Jean Milet

Jean Milet laø giaùo sö thaàn hoïc taïi Institut Catholique de Paris. Baøi vieát naøy trích töø taäp chí Esprit et Vie, 1988, trang 97-104, 121-124, 133-139. Chuùng toâi ghi ôn taïp chí Esprit et Vie ñaõ cho pheùp dòch vaø in baøi naøy.

Trong baøi naøy chuùng ta seõ ñeà caäp ñeán moät vaán ñeà raát phöùc taïp laø söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ: sau khi chòu cheát treân thaäp giaù nhö moät cöû chæ yeâu thöông hoaøn toaøn ñeå laøm chöùng cho söù maïng cuûa ngaøi, Ñöùc Kitoâ ñaõ khoâng bò rôi vaøo aùch cuûa söï Cheát moät caùch vónh vieãn (vì neáu khoâng, söù maïng cuûa ngaøi seõ laø moät thaát baïi). Chuùng ta nghe noùi: ngaøy thöù ba, sau khi chòu khoå hình, ngaøi ñaõ soáng laïi vaø ra khoûi moà. Nhöõng ñieàu naøy coù yù nghóa gì ? Ñoù laø ñieàu chuùng ta coá gaéng suy tö döôùi ñaây.

Tröôùc tieân, chuùng ta caàn ñeå yù tôùi taàm quan troïng cuûa vaán ñeà Ñöùc Kitoâ phuïc sinh. Moät cuoäc song ñaáu quyeát lieät, toaøn dieän vaø saâu ñaäm ñaõ dieãn ra trong vuï naøy. Vaán ñeà ôû ñaây laø xem söï Cheát - voán laø keû thuø maø chuùng ta khoâng theå traùnh noåi trong thaân phaän laøm ngöôøi - coù chieán thaéng trong tröôøng hôïp cuûa Ñöùc Kitoâ hay khoâng: neáu söï Cheát chieán thaéng, thì Ñöùc Kitoâ seõ bò lieät vaøo haøng phaøm nhaân maø thoâi, cho duø söù maïng cuûa ngaøi cao caû ñeán ñaâu ñi nöõa. Neáu söï Cheát chieán thaéng trong cuoäc song ñaáu naøy, thì khoâng coøn vaán ñeà nhìn nhaän ngaøi laø Thieân Chuùa nhaäp theå laøm ngöôøi nöõa. Vì vaäy, ñaây laø vaán ñeà raát quan troïng. Noù coù quan heä tôùi toaøn boä söù maïng cuûa Ñöùc Kitoâ, vaø tôùi toaøn boä ñöùc tin cuûa chuùng ta. Thaùnh Phaoloâ ñaõ coù lyù khi quaû quyeát: Neáu Ñöùc Kitoâ khoâng soáng laïi, thì taát caû lôøi giaûng cuûa chuùng toâi ñeàu laø voâ ích (1 Cor. 15,14).

Chuùng ta ñaõ nghe noùi: Hình nhö Ñöùc Kitoâ ñaõ soáng laïi ra khoûi moà. Sau khi ngaøi qua ñôøi, ngöôøi ta ñaõ gaëp laïi ngaøi, ñaõ noùi chuyeän vôùi ngaøi, ñaõ nhaän bieát cuoäc soáng thaät cuûa ngaøi. Taát caû nhöõng ñieàu ñoù coù nghóa gì? Chuùng ta coù theå coi nhöõng söï kieän ñoù laø hoaøn toaøn vöõng chaéc khoâng? Vaø neáu chaéc nhö vaäy, thì chieán thaéng cuûa söï soáng treân söï cheát ñöôïc quan nieäm nhö theá naøo? Tö töôûng con ngöôøi thôøi nay coù theå phaûn öùng theá naøo Ñoái vôùi nhöõng lôøi xaùc quyeát ñoù? Chuùng ta seõ baøn tôùi vaán ñeà naøy veà maët trieát lyù vaø, neáu caàn, thì caû veà maët khoa hoïc nöõa.

I. NHÖÕNG DÖÕ KIEÄN KINH THAÙNH

Tröôùc khi ñi vaøo vaán ñeà, thieát töôûng cuõng caàn nhaéc laïi ôû ñaây nhöõng dö õ kieän kinh thaùnh ñeå döïa theo ñoù chuùng ta seõ suy tö döôùi khía caïnh trieát lyù.

ÔÛ ñaây, chuùng toâi khoâng caàn laäp laïi nhöõng nghieân cöùu toaøn dieän veà nhöõng dö õ kieän kinh thaùnh lieân quan ñeán vieäc soáng laïi cuûa Chuùa Kitoâ, vì ñaõ coù haøng traêm, haøng ngaøn cuoán saùch vieát veà vaán ñeà naøy (xin ñan cöû moät trong nhöõng cuoán saùch gaàn ñaây vieát veà vaán ñeà naøy: M. Georges Galichet, La Reùsurrection: fiction ou reùaliteù?, Ed. Reùsiac,1988). Chuùng toâi chæ lieät keâ nhöõng ñieàu döôøng nhö ñaõ ñöôïc caùc hoïc giaû coi laø chaéc chaén, sau bao nhieâu nghieân cöùu pheâ bình lòch söû, trong theá kyû 19 vaø 20. Chuùng toâi laøm noåi baät caùc döõ kieän coù theå gôïi leân nhöõng suy tö hoaøn toaøn coù tính caùch trieát lyù. Döôùi ñaây laø nhöõng döõ kieän coát yeáu nhaát.

1. Ñöùc Kitoâ Thöïc Söï Ñaõ Cheát Sau Khi Chòu Cöïc Hình

Ngaøy nay khoâng ai coøn tranh luaän, nghi ngôø hoaëc nghó raèng Ñöùc Kitoâ chæ ôû trong tình traïng hoân meâ, nöûa soáng nöûa cheát khi ñöôïc mai taùng, vaø ngaøi ñaõ tænh daäy trong ngoâi moä maùt laïnh nöõa. Nhöõng cöïc hình ngaøi phaûi chòu, nhöõng phaûn öùng sau cuøng cuûa ngaøi, thaùi ñoä cuûa caùc lyù hình vaø caùc nhaân chöùng, nhöõng chi tieát lieân quan ñeán cuoäc an taùng,v.v. taát caû nhöõng ñieàu ñoù xaùc nhaän raèng ngöôøi chòu haønh hình ñaõ cheát thöïc söï. Thi haøi maø ngöôøi ta an taùng quaû thöïc laø moät xaùc cheát vaø ngöôøi ta ñaõ khoùc thöông moät ngöôøi ñaõ qua ñôøi thöïc söï. Töø ngaøy thöù saùu ñau thöông ñoù, quaû thöïc laø moïi söï ñaõ hoaøn taát.

Tình traïng saàu thaûm, thaùi ñoä tuyeät voïng cuûa nhöõng ngöôøi thaân yeâu cuûa Ñöùc Kitoâ, roài thaùi ñoä maõn nguyeän vaø ñaéc thaéng cuûa nhöõng Ñoái thuû Ngaøi (vaø cho ñeán caû nhaùt ñoøng maø moät trong nhöõng ngöôøi aâm möu gieát Ngaøi ñaõ ñaâm vaøo caïnh söôøn ngaøi), taát caû nhöõng döõ kieän ñoù xaùc nhaän söï Cheát ñaõ chieán thaéng. Nhaân vaät ñaõ ñaïi thaéng khi laøm cho soùng bieån yeân laëng, khi chöõa trò haèng traêm beänh nhaân vaø phuïc sinh cho caû nhöõng ngöôøi ñaõ cheát nöõa, nay ñaõ bò thaát baïi eâ cheà. Söï Cheát - keû thuø gian aùc cuûa loaøi ngöôøi - roát cuoäc ñaõ ñaït ñöôïc öu theá hôn Ngaøi. Söï thaát baïi sau cuøng naøy döôøng nhö ñaõ xoùa nhoøa taát caû nhöõng thaønh coâng tröôùc ñoù cuûa ngaøi. Ngöôøi töï nhaän laø Con Thieân Chuùa roát cuïc chæ laø moät phaøm nhaân nhö bao nhieâu ngöôøi khaùc. Khoâng coøn phaûi tranh luaän veà thaàn tính cuûa ngaøi nöõa, bôûi vì moät thaàn linh ñaâu coù cheát ñöôïc !

2. Söï Kieän Moà Troáng

Chuùng ta bieát chi tieát nhöõng söï kieän naøy. Vieäc an taùng ñaõ ñöôïc cöû haønh voäi vaõ, vaø sau ngaøy Sabbat truøng vaøo leã Vöôït qua, töùc laø ngaøy thöù ba keå töø khi an taùng, caùc phuï nöõ ñeán moä ñeå hoaøn taát vieäc taåm thuoác thôm nhö ñaõ döï truø tröôùc vaø hoaøn taát nhöõng nghi thöùc an taùng coå truyeàn. Nhöng kinh hoaøng thay, thaân xaùc ngöôøi ñaõ chòu cöïc hình khoâng coøn ôû trong moä nöõa, vaø ngoâi moä troáng trôn. Tröôùc ñoù caùc phuï nöõ nghó raèng hoï seõ thaáy moät thi haøi, nhöng luùc nhìn vaøo trong moä hoï chæ thaáy nhöõng taám khaên lieäm. Vaø roài nhöõng nhaân vaät laï ñeán noùi vôùi hoï: Ngöôøi maø caùc baø tìm kieám khoâng coøn ôû ñaây nöõa.

Ngöôøi ta coù lyù khi nhaán maïnh ñeán taàm quan troïng ñaëc bieät cuûa söï kieän moà troáng. Vì giaû söû caùc phuï nöõ thaáy trong moà moät thi haøi ñaõ hoài sinh, thì ngöôøi ta coù theå noùi ñöông söï ñaõ khoâng cheát hoaøn toaøn, nhöng chæ coù veû cheát beân ngoaøi vaø nay ñaõ hoài sinh. Trong tröôøng hôïp nhö theá, ngöôøi ta cuõng coù theå so saùnh söï hoài sinh naøy vôùi söï soáng laïi cuûa oâng Ladaroâ hay cuûa con trai baø goùa thaønh Naim. Nhöng thöïc teá, ngöôøi ta ñaõ khoâng theå neâu leân caùc giaû thuyeát ñoù. Vì thi haøi hoaøn toaøn bieán maát khoûi moà vaø ngoâi moä troáng roãng.

Nhöng coù nhieàu ngöôøi cho raèng thi haøi ñaõ bò laáy maát vaø mang ñi khoûi moà. Ñaây laø moät giaû thuyeát coå xöa töø 20 theá kyû nay. Giaû thuyeát naøy haàu nhö ñaõ ñöôïc lieân tuïc ñöa Celso (theá kyû thöù hai) cho ñeán Harnack (theá kyû möôøi chín) vaø Bultmann (theá kyû hai möôi). Hoï cho raèng thi haøi Ñöùc Gieâsu ñaõ bò moät soá moân ñeä cuoàng tín laáy ñi, vaø nhöõng moân ñeä naøy coá tình aâm möu laøm cho ngöôøi ta tin raèng sö phuï cuûa hoï ñaõ chieán thaéng söï Cheát vaø vì theá thieân tính cuûa ngaøi khoâng heà haán gì.

Nhöng chuùng ta bieát taát caû nhöõng caâu chuyeän ñaïi loaïi nhö vöøa noùi ñaõ ñöôïc phaân tích vaø pheâ bình haèng traêm laàn vaø roát cuïc bò baùc boû. Lyù do vì tình traïng thaát voïng vaø maát tinh thaàn cuûa caùc moân ñeä, söï thieáu nhöõng daáu chæ roõ reät bieän minh cho nhöõng giaû thuyeát vöøa noùi, chöùng taù can ñaûm cuûa caùc moân ñeä saün saøng chaáp nhaän caùi cheát ñeå laøm chöùng veà söï phuïc sinh cuûa Thaày mình, ñoù laø nhöõng söï kieän baùc boû nhöõng loái giaûi thích khoâng ñöùng vöõng noùi treân.

3. Raát Nhieàu Ngöôøi Ñaõ Gaëp Laïi Ñöùc Kitoâ Sau Khi Ngaøi Chòu Cheát Vaø Hoï Thaáy Ngaøi Vaãn Soáng

Söï kieän thi haøi Ñöùc Kitoâ bieán maát khoûi moà töï noù khoâng ñuû ñeå xaùc quyeát ngaøi ñaõ chieán thaéng söï cheát. Ngöôøi ta caàn phaûi bieát chaéc chaén raèng ngaøi ñaõ tìm laïi ñöôïc söï soáng, ít laø döôùi moät hình thöùc soáng naøo ñoù. Ñaây laø ñieàu ñaõ ñöôïc xaùc quyeát bôûi nhöõng cuoäc taùi hieän ra cuûa ngaøi trong maáy tuaàn leã sau khi ngaøi bieán maát. Nhöõng cuoäc taùi xuaát hieän ñoù xaûy ra nhieàu laàn: vôùi Mañalena vaø caùc phuï nöõ thaùnh thieän khaùc; vôùi caùc moân ñeä treân ñöôøng Emmaus; vôùi caùc toâng ñoà trong phoøng hoäi treân gaùc, trong khi cöûa nhaø ñoùng kín. Ban ñaàu toâng ñoà Toâma vaéng maët, nhöng sau ñoù oâng cuõng coù maët trong cuoäc hoäi nhö vaäy; Ngaøi cuõng hieän ra treân bôø hoà Geùneùzareth, vôùi Simon Pheâroâ, roài vôùi hôn 500 moân ñeä khaùc, vaø ngaøi vaãn coøn hieän ra vôùi caùc toâng ñoà cho ñeán giaây phuùt cuoái cuøng, tröôùc khi ngaøi thaêng thieân.

Ngoaøi nhöõng cuoäc hieän ra höõu hình theå lyù ñoù, coøn coù nhöõng cuoäc hieän ra thaàn bí qua doøng lòch söû sau ñoù, daønh cho moät soá nhaân vaät, töø thaùnh Phaoloâ treân ñöôøng Ñamas, cho tôùi thaùnh Phanxicoâ thaønh Assisi, töø thaùnh nöõ Margarita Maria cho tôùi caùc nhaø thaàn bí ñöôïc ôn chòu in caùc thöông tích hay ñöôïc ñoàng hoùa vôùi cuoäc khoå naïn cuûa Ñöùc Kitoâ (nhö thaùnh nöõ Angela thaønh Foligno vaø nhieàu ngöôøi khaùc nöõa).

Nhöng ôû ñaây, chuùng ta chæ chuù yù tôùi nhöõng cuoäc hieän ra töø sau khi Ñöùc Kitoâ chòu cheát ngaøy thöù saùu tuaàn bi thaûm aáy cho ñeán ngaøy ngaøi thaêng thieân: ñaây laø nhöõng tröôøng hôïp caùc chöùng taù noùi raèng hoï ñaõ ñöôïc thaáy Ñöùc Kitoâ vaãn coøn soáng. Nghieân cöùu kyõ löôõng caùc söï kieän ñoù, chuùng ta thaáy tröôùc heát caùc taùc giaû trình baøy nhöõng döõ kieän "theå ly"ù, coù theå caûm nghieäm ñöôïc. Ñöùc Gieâsu maø ngöôøi ta gaëp laïi khoâng phaûi laø boùng ma, moät thò kieán noäi taâm hay moät giaác mô. Ngöôøi ta thaáy ngaøi nhö moät ngöôøi soáng thaät, cuõng noùi, cuõng nghe, cuõng di chuyeån, vaø ngöôøi ta coù theå ñoäng chaïm ñeán ngaøi, nhö oâng Toâma ñaõ laøm; ngaøi cuõng aên uoáng, nhö ñaõ duøng caù nöôùng treân bôø hoà. Tieáp ñeán, ngaøi thi haønh quyeàn bính thöïc söï: ngaøi khích leä, ban haønh meänh leänh, sai caùc moân ñeä ñi rao giaûng ("caùc con haõy ñi, giaûng daïy muoân daân, röûa toäi cho hoï..."). Ngaøi khôi daäy nieàm hy voïng nôi caùc moân ñeä, ngaøi höùa ban Thaùnh linh cho hoï.

Treân ñaây laø nhöõng söï kieän, tuy chuùng coù veû laï luøng nhöng ngöôøi ta khoâng theå phuû nhaän chuùng chöùa ñöïng söï thaät lòch söû: Ñöùc Kitoâ ñaõ phuïc sinh"; ñoù laø "töø ngö"õ hoï duøng sau naøy; ngaøi ñaõ töø coõi cheát trôû laïi coõi soáng cuûa nhaân traàn, hoaøn toaøn soáng ñoäng hôn bao giôø heát. Söï kieän naøy xaùc thöïc ñeán ñoä caùc nhaân chöùng ñaõ saün saøng chòu cheát ñeå laøm chöùng cho söï thaät ñoù. Hoï chaúng thaø chòu cheát, chòu bò tra taán, coøn hôn choái boû nhöõng söï kieän maø hoï ñaõ chöùng kieán. Christos anesthi, Chuùa Kitoâ ñaõ soáng laïi, ñoù laø caâu noùi maø caùc moân ñeä cuûa Ñöùc Kitoâ vaãn khoâng ngöøng laäp laïi qua bao theá kyû: ñoù cuõng laø lôøi chuùc möøng caùc tín höõu chính thoáng vaãn duøng ñeå chaøo nhau trong muøa phuïc sinh.

Nhö theá, thöïc söï Ñöùc Kitoâ ñaõ soáng laïi, ñaõ ra khoûi moà ñaõ chieán thaéng söï cheát. Keû thuø muoân thuôû naøy vaãn haèng chieán thaéng con ngöôøi yeáu ñuoáøi, chieán thaéng caû nhöõng ngöôøi huøng maïnh nhaát, nhöng nay söï cheát ñaõ gaëp phaûi moät Ñoái thuû chieán thaéng ñöôïc noù. Töû thaàn hôõi, ñaéc thaéng cuûa ngöôi ñaâu? Ñöùc Kitoâ laø Ñaáng haèng soáng. Ñoù laø nieàm tin cuûa moïi chöùng nhaân thôøi caùc toâng ñoà xöa kia vaø ñoù cuõng laø nieàm tin maø hoï truyeàn laïi cho chuùng ta ngaøy nay, qua bao chöôùng ngaïi vaø tranh ñaáu, vaø chuùng ta tieáp nhaän nieàm tin ñoù nhö moät baûo chöùng töø haäu veà thieân tính cuûa Ñöùc Kitoâ.

II. YÙ NGHÓA CAÙC SÖÏ KIEÄN

Tröôùc khi tìm hieåu yù nghóa caùc söï kieän kinh thaùnh treân ñaây, thieát töôûng cuõng caàn nhaéc ñeán vaø pheâ bình caùc vaán naïn ñaõ ñöôïc moät soá ngöôøi neâu leân ñeå phuû nhaän söï phuïc sinh cuûa Chuùa Kitoâ.

1. Nhöõng Vaán Naïn Vaø Pheâ Bình

Coù raát nhieàu vaán naïn ñaõ ñöôïc neâu leân ñeå phuû nhaän söï soáng laïi cuûa Chuùa Kitoâ ngay töø thôøi kyø ñaàu cuûa ñaïo Kitoâ cho ñeán ngaøy nay. ÔÛ ñaây, chuùng toâi chæ nhaéc laïi nhöõng vaán naïn ñaëc saéc nhaát coù theå goùp phaàn cho cuoäc thaûo luaän trieát hoïc vaø khoa hoïc. Tuøy thôøi ñaïi khaùc nhau, ngöôøi ta ñaõ ñöa ra nhöõng giaû thuyeát sau ñaây:

AÛo giaùc cuûa caùc moân ñeä: Moät soá moân ñeä cuûa Ñöùc Kitoâ coù loøng nhieät thaønh say meâ ngaøi ñeán ñoä hoï khoâng theå chaáp nhaän sö phuï cuûa hoï ñaõ bò söï cheát ñeø beïp vaø phaûi chòu chung moät soá phaän nhö caùc phaøm nhaân khaùc ñöôïc. Hoï nghó raèng: Khoâng! khoâng theå xaåy ra ñöôïc! Moät caùch naøo ñoù ngaøi ñaõ phaûi thaéng söï cheát; cho neân ngaøi vaãn coøn soáng; ngaøi ñaõ khoâng cheát vónh vieãn. Vì vaäy, hình nhö nôi caùc moân ñeä Ñöùc Kitoâ ñaõ xaûy ra hieän töôïng aûo giaùc taäp theå. Nieàm tin cuûa hoï maïnh ñeán ñoä hoï xaùc tín ngöôøi ta ñaõ gaëp ngaøi soáng laïi. Ví duï nhö nhöõng phuï nöõ thaùnh thieän, voán laø nhöõng ngöôøi nhaïy caûm, töø buoåi saùng thöù nhaát hoï töôûng töôïng ñaõ gaëp thaáy ngaøi vaãn coøn soáng; roài ñeán caùc toâng ñoà nhieät thaønh nhaát cuõng coù cuøng moät xaùc tín ñoù; roát cuoäc taát caû caùc moân ñeä khaùc cuõng ñeàu chaáp nhaän nhö vaäy.

Thaät ra loái giaûi thích treân ñaây raát coå xöa. Giaû thuyeát naøy cuõng laø ñieàu maø nhöõng ngöôøi ña nghi, tröôùc tieân laø caùc toâng ñoà ñaõ nghó ra, khi nghe caùc phuï nö õ thaùnh thieän keå laïi hoï ñaõ gaëp Chuùa phuïc sinh. Tieáp ñeán, nhaø caàm quyeàn Roma cuõng nghó nhö theá. Roài ñeán phaàn lôùn nhöõng ngöôøi ña nghi qua caùc theá kyû... ví duï nhö Renan vaøo theá kyû 19. OÂng cho raèng hình aûnh ñöùc Kitoâ coøn soáng maïnh meõ trong taâm hoàn caùc tín höõu ñeán ñoä hoï tin raèng hoï coøn nhìn thaáy ngaøi taän maét. Chính nieàm tin ñaõ taïo ra hình aûnh ñoù.

Vaán naïn treân ñaây ñaõ bò baùc boû haøng traêm laàn trong lòch söû. Lyù do laø vì sau khi Ñöùc Kitoâ Kitoâ cheát, caùc moân ñeä ñaâu coøn tin töôûng maïnh meõ nöõa. Traùi laïi hoï ôû trong tình traïng thaát voïng, chaùn naûn vaø khieáp ñaûm khi thaáy sö phuï cuûa hoï bò cheát thaûm thöông nhö vaäy. Coù theå noùi hoï ñaõ ñaùnh maát nieàm tin. Toâng ñoà Toâma laø thí duï ñieån hình cho thaùi ñoä cöùng loøng tin ban ñaàu cuûa caùc moân ñeä: ai cuõng bieát oâng chaäm tin vaø chæ tin khi thaáy roõ baèng chöùng. Maët khaùc chính yù töôûng soáng laïi cuõng laø ñieàu xa laï Ñoái vôùi con ngöôøi thôøi ñoù. Nôi nhöõng ngöôøi Do thaùi (baét ñaàu töø nhöõng ngöôøi Saññuxeâoâ) cuõng nhö nôi nhöõng ngöôøi Hy laïp (qua cuoäc gaëp gôõ cuûa hoï vôùi thaùnh Phaoloâ ôû Hoäi tröôøng Areopago thaønh Atheâneâ). Daàu sao ngaøy nay giaû thuyeát aûo giaùc taäp theå haàu nhö khoâng coøn ñöôïc nhaéc ñeán nöõa, vì ngöôøi ta ñaõ ñöa ra nhieàu giaû thuyeát khaùc coù veû deã chaáp nhaän hôn.

Löôøng gaït: Nhöõng ngöôøi chuû tröông giaû thuyeát naøy cho raèng caùc toâng ñoà ñaõ ñaùnh caép xaùc Ñöùc Gieâsu vaø döïng ñöùng leân moät caâu chuyeän dieãn taû ngaøi soáng laïi, ñeå laøm cho ngöôøi ta tin raèng sö phuï cuûa hoï khoâng bò thaûm baïi vónh vieãn, nhöng ñaõ chieán thaéng ñöôïc söï cheát. Giaû thuyeát naøy cuõng raát coå xöa, nhöng ngöôøi ta chæ coøn giöõ gìn noù laïi nhö moät chuyeän tieåu thuyeát. Neáu söï vieäc Chuùa soáng laïi khoâng coù caùc baèng côù vöõng chaéc thöïc nghieäm maø chæ laø chuyeän bòa ñaët thì chaéc chaén töø laâu ngöôøi ta ñaõ vaïch traàn ñöôïc söï löôøng gaït cuûa caùc toâng ñoà vaø nhöõng ngöôøi naøy ñaõ bò nhaïo cöôøi thaäm teä roài. Nhöng thöïc teá coøn ñoù. Caùc chöùng nhaân laøm chöùng veà söï thöïc hoï ñaõ thaáy taän maét vaø ñaõ chòu cheát ñeå minh chöùng söï thaät ñoù. Ngöôøi ta ñaâu coù ai daùm chòu cheát vì muoán beânh vöïc moät ñieàu bòa ñaët.

Huyeàn thoaïi do caùc coäng ñoàng Kitoâ tieân khôûi taïo ra: Luaän ñeà naøy coù veû tinh vi hôn nhöõng giaû thuyeát treân ñaây, vaø do nhöõng ngöôøi chuû tröông caùc tröôøng phaùi beân Ñöùc khai trieån vaø giaûi thích döïa treân Formgeschichte. Luaän ñeà naøy ñöôïc ñeà xöôùng vaøo cuoái theá kyû 19 vaø phoå bieán trong theá kyû 20 naøy. Ngöôøi ta cho raèng Ñöùc Kitoâ soáng maïnh meõ trong taâm hoàn caùc tín höõu thuoäc nhöõng theá heä ñaàu tieân. Ngaøi soáng maïnh ñeán ñoä laøm cho loøng soát saéng cuûa tín höõu toû loä roõ qua nhöõng loái dieãn taû töôûng töôïng, nhöõng caâu chuyeän ñaày huyeàn thoaïi, vaø daàn daàn nhöõng huyeàn thoaïi nguï ngoân trôû thaønh nhöõng caâu chuyeän coù tính chaát lòch söû thöïc söï. Töø ñoù ñaõ phaùt sinh nhöõng trình thuaät veà nhöõng cuoäc hieän ra, nhöõng cuoäc gaëp gôõ giöõa Ñöùc Kitoâ vôùi caùc moân ñeä sau khi phuïc sinh. Nhöõng cuoäc ñoái thoaïi ñöôïc trang ñieåm baèng nhöõng hình aûnh; vaø theá laø boái caûnh toaøn dieän ñöôïc veõ ra: vôùi thôøi gian, nhöõng vaên baûn ñoù daàn daàn ñöôïc ñöa vaøo truyeàn thoáng toâng ñoà vaø theá laø chuùng ñöôïc coi nhö coù giaù trò chöùng töø lòch söû.

Luaän ñeà treân ñaây quaû thaät laø tinh vi, vì trong thöïc teá ñaõ coù bao nhieâu laø caâu chuyeän ñöôïc ghi vaøo söû saùch vaø ñöôïc coi nhö taøi lieäu lòch söû coù thöïc, nhöng thöïc ra ñoù chæ laø nhöõng neùt ñoäc ñaùo trong vaên thô ñöôïc ngöôøi ta bieán thaønh söû lieäu (ví duï nhö Baøi ca Roland ñaõ keùo daøi tieåu söû cuûa hoaøng ñeá Charlemagne). Trong luaän ñeà treân ñaây, chuùng ta thaáy aûnh höôûng chuû thuyeát duy taâm cuûa Ñöùc. Theo thuyeát naøy, bieân giôùi giöõa ñieàu töôûng töôïng vaø söï thaät khoâng coøn nöõa. Dó nhieân laø Loái giaûi thích naøy töø laâu ñaõ ñöôïc caùc nhaø chuù giaûi tranh luaän.

Ngöôøi ta lieät nhöõng ñoaïn kinh thaùnh cho laø khoâng coù tính caùch söï thaät lòch söû vaøo loaïi vaên midrash. Tuy nhieân caàn phaûi nhaän raèng söï phaân loaïi naøy coù giôùi haïn, vì töø laâu ngöôøi ta ñaõ ñaëc bieät chöùng toû raèng khoâng coù lyù do gì ñeå coi caùc vaên baûn phuùc aâm, caùc vaên baûn cuûa caùc thaùnh toâng ñoà laø midrash hôn laø caùc vaên baûn lòch söû caùc taùc giaû thôøi kyø aáy, nhö Julius Cesar, Titus Livius, Tacitus, v.v. Vaû laïi chuùng ta cuõng caàn phaûi nhaéc laïi raèng nhöõng chöùng nhaân ñaõ muïc kích caùc söï kieän aáy hoï chòu cheát ñeå laøm chöùng cho nhöõng ñieàu hoï thaáy. Ngöôøi ta khoâng khoûi ngaïc nhieân khi thaáy hoï khoâng heà nghi ngôø veà nhöõng söï kieän ñoù khi bò ñe doïa gieát cheát. Khoâng ai daùm chòu cheát vì moät giaû thuyeát töôûng töôïng; nghóa laø khoâng ai daùm chòu cheát ñeå baûo veä moät midrash, moät caâu chuyeän nguï ngoân.

Nhöõng döõ kieän lieân quan ñeán söï phuïc sinh cuûa Ñöùc Kitoâ chæ coù yù nghóa töôïng tröng: Ñaây laø phaùt minh gaàn ñaây vôùi muïc ñích maëc cho söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ nhöõng chieàu kích nhaân traàn ñeå deã ñöôïc ngöôøi ta chaáp nhaän. Nhöõng ngöôøi chuû tröông giaû thuyeát naøy cho raèng söï vieäc caùc toâng ñoà vaø caùc moân ñeä rao giaûng söï soáng laïi cuûa Chuùa Kitoâ, chæ laø moät kieåu noùi cuûa caùc vò maø thoâi, vaø vì theá caàn phaûi hieåu caâu noùi Chuùa soáng laïi theo nghóa töôïng tröng, nghóa laø moät kieåu noùi boùng baåy nhaèm dieãn taû nieàm tin maïnh meõ ñoái vôùi tính caùch tröôøng cöûu cuûa söù ñieäp Kitoâ. Caàn phaûi ñoïc caùc trình thuaät veà cuoäc soáng laïi cuûa ngaøi nhö nhöõng baûn tuyeân xöng ñöùc tin, nhöõng tieáng keâu xuaát phaùt töø con tim, ñöôïc dieãn taû qua nhöõng thaønh ngö õ boùng baåy töôïng hình. Chính danh töø söï soáng laïi cuõng phaûi ñöôïc hieåu laø söï duy trì loøng ngöôõng moä voâ bieân Ñoái vôùi Ñöùc Kitoâ, chöù khoâng coù nghóa laø moät söï thaät lòch söû. Vì theá ñöøng tìm nhöõng baèng chöùng veà söï soáng laïi hoaëc duøng söï kieän moà troáng ñeå chöùng minh Chuùa soáng laïi, vì chöùng minh nhö theá laø uoång coâng voâ ích; vaø cuõng khoâng neân coi söï soáng laïi laø moät pheùp laï, traùi laïi chæ neân nhaán maïnh ñeán chieàu kích töôïng tröng cuûa caùc trình thuaät ñoù maø thoâi.

Loái giaûi thích "töôïng tröng" treân ñaây ñaõ bò nhieàu ngöôøi pheâ bình. Taïi sao chæ coi caùc vaên baûn coå xöa laø coù tính caùch töôïng tröng maø khoâng aùp duïng cuøng moät phöông phaùp nhö vaäy cho caùc vaên baûn gaàn ñaây hôn? Tính caùch khaùch quan voán laø qui luaät cuûa moïi thôøi ñaïi chöù khoâng phaûi chæ coù ôû thôøi ñaïi gaàn ñaây maø thoâi. Vaø taïi sao ngöôøi ta chæ öu tieân aùp duïng vieäc giaûi thích töôïng tröng cho caùc vaên baûn kinh thaùnh, maø laïi khoâng muoán aùp duïng cuøng moät ñöôøng loái ñoù cho caùc vaên baûn lòch söû cuøng thôøi? Taïi sao laïi coi caùc taøi lieäu lòch söû cuøng thôøi vôùi caùc vaên baûn kinh thaùnh taân öôùc laø taøi lieäu lòch söû ñích thöïc, trong khi ñoù laïi coi nhöõng trình thuaät veà cuoäc phuïc sinh cuûa Ñöùc Kitoâ chæ coù tính caùch töôïng tröng maø thoâi?

Moät nhaän xeùt khaùc cuõng caàn ñöôïc neâu leân ôû ñaây: thöôøng thöôøng caàn phaûi maát moät thôøi gian daøi ñeå moät Loái giaûi thích töôïng troáng coù theå xuaát hieän. Ví duï phaûi maát hôn moät theá kyû ñeå nhöõng söï kieän vaø haønh ñoäng cuûa Roland, chaùu cuûa hoaøng ñeá Charlemagne ñöôïc ghi vaøo trong boái caûnh töôïng tröng cuûa Baøi ca Roland. Theá maø chuùng ta bieát ngöôøi ta baét ñaàu nhaän thöïc raèng caùc vaên baûn phuùc aâm ñaàu tieân - ít laø nhöõng nguoàn maïch (Quellen), nhöõng ñoaïn trình thuaät rôøi sau naøy hoïp thaønh toaøn boä saùch phuùc aâm- ñaõ ñöôïc vieát ra trong khoaûng 20 naêm (coù theå laø sôùm hôn nöõa) sau khi Ñöùc Kitoâ qua ñôøi. Vì theá vieäc giaûi thích caùc söï kieän ñoù theo nghóa töôïng tröng khoâng coù thôøi giôø ñeå xuaát hieän. Nhöõng nhaân chöùng tröïc tieáp veà cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Kitoâ, nhöõng ngöôøi ñaõ chia xeû nhöõng thaêng traàm trong cuoäc soáng cuûa ngaøi vaø bieát hoaøn caûnh caùi cheát cuûa ngaøi, nhöõng ngöôøi ñoù coøn soáng soùt cho ñeán nhöõng naêm ñaàu cuûa theá kyû thöù hai. Laøm sao nhöõng ngöôøi ñoù laïi khoâng coù phaûn öùng tröôùc söï töôïng tröng hoùa cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Gieâsu ra caùi goïi laø phuïc sinh?

2. Loái Giaûi Thích Coù Theå Chaáp Nhaän Ñöôïc

Sau khi pheâ bình vaø baùc boû caùc loái giaûi thích treân ñaây, chuùng ta caàn nhìn nhaän giaù trò lòch söû cuûa caùc söï kieän lieân quan ñeán söï phuïc sinh cuûa Ñöùc Gieâsu nhö caùc phuùc aâm ñaõ thuaät laïi. Trong phaàn sau cuûa baøi naøy, chuùng ta seõ nghieân cöùu caùc söï kieän ñoù döôùi khía caïnh taâm lyù, trieát hoïc vaø caû khoa hoïc nöõa. Vì theá, baây giôø chuùng ta caàn trình baøy caùc söï kieän ñoù moät caùch chính xaùc, ñeå coù theå xaùc ñònh roõ reät ñieàu maø ngöôøi ta goïi laø toaøn boä vaán ñeà phuïc sinh.

A. Tình Traïng Caùc Söï Kieän Ñöôïc Ghi Laïi

Theo caùc chöùng töø thu thaäp ñöôïc, ngöôøi ta xaùc nhaän raèng Ñöùc Gieâsu ñaõ hieän ra vôùi nhieàu ngöôøi trong nhöõng tuaàn leã sau khi ngaøi ñaõ cheát. Tröôùc tieân caàn minh xaùc raèng, trong tröôøng hôïp Ñöùc Kitoâ, ngaøi khoâng phaûi laø moät caùi xaùc ñöôïc hoài sinh (nhö tröôøng hôïp oâng Lazaroâ). Caùc nhaân chöùng khoâng thaáy taän maét caûnh töôïng moät thi haøi tìm laïi ñöôïc söï sinh ñoäng töï nhieân tröôùc kia. Ngöôøi ta khoâng thaáy thi haøi ñoù baét ñaàu cöû ñoäng laïi, vöùt boû caùc khaên lieäm sang moät beân. Ngöôøi ta chæ nhaän thaáy ngoâi moä tröng trôn saùng sôùm ngaøy thöù ba sau khi Ñöùc Gieâsu chòu cheát. Trong nhöõng laàn ngaøi xuaát hieän sau ñoù, ngöôøi ta thaáy ngaøi laø moät nhaân vaät raát soáng ñoäng, hieån hieän trong vaøi giôø, vaøi ngaøy, taïi nhöõng ñòa ñieåm khaùc nhau: chaúng haïn nhö treân ñöôøng Emmau hoaëc treân bôø hoà Tibeâriat... Traïng thaùi theå lyù cuûa ngaøi ñöôïc moâ taû roõ reät. Ngaøi vaãn coù voùc daùng vaø cöû ñieäu nhö thöôøng: ngöôøi ta nhaän ra ngaøi qua cöû ñieäu (vaø ñoù khoâng phaûi laø moät giaác mô, hay moät aûo töôûng). Ngöôøi ta coù theå ñoäng chaïm ñeán ngaøi (nhö toâng ñoà Toâma ñaõ laøm). Ngaøi noùi vaø ngöôøi ta nghe ñöôïc. Ngaøi môû ñaàu cuoäc Ñoái thoaïi vôùi ngöôøi khaùc. Ngaøi ban haønh meänh leänh (Caùc con haõy ñi giaûng daïy muoân daân!). Ngaøi tham döï vaøo ñôøi soáng thöôøng ngaøy cuûa nhöõng ngöôøi tieáp nhaän ngaøi, ngaøi aên vôùi hoï, ñi vôùi hoï. Taát caû nhöõng chi tieát ñoù cho chuùng ta nghó raèng ñaây quaû thöïc laø moät nhaân vaät höõu hình, moät con ngöôøi; vaø hôn nöõa, ñoù laø ngöôøi hoaøn toaøn gioáng nhö ngöôøi maø ngöôøi ta ñaõ gaëp bieát tröôùc khi ngaøi chòu cheát.

Taát caû nhöõng nhaân toá ñeå nhaän ñònh caên cöôùc cuûa moät nhaân vaät ñeàu ñöôïc aùp duïng ôû ñaây. Tuy nhieân phaûi nhaän raèng coù nhöõng ñaëc tính môùi ñöôïc theâm vaøo nhöõng ñaëc tính cuûa nhaân vaät aáy, vaø khaùc bieät vôùi nhöõng phaøm nhaân khaùc. Ngaøi coù theå hieän ra vaø bieán ñi, khoâng chòu nhöõng haïn cheá vaø boù buoäc cuûa khoâng gian vaø thôøi gian. Taát caû nhöõng söï kieän ñoù quaû thöïc laø môùi meû, vaø vì theá coù moät vaán ñeà ñaëc bieät caàn ñöôïc neâu leân ôû ñaây.

B. Vaán Ñeà Soáng Laïi

Chuùng ta nhaän thaáy nhöõng ñaëc tính môùi meû ñoù döôøng nhö töø beân ngoaøi ñaõ ñöôïc theâm vaøo cho caùch cö xöû haønh ñoäng bình thöôøng cuûa Ñöùc Gieâsu sau khi ngaøi soáng laïi.Con ngöôøi cuûa ngaøi khoâng heà laøm cho ngöôøi Ñoái thoaïi nghi ngôø gì. Ngöôøi ta noùi vôùi ngaøi cuõng gioáng nhö khi noùi chuyeän vôùi moïi ngöôøi khaùc. Ngöôøi ta khoâng caûm thaáy phaûi kinh sôï, nhö khi ñöùng tröôùc moät boùng ma. Tieáp xuùc cuûa ngaøi vôùi ngöôøi khaùc coù tính caùch tröïc tieáp vaø khoâng gaây neân vaán ñeà gì. Ví duï, ngaøi ñöa ra nhöõng döï phoùng töông lai cho toaøn theå caùc moân ñeä : Caùc con haõy daïy doã hoï, röûa toäi cho hoï..., Caùc con haõy ñôïi Thaùnh linh.... Ngaøi coøn daïy moät soá ñieàu quan troïng ñeå boå sung caùc giaùo huaán cuûa ngaøi tröôùc khi cheát.

Nhöõng ñaëc tính khaù laï luøng chuùng ta vöøa neâu leân ñaây thoaït ñaàu coù theå gaây ngaïc nhieân. Nhöng caùc chöùng nhaân döôøng nhö ñaõ quen thuoäc ngay vôùi nhöõng ñaëc tính ñoù. Hoï keâu leân Chuùa ñaáy ! khi thaáy ngaøi xuaát hieän baát thình lình. Vì vaäy vaán ñeà ñöôïc ñaët ra laø caàn phaûi tìm hieåu xem lyù trí loaøi ngöôøi coù theå chaáp nhaän ñöôïc söï vieäc Ñöùc Kitoâ, do baûn tính Thieân Chuùa cuûa ngaøi, coù theå nhaäp theå moät caùch khaùc sau khi ñaõ chòu cheát treân thaäp giaù hay khoâng? Noùi khaùc chuùng ta caàn tìm hieåu xem söï nhaäp theå sau khi Ñöùc Gieâsu chòu cheát coù theå coù nhöõng tính chaát khaùc vôùi söï nhaäp theå tröôùc khi ngaøi chòu cheát hay khoâng? Ñoù laø ñieàu maø chuùng ta caàn khaùch quan vaø khieâm toán tìm hieåu sau ñaây.

III. YÙ NGHÓA TAÂM LYÙ VAØ TRIEÁT LYÙ CUÛA SÖ Ï SOÁNG LAÏI

Caâu hoûi ñöôïc ñaët ra ôû ñaây laø: caùc toâng ñoà vaø caùc moân ñeä ñaõ caûm thaáy theá naøo khi hoï gaëp Ñaáng Phuïc Sinh? Dó nhieân, ban ñaàu hoï toû ra do döï, vaø ñoù laø thaùi ñoä deã hieåu. Döôøng nhö phaûn öùng ñaàu tieân cuûa hoï laø töôûng mình ñang ñöùng tröôùc moät boùng ma hoaëc nghó raèng mình bò aûo giaùc. Nhöng sau khi loaïi boû ñöôïc phaûn öùng hoà ñoà ñoù vaø sau khi ñaõ kieåm chöùng söï kieän, hoï toû ra coù thaùi ñoä raát khaùch quan. Hoï xaùc nhaän ñuùng laø Ñöùc Gieâsu ñang ôû giöõa hoï. Hoï coù theå noùi vôùi ngaøi, soáng vôùi ngaøi... nhö tröôùc.

1.YÙ Nghóa Taâm Lyù Cuûa Söï Soáng Laïi

Tröôùc tieân chuùng ta caàn xeùt caùc söï kieän soáng laïi döôùi khía caïnh taâm lyù, sau ñoù chuùng ta seõ baøn ñeán yù nghóa caùc söï kieän ñoù döôùi khía caïnh trieát hoïc. Tröôùc heát, chuùng ta nhaän thaáy raèng trong nhöõng cuoäc tieáp xuùc giöõa Ñöùc Kitoâ vaø caùc moân ñeä ngaøi sau bieán coá soáng laïi cuõng coù nhöõng ñieàu kieän taâm lyù thöôøng tình gioáng nhö trong moïi tieáp xuùc giö õa con ngöôøi vôùi nhau. ÔÛ ñaây cuõng coù söï trao ñoåi caùi nhìn, trao ñoåi caâu chuyeän, cöû chæ. Ñöùc Kitoâ thöïc söï hieän dieän nhö moät con ngöôøi, bieåu loä yù töôûng qua nhöõng Loái dieãn taû cuûa con ngöôøi. Ñoù laø nhöõng söï kieän hieån nhieân tröôùc maét chuùng ta, khi chuùng ta ñoïc caùc vaên baûn phuùc aâm moät caùch khaùch quan vaø bình tónh.

Dó nhieân laø coù nhöõng loái cö xöû môùi so vôùi cung caùch cuûa Ñöùc Gieâsu tröôùc khi ngaøi chòu cheát. Ví duï nhö chuùng ta thaáy söï di chuyeån cuûa Ñöùc Gieâsu sau khi phuïc sinh trôû neân mau leï vaø nhö töï phaùt hôn. Ngaøi xuaát hieän moät caùch töùc khaéc, nhanh choùng hôn... Nhöng chuùng ta phaûi noùi raèng nhöõng ñieàu ñoù xaûy ñeán moät caùch khoâng thöôøng xuyeân. Ñoù laø söï ñoät phaùt cuûa nhöõng tieàm naêng sieâu nhieân voán ôû aån caïnh nhöõng khaû naêng töï nhieân cuûa ngaøi. Moät vaøi hieän töôïng ñoù cuõng ñaõ xaûy ra trong cuoäc ñôøi coâng khai giaûng ñaïo cuûa Ñöùc Kitoâ. Ví duï nhö khi ôû treân nuùi Tabor, ngaøi ñaõ bieán hình, vöôït ra ngoaøi nhöõng ñieàu kieän bình thöôøng cuûa con ngöôøi; hoaëc khi ñi treân maët bieån, döôøng nhö ngaøi ñaõ khaéc phuïc ñöôïc troïng löïc cuûa con ngöôøi bình thöôøng. Ñaây cuõng laø nhöõng hieän töôïng ngöôøi ta thaáy xaûy ra nôi ngaøi sau khi soáng laïi.

Duø coù nhöõng neùt sieâu nhieân ñöôïc theâm vaøo cung caùch bình thöôøng nhö theá, chuùng ta cuõng phaûi nhaän raèng trong nhöõng cuoäc gaëp gôõ vôùi caùc toâng ñoà sau khi soáng laïi, Ñöùc Kitoâ ñaõ bieåu loä thöïc tính cuûa ngaøi cuõng gioáng nhö tröôùc ñoù trong ñôøi soáng coâng khai cuûa ngaøi. Caùc moân ñeä treân ñöôøng laøng Emmau ñaõ nhaän ra ñöôïc moät soá ñaëc tính ñoù nôi ngöôøi ñoàng haønh cuûa hoï, gioáng nhö trong ba naêm tröôùc ñoù khi hoï soáng caïnh Thaày mình. Cuõng vaäy, toâng ñoà Toâma ñaõ xoû ñöôïc ngoùn tay vaøo nhöõng loã ñanh ôû baøn tay , baøn chaân, vaø vaøo caïnh söôøn cuûa Ñöùc kitoâ nôi löôõi ñoøng ñaõ ñaâm thaâu qua. Chuùng ta coù theå giaû thieát raèng nhöõng veát thöông ñoù moät phaàn ñaõ thaønh seïo nhöng vaãn coøn nguyeân veïn. Treân ñaây laø nhöõng dö õ kieän ñaõ ñöôïc keå laïi trong Phuùc aâm.

Nhöõng ñieàu kieän taâm lyù ñaõ ñöôïc toân troïng, vaø ngöôøi ta khoâng ngaïc nhieân khi thaáy Ñöùc Kitoâ phuïc sinh tieáp tuïc soáng chung moät caùch môùi vôùi caùc toâng ñoà vaø caùc moân ñeä. Trong thôøi kyø 40 ngaøy ñoù, Ñöùc Kitoâ ñaõ noái laïi nhöõng lieân laïc vôùi caùc moân ñeä ñaõ bò giaùn ñoaïn vì cuoäc khoå naïn vaø caùi cheát ñau thöông cuûa ngaøi treân thaäp giaù. Ñoù laø ñieàu maø ngöôøi ta caûm thaáy ñöôïc veà maët taâm lyù, khi ñoïc caùc trình thuaät cuûa Phuùc aâm.

2. YÙùNghóa Trieát Hoïc Cuûa Söï Soáng Laïi

Chuùng ta coù theå thöû suy nghó saâu xa hôn nöõa vaø tìm hieåu: laøm theá naøo ñeå coù theå giaûi thích nhöõng söï kieän söï soáng laïi? Chuùng ta thöû tìm caùch traû lôøi caâu hoûi naøy veà phöông dieän trieát lyù vaø khoa hoïc. Chuùng ta ñeà caäp ñeán vaán ñeà naøy khoâng phaûi ñeå thoûa maõn oùc toø moø cuûa chuùng ta cho baèng ñeå phoøng ngöøa nhöõng lôøi pheâ bình cho raèng söï soáng laïi laø ñieàu khoâng theå naøo chaáp nhaän ñöôïc nöõa.

Tröôùc tieân chuùng ta caàn bieát raèng khoù khaên trong vieäc chaáp nhaän söï soáng laïi khoâng phaûi laø ñieàu môùi coù gaàn ñaây.

Ngay thaùnh Phaoloâ cuõng ñaõ gaëp phaûi khoù khaên ñoù taïi hoäi tröôøng thaønh Atheâneâ. Baáy giôø thaùnh nhaân ñang thao thao noùi veà giaùo lyù cöùu ñoä do Ñöùc Kitoâ mang laïi, vaø caùc thính giaû ñang chaêm chuù laéng nghe ngaøi: hoï laø nhöõng ngöôøi Hy laïp ham chuoäng kieán thöùc vaø vaên hoùa. Hoï muoán ñöôïc bieát veà moät hoïc thuyeát môùi ñeán töø Ñoâng phöông. Nhöng khi thaùnh Phaoloâ baét ñaàu noùi vôùi hoï veà söï soáng laïi cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ vaø söï soáng laïi mai sau cuûa caùc moân ñeä Chuùa, thì nhöõng ngöôøi Hy laïp ñoù cöôøi aàm ó leân, cheá nhaïo vaø noùi: Thoâi ñuû roài... chuùng toâi seõ nghe oâng noùi tieáp laàn tôùi. Ñoù quaû laø moät thaát baïi eâ cheà cho Phaoloâ.

Phaûn öùng nhö treân cuûa ngöôøi Hy laïp dó nhieân seõ coøn xaûy ra trong doøng lòch söû. Baát cöù ngöôøi naøo coù oùc duy lyù moät chuùt cuõng khoâng theå naøo chaáp nhaän ñöôïc yù töôûng coù söï soáng laïi sau khi cheát. Ngöôøi ta coøn cho raèng thaät laø ñieàu ñaùng tieác vì moät giaùo lyù cao caû nhö giaùo huaán cuûa Ñöùc Kitoâ, voán gaây ñöôïc thieän caûm nôi moïi ngöôøi, laïi keøm theo moät nieàm tin laï luøng vaø loá bòch nhö giaùo thuyeát veà söï soáng laïi. Moät soá ngöôøi khaùc cho raèng ñaïo Kitoâ ñaõ bò maát tín nhieäm vì daïy ngöôøi ta phaûi tin Ñöùc Kitoâ ñaõ soáng laïi.

Nhö chuùng ta ñaõ noùi treân ñaây: söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ laø ñieàu raát quan troïng trong chöông trình cöùu chuoäc cuûa Chuùa: Neáu Ñöùc Kitoâ khoâng soáng laïi, thì toaøn theå nhöõng lôøi giaûng cuûa chuùng toâi laø voâ ích heát", nhö thaùnh Phaoloâ ñaõ töøng noùi. Neáu Ñöùc Kitoâ khoâng soáng laïi, thì coù nghóa laø quyeàn löïc Söï AÙc ñaõ chieán thaéng ñöôïc ngaøi, vaø nhö vaäy thì coøn laøm gì ñöôïc nöõa? Vì theá lyù trí con ngöôøi phaûi can ñaûm ñöông ñaàu vôùi vaán ñeà naøy, laøm sao chöùng minh ñöôïc raèng nhöõng söï kieän lieân quan ñeán söï soáng laïi laø nhöõng söï kieän coù theå chaáp nhaän ñöôïc, cho duø khoâng theå giaûi thích hoaøn toaøn ñöôïc.

Quaû thöïc ôû ñaây chuùng ta ñang ñöùng tröôùc nhöõng söï kieän haàu nhö vöôït ra ngoaøi giôùi haïn cuûa lyù trí con ngöôøi vaø chuùng ta cuõng phaûi nhaän raèng trong laõnh vöïc naøy coù nhieàu tính chaát maàu nhieäm. Daàu vaäy cuõng phaûi laøm sao chöùng toû ñöôïc raèng caùc söï kieän lieân quan ñeán söï soáng laïi laø nhöõng ñieàu maø lyù trí con ngöôøi coù theå chaáp nhaän ñöôïc. Khôûi ñieåm cuûa nhöõng khoù khaên chuùng ta gaëp phaûi ôû ñaây laø söï kieän lyù trí con ngöôøi voán quan nieäm söï cheát laø moät caùi gì vónh vieãn, khoâng theå laät ngöôïc ñöôïc. Theo truyeàn thoáng trieát hoïc sau Platon, ngöôøi ta coù theå chaáp nhaän raèng linh hoàn vaãn soáng sau khi thaân xaùc naøy cheát ñi. Nhöng ngöôøi ta khoâng chaáp nhaän xaùc loaøi ngöôøi laïi phuïc sinh sau khi hoàn ñaõ lìa khoûi xaùc roài. Ñoù laø xaùc tín chung cuûa moïi ngöôøi. Caùi gì voán laø moät hôïp theå khi coøn soáng, thì sau khi cheát noù seõ bò tan raõ.

Tuy nhieân, ôû ñaây caàn ghi nhaän raèng tan raõ khoâng coù nghóa laø trôû neân hö voâ vaø söï cheát khoâng huûy dieät, nhöng bieán ñoåi. Nhöõng nhaân toá tröôùc kia caáu thaønh moät vaät naøo ñoù, khi vaät ñoù tan raõ ñi, thì chuùng laïi keát hôïp vôùi nhöõng nhaân toá khaùc ñeå laøm thaønh nhöõng thöïc theå khaùc. Nhö theá coù nghóa laø söï cheát ñaûo loän, phaân taùn, taùi phaân phoái caùc nhaân toá, chöù noù khoâng taïo neân hö voâ.

Sau khi chaáp nhaän nguyeân taéc treân ñaây roài, chuùng ta coù theå deã daøng ñeà caäp ñeán vaán ñeà soáng laïi, ñaëc bieät laø tröôøng hôïp cuûa Ñöùc Kitoâ. Treân nguyeân taéc: moät ñieàu gì nhaát thôøi bò phaân taùn, noù vaãn coù theå ñöôïc Ñaáng Toaøn naêng, vì moät nhu caàu naøo ñoù, taäp hôïp chuùng laïi, laøm cho chuùng ñöôïc taùi hieäp nhaát nhö tröôùc. Ñoù laø ñieàu chuùng ta coù theå töôûng töôïng ñöôïc. Trong tröôøng hôïp Ñöùc Kitoâ, ngaøi voán laø ñaáng coù quyeàn naêng treân caùc nguyeân toá, neân ngaøi coù khaû naêng taùi laäp söï toaøn veïn cuûa thaân xaùc ngaøi sau khi ñaõ cheát. Trong tröôøng hôïp naøy, coù moät lyù do khaån caáp, ñoù laø ñeå chöùng toû cho moïi ngöôøi thaáy Söï Cheát (töùc laø quyeàn löïc söï AÙc) ñaõ khoâng chieán thaéng moät caùch chung keát. Ñöùc Kitoâ khoâng theå naøo xuaát hieän nhö keû chieán baïi trong coâng trình Cöùu chuoäc ñöôïc, traùi laïi ngaøi xuaát hieän nhö ngöôøi ñaïi thaéng. Khi chieán thaéng söï cheát, Ñöùc Kitoâ chöùng toû ngaøi ñaõ thaéng söï döõ, ngaøi ñaõ thaéng toäi loãi.

Ñöùc Kitoâ ñaõ bieåu loä chieán thaéng cuûa ngaøi baèng caùch taùi hieän ra nhieàu laàn, vaø luoân soáng ñoäng tröôùc maét moïi ngöôøi. Taát caû nhöõng ai muoán ñeán gaàn ngaøi ñeáu coù theå thaáy, nghe vaø ñoäng chaïm ñeán ngaøi ñöôïc. Vaø nhöõng ñieàu ñoù ñaõ dieãn ra trong maáy tuaàn leã. ÔÛ ñaây chuùng ta chæ noùi raèng : ñieàu maø Ñöùc Gieâsu coù theå thöïc hieän ñöôïc qua cuoäc bieán hình, qua bieán coá khieán baõo taùp yeân laëng, hoùa baùnh ra nhieàu... thì ngaøi cuõng coù theå thöïc hieän ñöôïc trong vieäc taùi hôïp nhöõng nguyeân toá soáng ñoäng ñaõ bò caùi cheát phaân taùn. Coù theå noùi vieäc soáng laïi nhö vaäy cuõng laø moät cuoäc taùi nhaäp theå, trong moät caùch thöùc khaùc.

Söï nhaäp theå tröôùc vaø sau khi Ñöùc Kitoâ chòu cheát, thöïc ra vaãn laø moät, tuy coù nhöõng saéc thaùi hôi khaùc nhau. Vì vaäy, caàn phaûi xaùc quyeát raèng Ñöùc Kitoâ, trong nhöõng tuaàn leã sau khi soáng laïi, vaãn coù cuøng moät baûn saéc nhö trong cuoäc nhaäp theå ñaàu tieân môû maøn cho cuoäc soáng 33 naêm treân traàn theá cuûa ngaøi. Vaø ngöôøi ta cuõng phaûi nhaän raèng giaùo huaán ngaøi ban sau khi soáng laïi cuõng coù cuøng moät giaù trò nhö giaùo huaán ngaøi ñaõ daïy trong cuoäc soáng coâng khai tröôùc ñoù. Vì theá, ngaøi ñaõ truyeàn daïy cho caùc moân ñeä. Caùc con haõy ñi giaûng daïy muoân daân... haõy röûa toäi cho hoï... Quaû thöïc, ngöôøi ta nhaän thaáy coù moät vaøi khaùc bieät trong gioïng noùi ngaøi xöû duïng. Trong thôøi kyø giaûng ñaïo, tröôùc khi chòu töû naïn, ngaøi ñeà nghò, môøi goïi, thuùc giuïc caùc thính giaû cuûa ngaøi: ngaøi bieát roõ uy tín cuûa ngaøi tuøy thuoäc nhöõng hoaøn caûnh, vaø ngaøi ñaõ caûm thaáy moät söï ñe doïa naøo ñoù Ñoái vôùi tính maïng khi haønh ñoäng (ví duï caâu ngaøi noùi: Con Ngöôøi seõ bò baét, bò keát aùn töû hình...).

Traùi laïi, trong thôøi kyø sau khi ñaõ soáng laïi, taát caû nhöõng ñe doïa ñoù khoâng coøn nöõa. Vì theá, Ñöùc Kitoâ noùi trong tö caùch cuûa moät ngöôøi ñaõ chieán thaéng, vôùi xaùc tín töø nay ngaøi ñaõ thuû ñaéc ñöôïc ôn Cöùu ñoä cho toaøn theå nhaân loaïi.

Treân ñaây laø moät söï nhaän xeùt trieát lyù veà söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ. Chuùng toâi thieát nghó nhöõng suy tö ñoù khoâng giaûi thích töôøng taän ñöôïc maàu nhieäm soáng laïi, vì ñaây laø maàu nhieäm khoân löôøng, nhöng ít ra chuùng ta coù theå chaáp nhaän ñöôïc nhöõng söï kieän ñoù, chaáp nhaän vôùi söï khoân ngoan, khieâm toán vaø vôùi thaùi ñoä khaùch quan hoaøn toaøn.

Baây giôø, nhieäm vuï coøn laïi cuûa chuùng ta laø tìm hieåu yù nghóa ñích thöïc cuûa söï soáng laïi, tröôùc heát laø yù nghóa sieâu hình, roài ñeán yù nghóa thieâng lieâng. Chuùng ta caàn tìm hieåu xem ñaâu laø nhöõng giaù trò maø Ñöùc Kitoâ muoán neâu baät khi ngaøi soáng laïi ra khoûi moà? Phuïng vuï saùng ngaøy leã Phuïc sinh vaãn vui möøng haùt trong baøi ca tieáp lieân: Mors et vita duello conflixere mirando: Vaäy ñaâu laø baûn chaát cuoäc song ñaáu ñoäc nhaát voâ nhò ñoù giö õa söï Soáng vaø söï Cheát? Ñaâu laø taàm quan troïng cuûa cuoäc song ñaáu vaø söï chieán thaéng cuûa söï Soáng?

IV. CUOÄC SONG ÑAÁU GIÖÕA SÖ Ï SOÁNG VAØ SÖ Ï CHEÁT

I. Chuùa Kitoâ, Maàu Nhieäm Söï Soáng

Ñöùc Kitoâ thöôøng töï ñoàng hoùa mình vôùi söï soáng. Ta laø ñöôøng, laø söï thaät vaø laø söï soáng; Ta ñeán ñeå hoï ñöôïc soáng, vaø soáng sung maõn (Gioan 10, 10). Vaø döôøng nhö nhöõng quaû quyeát nhö vaäy raát ñöôïc caùc ngöôøi thaân caän cuõng nhö ñaùm ñoâng daân chuùng laéng nghe. Moãi ngöôøi caûm nghieäm ñöôïc yù nghóa cuûa nhöõng xaùc quyeát ñoù. Vì ngöôøi ta yù thöùc ñöôïc söï soáng laø gì: söï soáng nhö noøng coát cuoäc soáng cuûa moãi ngöôøi. Ngöõ vöïng Aram cuõng nhö tieáng Do thaùi ñeàu dieãn taû söï soáng gioáng nhö moät hôi thôû, vaø tieáng la tinh cuõng theo ñöôøng höôùng ñoù vaø dieãn taû söï soáng laø linh hoàn (anima), laø caùi gì laøm cho sinh vaät ñöôïc linh hoaït (animat) cho ñeán hôi thôû cuoáøi cuøng (spiritus do chö õ spirare laø thoåi hôi). Tieáng Hy laïp coù tính chaát phaân tích hôn vaø phaân bieät roõ raøng giöõa bios, zoâon, pneuma, psykheù" v.v... Noùi chung, nhöõng ngöôøi nghe Ñöùc Gieâsu giaûng thì hoï hieåu söï soáng nhö moät naêng löïc noäi taïi laøm cho cuoäc soáng cuûa moïi höõu theå ñöôïc sung maõn, nhöõng höõu theå maø ngöôøi ta goïi laø sinh vaät, vaø nhöõng sinh vaät naøy khoâng ngöøng bò ñe doïa trôû laïi tình traïng baát ñoäng (quaùn tính) laø söï cheát.

ÔÛ ñaây chuùng ta chuù yù tìm hieåu yù nghóa cuûa söï kieän: Ñöùc Kitoâ, khi soáng laïi ñaõ laøm cho Söï Soáng chieán thaéng Söï Cheát. Vieäc xaùc ñònh yù nghóa naøy laø ñieàu höõu ích vaø caàn thieát neáu chuùng ta muoán laøm cho vaán ñeà Soáng laïi khoâng nhöõng ñöôïc con ngöôøi ngaøy nay chaáp nhaän, nhöng coøn trôû thaønh kích löïc cho ñôøi soáng thieâng lieâng cuûa moãi tín höõu nöõa. Tröôùc khi tìm hieåu söï soáng laïi, chuùng ta caàn minh ñònh söï soáng laø gì.

1. Söï Soáng Laø Gì?

Con ngöôøi ngaøy nay töï hoûi: phaûi chaêng söï soáng laø moät thöïc taïi rieâng bieät hay noù chæ laø moät tình traïng phöùc taïp hôn cuûa vaät chaát baát ñoäng maø thoâi? ÔÛ ñaây chuùng ta caàn laøm saùng toû vaán ñeà naøy.

Ngöôøi ta ñaõ cheá nhaïo nhieàu ñònh nghóa cuûa nhaø sinh vaät hoïc Bichat, hoài ñaàu theá kyû 19 . Theo oâng thì söï soáng laø toaøn theå nhöõng chöùc naêng choáng cöï laïi söï cheát (Recherches physio-logiques sur la vie et la mort: Nghieân cöùu sinh lyù hoïc veà söï soáng vaø söï cheát, 1800). Ñònh nghóa ñoù coù veû laø moät ñieàu quaù hieån nhieân khoâng ñöa ra theâm ñieàu gì laï. Nhöng thöïc ra, ñònh nghóa naøy ít nhaát cuõng coù coâng ñaët roõ vaán ñeà. Ñieàu laï luøng trong söï soáng, ñoù laø noù choáng laïi quaùn tính cuûa moïi vaät chaát. Vì vaät chaát neáu ñeå nguyeân, thì chuùng chæ baát ñoäng. Hôn nöõa, vaät chaát coøn coù khuynh höôùng suy thoaùi, bôûi vì trong chuùng coù naêng löôïng: xu höôùng baåm sinh cuûa thieân nhieân (töø khôûi thuûy Big Bang) laø tieán daàn veà traïng thaùi baát ñoäng.. nghóa laø tieán daàn veà söï cheát. Noùi khaùc ñi, vuõ truï ñöôïc sinh ra ñeå cheát ñi.

Trong boái caûnh ñoù, söï soáng laø naêng löïc choáng laïi söï suy thoaùi, choáng laïi quaùn tính. Söï soáng naâng vaät chaát leân , ñeå vaät chaát ñöôïc ôû trong nhöõng traïng thaùi môùi; söï soáng lao mình vaøo trong voâ vaøn nhöõng cuoäc phieâu löu saùng taïo môùi. Söï Tieán hoùa trôû thaønh saùng taïo nhôø moät söùc thieâng, (vis a tergo": Bergson). Söï soáng giuùp duy trì nhöõng cô caáu phöùc taïp, vaø neáu khoâng coù söï soáng thì nhöõng cô caáu vaät chaát ñoù laïi rôi vaøo traïng thaùi uø lyø baát ñoäng.

Ñaëc ñieåm noåi baät trong hieän töôïng söï soáng laø thaùch ñoá phaûi ñöông ñaàu lieân tuïc vôùi söï cheát vaø quaùn tính, nghóa laø söï soáng choáng laïi xu höôùng töï nhieân cuûa vaïn vaät laø tieán daàn ñeán tình traïng baát ñoäng, ñeán gaàn söï cheát. Nhöõng söï kieän treân ñaây soi saùng cho chuùng ta trong vieäc suy tö veà söï soáng laïi. Khi khaúng ñònh laø sau cuoäc song ñaáu maàu nhieäm giöõa Söï Soáng vaø Söï Cheát, Ñöùc Kitoâ ñaõ chieán thaéng Söï Cheát, ngöôøi ta coù theå noùi raèng Ñöùc Kitoâ ñaõ bieát ñöông ñaàu vôùi thaùch ñoá cuûa söï cheát, ñieàu maø khoâng ngöôøi phaøm naøo coù theå thöïc hieän ñöôïc. Ngaøi ñaõ ñöông ñaàu vôùi thaùch ñoá cuûa söï cheát khoâng nhöõng trong cuoäc soáng traàn theá, nhöng ngaøi coøn ñöông ñaàu vôùi söï cheát trong giai ñoaïn cuoáøi cuøng nöõa. Trong khi moïi phaøm nhaân khaùc, luùc keát thuùc cuoäc ñôøi, ñeàu bò quaùn tính thu huùt, ñeàu bò luaät baát ñoäng ñeø beïp, thì Ñöùc Kitoâ ñaõ chieán thaéng Söï cheát, ñaõ tìm laïi ñöôïc Söï Soáng vónh cöûu. Söï chieán thaéng cuûa Ñöùc Kitoâ laø ñieàu raát hôïp lyù, vì ngaøi laø Ngoâi Lôøi nhaäp theå, nôi ngaøi coù söï soáng (thaùnh Gioan), neân ngaøi khoâng theå thaûm baïi chung keát ñöôïc trong cuoäc chieán ñaáu vôùi söï cheát. Ngoâi Lôøi phaûi chieán thaéng, vì ngaøi laø nguoàn maïch Söï Soáng.

2. Söï Soáng Chieán Thaéng Söï Cheát

Chieán thaéng cuûa Söï Soáng treân söï Cheát coù moät yù nghóa ñaëc bieät trong tröôøng hôïp Ñöùc Kitoâ. Noùi ñuùng ra, cöù theo quyeàn naêng tuyeät Ñoái cuûa ngaøi, Chuùa coù theå bieåu loä söï Toaøn naêng cuûa ngaøi treân Söï Cheát moät caùch thöùc khaùc, thay vì chòu khoå naïn vaø chòu cheát treân thaäp giaù. Ví duï nhö Ngaøi coù theå keát thuùc söù maïng cuûa ngaøi trong luùc bieán hình treân nuùi Tabor ñeå khoûi phaûi chòu cöïc hình theâ thaûm. Tuy nhieân, Ñöùc Kitoâ ñaõ muoán duøng söï ñau khoå vaø caùi cheát ñeå bieåu loä loøng gaén boù cuûa ngaøi vôùi söù maïng xaây döïng Nöôùc Thieân Chuùa, nhö leã qui cuûa thaùnh leã ñaõ ghi nhaän raát ñuùng: Ngaøi ñaõ noäp mình chòu khoå hình.

Nghóa laø Ñöùc Kitoâ chæ muoán bieåu loä huy hoaøng khaû naêng chieán thaéng cuûa ngaøi treân söï cheát, sau khi chòu khoå vaø söï cheát. Qua nhöõng ñau khoå, qua caùi cheát theå lyù, Ñöùc Kitoâ muoán bieåu loä cho moïi ngöôøi thaáy ngaøi laø chuû teå tuyeät Ñoái cuûa vaïn vaät, ngaøi töï ban laáy cho miình moät söï soáng theå lyù môùi, laø moät thöù thaùch thöùc trieät ñeå nhaát cho söï cheát vaø quaùn tính cuûa moïi söï.

Khi soáng laïi, Ñöùc Kitoâ ñaõ taùi trôû thaønh nguoàn maïch cuûa Söï Soáng. Teilhard de Chardin ñaõ ñoaùn ñuùng; nhöng caùc söï kieän Phuùc AÂm laø ñuû ñeå hieåu maàu nhieäm phuïc sinh moät phaàn naøo. Khi soáng laïi, Ñöùc Kitoâ ñaõ ñaïi thaéng söï Cheát: vaäy, cuoäc chieán thaéng naøy coù yù nghóa gì?

II. Ñöùc Kitoâ, Ngöôøi Chieán Thaéng Söï Cheát

Hôõi söï cheát, chieán thaéng cuûa ngöôi ôû ñaâu?, ñoù laø lôøi thaùnh Phaoloâ keâu leân, döïa theo moät kieåu noùi ruùt töø Cöïu öôùc. Chuùng ta phaûi quan nieäm theá naøo veà söï chieán thaéng cuûa Chuùa Kitoâ treân Söï cheát? Trong lòch söû coù nhieàu luaän ñeà ñöôïc ñöa ra ñeå giaûi thích vaán ñeà naøy.

1. Loái Giaûi Thích Bieän Chöùng Phaùp: Söï Soáng Laïi Laø Moät Ñieàu Taát Nhieân Phaûi Xaûy Ra Vì Cô Caáu Ñoøi Hoûi Nhö Vaäy

Coù nhöõng ngöôøi muoán giaûi thích bieán coá Ñöùc Gieâsu soáng laïi cuõng nhö moïi hieän töôïng lòch söû khaùc, döïa treân

bieän chöùng phaùp: ñeà, phaûn ñeà vaø hôïp ñeà. Caùc nhaø thaàn hoïc thuoäc khuynh höôùng naøy (thí duï: Bonhoeffer) giaûi thích moïi bieán coá trong cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Kitoâ theo khuoân maãu bieän chöùng, nghóa laø, theo hoï, bieán cö ñi sau laø moät phaûn öùng. Ñoái vôùi bieán coá ñi tröôùc ñoù, cuõng nhö trong theá giôùi, caùc hieän töôïng ñi töø phaûn öùng naøy tôùi phaûn öùng khaùc vaäy. Ngöôøi ñaàu tieân ñaõ aùp duïng phöông phaùp giaûi thích bieän chöùng vaøo cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Kitoâ, laø trieát gia Hegel, trong cuoán saùch noåi danh Cuoäc ñôøi Chuùa Gieâsu (1795).

Theo oâng, neáu Thieân Chuùa (Ñeà) ñaõ saùng taïo theá giôùi (Phaûn ñeâà), thì phaûi coù söï Nhaäp theå, phaûi coù söï gaëp gôõ giöõa taïo vaät vaø Taïo Hoùa, vaø ñaây laø ñieàu ñaõ xaûy ra trong tröôøng hôïp Ñöùc Gieâsu Kitoâ. Tieán trình naøy ñöôïc tieáp tuïc giöõa Ñöùc Gieâsu vaø nhaân loaïi phaøm traàn, ñöa ñeán söï phaùt sinh Giaùo hoäi, v.v...

Döïa theo khuoân maãu treân ñaây, caùc nhaø thaàn hoïc gaàn ñaây, ñaëc bieät laø Bonhoeffer vaø moät soá ngöôøi khaùc, ñaõ giaûi thích raèng cuoäc song ñaáu giö a Söï Soáng vaø Söï Cheát, taát nhieân ñöa tôùi moät hôïp ñeà laø söï Soáng laïi. Ñi vaøo chi tieát hôn, caùc nhaø thaàn hoïc naøy noùi raèng: trong söï Nhaäp theå, Thieân Chuùa (Ñeà) ñöùng tröôùc theá giôùi do ngaøi taïo döïng (Phaûn ñeà), ñaõ töï bieåu loä trong Ñöùc Kitoâ, ñaáng vöøa laø Thieân Chuùa vöøa laø loaøi ngöôøi (Hôïp ñeà). Tieáp ñeán Ñöùc Kitoâ (Ñeà) ñaõ gaëp caùi cheát (Phaûn ñeà), vaø ñaõ troåi vöôït leân thaønh Chuùa Kitoâ phuïc sinh (Hôïp ñeà). Theo Loái giaûi thích naøy, thì söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ laø ñieàu taát nhieân phaûi xaûy ra, vì ñoù laø moät moät giai ñoaïn caàn thieát trong tieán trình cöùu ñoä.

Pheâ bình vaén taét loái giaûi thích treân ñaây, chuùng ta coù theå noùi raèng vieäc caâu neä söû duïng luaät ñoái nghòch (Ñeà, Phaûn Ñeà vaø Hôïp Ñeà) laø ñieàu mang naëng tính chaát giaû taïo. Nhöõng söï ñoái nghòch maø nhöõng nhaø thaàn hoïc bieän chöùng naøy chuû tröông, thaät ra chæ laø nhöõng söï khaùc bieät maø thoâi.

2. Loái Giaûi Thích Truyeàn Thoáng: Chuùa Kitoâ Chieán Thaéng Söï Cheát

Phuùc aâm thuaät laïi raèng sau khi chòu cheát treân thaäp giaù caùi cheát ñöôïc nhieàu nhaân chöùng xaùc nhaän vaø kieåm chöùng Ñöùc Kitoâ ñaõ baét ñaàu moät cuoäc soáng môùi sau ñoù. Ñieàu naøy coù nghóa laø gì ? Vaø ñaâu laø yù nghóa söï soáng môùi ñoù ? Toaøn theå yù nghóa chöông trình cöùu ñoä phaàn lôùn tuøy thuoäc vaøo nhöõng caâu traû lôøi caùc caâu hoûi treân ñaây.

Söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ khoâng phaûi laø moät haønh vi boù buoäc, taát yeáu, nhöng laø moät haønh vi töï yù nhöng khoâng cuûa ngaøi. Cuõng nhö Ñöùc Kitoâ ñaõ töï yù ñi vaøo cuoäc khoå naïn, chuùng ta cuõng coù theå noùi raèng ngaøi ñaõ töï yù phuïc sinh. Theo moät yù nghóa naøo ñoù, söï soáng maø Ñöùc Kitoâ laáy laïi khi phuïc sinh cuõng coù tính caùch loaïi suy so saùnh vôùi söï soáng tröôùc ñoù cuûa ngaøi khi nhaäp theå. Cuoäc soáng tröôùc vaø sau khi cheát nôi Ñöùc Gieâsu chæ laø hai traïng thaùi cuûa cuøng moät söï soáng. Vì ngöôøi ta nhaän ra ñoù laø cuøng moät nhaân vaät, cuøng moät caên cöôùc. Ngaøi noùi vôùi caùc moân ñeä khi hieän ra sau khi ñaõ soáng laïi: Ta ñaây. Cuoäc nhaäp theå khoâng theå chia xeû ñöôïc. Noùi toùm laïi, söï soáng cuûa Chuùa vaãn lieân tuïc keùo daøi maõi maõi. Khi Ñöùc Kitoâ truùt hôi thôû cuoáøi cuøng vaø roài ñöôïc an taùng trong moà beà ngoaøi ñoù laø moät cuoäc thaát baïi hoaøn toaøn. Tröôùc kia ngaøi chæ bieát coù chieán thaéng: chieán thaéng beänh taät, ñoùi khaùt, chieán thaéng söï nhaïo cöôøi cuûa caùc ñoái thuû, chieán thaéng thieân nhieân. Nhöng nay, thaân xaùc ngaøi bò taùng trong moà saün saøng laøm moài cho hö naùt. Caùc moân ñeä ngaøi boû troán heát. Hoï bò phaân taùn, sôï haõi, phaûi aån naáp. Nhöng chính trong boái caûnh ñoù chuùng ta hieåu ñöôïc raèng söï Soáng laïi coù theå thay ñoåi taát caû. Khi ngöôøi ta khaùm phaù ra Ñöùc Kitoâ ñaõ soáng laïi vaø hieän ra vôùi caùc moân ñeä, thì taát caû söù maïng cuûa ngaøi noùi leân troïn caû yù nghóa toaøn veïn cuûa noù. Ngaøi laø ñaáng khoâng theå bò huûy dieät, ngaøi laø ñaáng chieán thaéng maõi maõi.

Ñoù laø yù nghóa cuûa söï soáng laïi, xeùt veà khía caïnh nhaân baûn, thieâng lieâng, lòch söû vaø trieát hoïc. Chính söï soáng laïi ñaõ bieåu loä maàu nhieäm lôùn lao cuûa Ñöùc Kitoâ. Hình aûnh ñích thöïc maø moïi theá heä mai sau phaûi giöõ maõi veà Chuùa Kitoâ, ñoù laø hình aûnh ngaøi laø ñaáng ñaõ chieán thaéng söï cheát vaø ra khoûi moà laø ñaáng Haèng soáng. Caùc nhaø tu ñöùc Ñoâng cuõng nhö Taây phöông ñaõ hieåu roõ ñieàu ñoù neân ñaõ nhaán maïnh raèng: caùi cheát hoâm thöù saùu tuaàn thaùnh khoâng heà taùch bieät khoûi chieán thaéng cuûa ngaøy Phuïc sinh. Hai bieán coá naøy khoâng theå taùch rôøi nhau.

V. YÙ NGHÓA CHIEÁN THAÉNG CUÛA SÖ Ï SOÁNG TREÂN SÖ Ï CHEÁT... VÔÙI CHUÙA KITOÂ PHUÏC SINH.

Thöôøng thöôøng söï soáng vaãn laø ñieàu ñöôïc ngöôøi ta ca ngôïi. Nhöng cuõng coù moät soá ngöôøi caûm thaáy söï soáng khoâng phaûi laø ñieàu höõu ích, vaø trong giôùi khoa hoïc ngaøy nay, danh töø söï soáng bao haøm nhieàu yù nieäm hoãn ñoän, mô hoà. Vì theá, ôû ñaây chuùng ta caàn tìm hieåu xem coù phaûi söï soáng thöïc söï töï noù laø moät giaù trò töø cao hay khoâng? Ñaâu laø yù nghóa cuûa söï soáng?

1. Söï Soáng, Vinh Quang Cuûa Coâng Trình Saùng Taïo

Ñoái vôùi ñaïi ña soá ngöôøi Taây phöông, söï soáng laø moät ñieàu phuùc lôïi töø Trôøi xuoáng. Nhöng Ñoái vôùi nhieáu ngöôøi Ñoâng phöông, nhaát laø nhöõng ngöôøi chòu aûnh höôûng cuûa truyeàn thoáng Veda vaø Vedanta, ñaëc bieät laø aûnh höôûng cuûa phaät giaùo, thì cuoäc soáng naøy ñöôïc coi laø ñieàu baát haïnh, ñôøi laø beå khoå. Moïi khoå ñau baát haïnh chuùng ta gaëp phaûi ñeàu phaùt sinh töø loøng ham soáng tieàm aån trong moïi sinh vaät. Ham muoán ñöa tôùi laàm than nhieàu hôn laø tôùi haïnh phuùc. Taïi Taây phöông, vaøo theá kyû 19, trieát gia Schopenhauer, cuõng ñaõ khai trieån ñeà taøi naøy döïa treân trieát hoïc Ñoâng phöông, vaø tö töôûng cuûa oâng vaãn coøn thu huùt ñöôïc moät soá ngöôøi taây phöông. Schopenhauer noùi raèng: "Soáng laø haønh ñoäng; haønh ñoäng laø coá gaéng; coá gaéng laø ñau khoå; vaäy soáng töùc laø ñau khoå. Trieát gia naøy ñi xa tôùi ñoä khuyeân ngöôøi ta töï töû nhö laø moät caùch haønh ñoäng khoân ngoan: Ngöôøi khoân ngoan phaûi bieát thoaùt ra khoûi cuoäc soáng nhö thoaùt ra khoûi caên phoøng ñaày khoùi.

Nhöõng quan nieäm treân ñaây veà cuoäc soáng vaãn coøn thònh haønh nôi moät soá ñoâng ngöôøi AÙ chaâu (vaø nôi moät thieåu soá ngöôøi taây phöông). Ñoù cuõng laø moät trong nhöõng lyù do giaûi thích taïi sao coù moät haøng raøo ngaên caûn söï caûm thoâng giöõa nhöõng nhaø truyeàn giaùo ñeán töø taây phöông vôùi ñaïi ña soá daân AÙ chaâu. Caùc daân toäc AÙ chaâu naøy khoâng heà ca ngôïi söï soáng, vì laøm nhö vaäy coù nghóa laø höùa daãn ñöa ngöôøi ta tôùi laàm than khoå sôû (Xem baøi giaûng cuûa Ñöùc Phaät ôû Benareøs: Ñôøi laø beå khoå...). Nhieàu khi ngöôøi ta khoâng ñeå yù tôùi nhöõng haøng raøo ngaên caùch söï thoâng caûm ñoù giöõa ñaïi ña soá daân AÙ chaâu vôùi Ñöùc tin Kitoâ giaùo. Giö õa hai beân coù söï hieåu laàm khoâng theå giaûi tröø ñöôïc. Ñaëc bieät khi nhaø truyeàn giaùo rao giaûng raèng khi soáng laïi, Ñöùc Kitoâ ñaõ bieåu loä chieán thaéng chung cuïc cuûa Söï Soáng treân söï cheát, hoï thöôøng gaëp thaùi ñoä ngôõ ngaøng cuûa daân AÙ chaâu.

Laøm sao chuùng ta coù theå noùi ñöôïc raèng söï soáng töï noù laø moät cuoäc chieán thaéng vaø laø moät ñieàu toát ñeïp? Ñeå traû lôøi caâu hoûi naøy, chuùng ta coù theå nhôø tôùi khoa hoïc, nhaát laø khoa coå sinh vaät hoïc. Theo söï hieåu bieát cuûa chuùng ta hieän nay trong laõnh vöïc naøy, thì lòch söû söï soáng ñaõ baét ñaàu caùch ñaây hai tyû röôõi naêm treân traùi ñaát cuûa chuùng ta. Hieän töôïng naøy laø moät thöù phi phaøm huyeàn bí. Söï soáng ñaõ vaø vaãn luoân laø moät tieán trình töï phaùt vaø noäi taïi, chieám höõu laáy vaät chaát ôû trong tình traïng baát ñoäng, nhö kieåu noùi cuûa moät treû em: baát thình lình haït caùt baét ñaàu ñoäng ñaäy. Moät kích löïc noäi taïi ñoät nhieân ñöôïc bieåu loä trong moät höõu theå, vaø vaät ñoù hoaøn thaønh moät caùi gì ñoù coù moät yù nghóa. Hieän töôïng naøy thaät laø kyø dieäu, kyø dieäu ñeán ñoä taát caû caùc quan saùt vieân töø Jean Rostand cho ñeán Teilhard de Chardin vaø Huxley ñaõ phaûi kinh ngaïc thoát leân lôøi ngöôõng moä tröôùc pheùp laï söï soáng ñoù. Coù hai pheùp laï chöa ñöôïc giaûi thích vaø döôøng nhö khoâng giaûi thích ñöôïc, ñaõ xaûy ra trong lòch söû haønh tinh cuûa chuùng ta: ñoù laø söï xuaát hieän cuûa söï soáng caùch ñaây khoaûng hai tyû röôõi naêm; tieáp ñeán laø söï xuaát hieän cuûa tö töôûng, caùch ñaây Loái hai, ba trieäu naêm. Ñaây laø hai giai ñoaïn lôùn trong lòch söû haønh tinh cuûa chuùng ta. ÔÛ ñaây, chuùng ta khoâng muoán chuù giaûi, bình luaän veà nhöõng bieán coá lôùn lao ñoù, nhöng chæ muoán tìm hieåu: ñaâu laø chieán thaéng cuûa söï soáng ? Taïi sao khi chieán thaéng söï cheát vaø soáng laïi, Ñöùc Kitoâ laø ñaïi sinh vaät, laø ñaáng haèng soáng, vaø ngaøi hieån trò maõi maõi ?

2. Söï Soáng, Trung Taâm Maàu Nhieäm Vaïn Vaät

Söï xuaát hieän cuûa söï soáng ñaùnh daáu moät giai ñoaïn thieát yeáu trong hoaït ñoäng cuûa Ngoâi Lôøi Taïo hoùa (trong khi chôø ñôïi söï xuaát hieän cuûa Tö töôûng). Chuùng ta neân döøng laïi tröôùc söï huy hoaøng cuûa maàu nhieäm naøy. Suy nghó cho cuøng, chuùng ta thaáy söï soáng töï noù laø moät hieän töôïng huyeàn dieäu, laï luøng. Vì töø moät Ñoái töôïng vaät theå ñoät nhieân noù trôû thaønh chuû theå ñoäc laäp: noù höôùng veà moät muïc ñích naøo ñoù. Noù xaùc ñònh haønh ñoäng cuûa mình. Caùc trieát gia vaãn coá gaéng tìm hieåu xem ai laø ngöôøi höôùng daãn hoaït ñoäng cuûa caùc sinh vaät ñoù, nhöng hoï chæ neâu leân ñöôïc vaán ñeà maø khoâng giaûi quyeát ñöôïc. Trieát gia Aristoteâ xöa kia ñaõ noùi: Söï soáng laø moät chuyeån ñoäng töï phaùt vaø noäi taïi. Töø ñoù ñeán nay, ngöôøi ta vaãn chöa noùi hôn ñöôïc, tuy raèng ngöôøi ta ñaõ maëc cho caâu noùi naøy nhöõng saéc thaùi khaùc nhau. Ngöôøi ta cuõng khoâng hoaøn toaøn giaûi thích ñöôïc noù. Vaø, nhö Bichat ñaõ noùi treân ñaây, khi chuùng ta quaû quyeát: Söï soáng laø toaøn theå nhöõng chöùc naêng choáng laïi söï cheát, noùi nhö theá, laø chuùng ta chæ ñöa ra moät nhaän xeùt thöïc teá, chöù chuùng ta khoâng giaûi thích gì caû. Chuùng ta chæ ghi nhaän raèng söï soáng luoân luoân choáng laïi quaùn tính (veà phöông dieän nhieät ñoäng, lyù hoùa vaø naêng löoïng), maø khoâng giaûi thích hoaøn toaøn ñöôïc hieän töôïng huyeàn bí ñoù.

ÔÛ ñaây, ñeå toân troïng hoaøn toaøn söï khaùch quan, chuùng ta cuõng phaûi ñeà caäp ñeán nhöõng coá gaéng gaàn ñaây cuûa nhöõng nhaø baùc hoïc, nhaèm giaûi quyeát maàu nhieäm söï soáng. Ví duï nhö nhöõng phaân tích noåi danh do nhaø vi sinh vaät hoïc (microbiologiste) Jacques Monod ñöa ra vaøo naêm 1971, trong cuoán saùch noåi tieáng cuûa oâng, teân laø Le hasard et la neùcessiteù. Söï soáng chæ laø caùi phaùt sinh töø söï keát hôïp cuûa haøng tyû tyû nhöõng nhaân toá theo haøng tyû tyû nhöõng phuø hôïp khaùc nhau, vaø söï soáng phaùt trieån moät caùch tình côø. Xeùt vì coù voâ vaøn nhöõng phaân töû ñöôïc keát hôïp vôùi nhau, neân chuùng nhaát thieát phaùt sinh ra nhöõng höõu theå coù moät höôùng ñích naøo ñoù.

Luaän ñeà treân ñaây ñaõ coù thôøi ñöôïc coi laø thaønh coâng. Nhöng ít laâu sau, cuõng vaøo naêm 1971, moät nhaø vi sinh vaät hoïc khaùc, (Francois Jacob) cuõng töøng ñöôïc giaûi Nobel (vôùi giaùo sö Lwoff), ñaõ vaïch roõ nhöõng giôùi haïn vaø khuyeát ñieåm trong luaän ñeà cuûa oâng Monod. Trong cuoán La logique du vivant, cuõng noåi danh nhö cuoán cuûa Monod, F. Jacob minh chöùng raèng neâu leân söï tình côø ñeå giaûi thích nguoàn goác söï soáng laø ñieàu voâ ích. Vì söï soáng khoâng phaûi chæ laø moät kích ñoäng thuaàn tuyù cuûa caùc phaàn töû. Vì ngay trong caùc phaân töû, ngöôøi ta ñaõ thaáy coù traät töï roài (nhö caùi goïi laø inteùgron), chöù khoâng phaûi laø tình côø. ÔÛ ñaây coù moät thöù höôùng ñích (teùleùnomie). Vì theá, söï soáng laø moät döï aùn, laø moät yù muoán hieän höõu vaø hieän höõu toát ñeïp hôn, chöù khoâng phaûi laø keát quaû cuûa söï tình côø.

Döïa treân nhöõng döõ kieän treân ñaây, chuùng ta suy tö veà yù nghóa cuûa söï Soáng laïi, döôùi khía caïnh trieát lyù. ÔÛ ñaây, Ñöùc Kitoâ xuaát hieän nhö moät ñaïi sinh vaät. Hôn nöõa, nhö ngaøi ñaõ noùi nhieàu laàn, ngaøi ñeán ñeå mang laïi söï soáng: Ta ñeán ñeå hoï ñöôïc soáng, vaø ñöôïc söï soáng doài daøo (Gioan 10, 10). Do ñoù, Söï Soáng laïi phaûi ñöôïc chuùng ta quan nieäm nhö moät cuoäc tuyeân döông söï soáng. Nhöng söï tuyeân döông naøy xaûy ra theo nghóa naøo ?

3. Tuyeân Döông Söï Soáng... Trong Söï Soáng Laïi

Trong tö töôûng vaø haønh ñoäng cuûa Ñöùc Kitoâ ngöôøi ta khoâng heà thaáy daáu veát bi quan naøo, nhö trong tö töôûng Phaät giaùo. Ngaøi khoâng ngöøng tuyeân döông söï soáng: söï soáng cuûa chim trôøi, cuûa suùc vaät ngoaøi ñoàng; söï soáng cuûa nhöõng ngöôøi hoaït ñoäng ôû Galileâa hay ôû Giudeâa: nhöõng ngöôøi chaøi löôùi, nhöõng baùch quaân quan, nhöõng coâng chöùc; söï soáng cuûa nhöõng ngöôøi saép cheát caàn hoài sinh, hoaëc nhöõng ngöôøi ñaõ cheát caàn cho soáng laïi. Ngaøi tuyeân döông tình yeâu vaø vôï choàng maén con. Ngaøi coi söï cheát laø moät thaát baïi: vì theá chieán thaéng laø laøm cho ñöùa con trai baø goùa ñöôïc phuïc sinh vaø giao laïi cho baø meï anh ta, hoaëc phuïc sinh moät ngöôøi thaân cuûa ngaøi nhö oâng Ladaroâ.

Nhöng ngoaøi söï soáng theå lyù ra, Ngaøi coøn nhaém ñeán söï soáng cuûa linh hoàn nöõa. Vì, noùi theo kieåu cuûa caùc trieát gia, Ñöùc Kitoâ bieát roõ söï soáng trí thöùc laø hình thöùc cao nhaát cuûa söï soáng, vöôït leân treân söï soáng caûm giaùc hay söï soáng cuûa caây coû. Söï soáng trí thöùc coù toät ñænh laø söï chieâm nieäm vaø ñaây laø söï soáng khaån tröông nhaát vaø ñoàng thôøi cuõng laø söï soáng ñoäc laäp nhaát. Vì linh hoàn khi chieâm nieäm, noù ñoäng vieân moïi naêng löïc cuûa con ngöôøi vaø höôùng chuùng veà söï sieâu vieät cuûa Thieân Chuùa.

Ñöùc Kitoâ ñaõ noùi ñuùng vaø ngaøi thöôøng minh chöùng raèng Maria laø ngöôøi soáng ñoäng hôn, so vôùi Martha, tuy raèng Martha laøm vieäc nhieàu: Maria ñaõ choïn phaàn toát hôn. Thöïc vaäy, chieâm nieäm laø hình thöùc soáng cao hôn maø Ñöùc Kitoâ seõ thöïc hieän sau khi soáng laïi. Ngaøi minh chöùng raèng nhöõng thôøi kyø tröôùc ñoù cuûa cuoäc ñôøi chæ laø nhöõng giai ñoaïn ñeå ñaït tôùi tình traïng cao ñoä ñoù. Ngaøi ñaõ noùi vôùi caùc moân ñeä treân ñöôøng laøng Emmau: Ñöùc Kitoâ ñaõ chaúng phaûi chòu ñau khoå ñeå ñaït tôùi vinh quang hay sao?. Ñoái vôùi taát caû moïi ngöôøi, söï soáng laïi cuûa ngaøi loan baùo cho bieát Thaàn trí seû ñeán, Thaàn trí yeâu thöông, Thaàn trí söï thaät; Thaàn trí ñoù laø chính hôi thôû cuûa ñôøi soáng chieâm nieäm.

Luoân luoân keû thuø vaãn laø söï cheát: söï cheát laøm son seû, laøm cho cöùng nhaéc vaø laïnh leõo, laøm cho baát ñoäng. Traïng thaùi ñoù Ñoái ngöôïc laïi vôùi Söï soáng chieâm nieäm, vì söï soáng naøy voán laø loøng nhieät thaønh, noàng haäu vaø phong phuù thieâng lieâng. Qua caùi cheát vaø söï phuïc sinh, Ñöùc Kitoâ ñaõ traû laïi moïi quyeàn lôïi cho söï soáng, söï soáng döôùi taát caû moïi hình thöùc, töø hình thöùc thöïc vaät, caûm giaùc cho ñeán söï soáng trí thöùc vaø chieâm nieäm. Khi laøm nhö vaäy, Ñöùc Kitoâ trôû thaønh chuû teå cuûa söï soáng.

4. Ñôøi Soáng Cuûa Chuùa Kitoâ Phuïc Sinh

Ñaâu laø baûn chaát söï soáng cuûa Ñöùc Kitoâ phuïc sinh? Chuùng ta caàn tìm hieåu vaán ñeà naøy, vì coù leõ söï soáng cuûa ngaøi cuõng seõ laø söï soáng cuûa chuùng ta sau khi ñöôïc soáng laïi, nhö ngaøi ñaõ höùa cho chuùng ta.

A. Chuùa Kitoâ Hieän Dieän Giöõa Caùc Moân Ñeä Cuûa Ngaøi, Sau Khi Soáng Laïi

Ñaâu laø traïng thaùi theå lyù cuûa Ñöùc Kitoâ, sau khi ngaøi soáng laïi vaø taùi xuaát hieän giöõa caùc moân ñeä cuûa ngaøi? Treân ñaây chuùng ta ñaõ noùi söï hieän dieän cuûa ngaøi thöïc söï coù tính caùch theå lyù, chöù khoâng phaûi laø moät boùng ma, hoaëc moät phoùng aûnh töôûng töôïng naøo. Ñöùc Kitoâ vaãn hieän dieän baèng xöông baèng thòt giöõa caùc moân ñeä cuûa ngaøi. Tuy nhieân, söï hieän dieän cuûa ngaøi trong hoaøn caûnh naøy coù moät saéc thaùi ñaëc bieät: troïng löïc khoâng coøn giö õ vai troø quan troïng nöõa, söï caûn trôû cuûa vaät chaát cuõng khoâng coøn Ñoái vôùi thaân xaùc ngaøi. Tuy nhieân, taát caû caùc ñaëc tính khaùc cuûa con ngöôøi vaãn coøn ñoù: ngaøi hieän dieän tröôùc maët ngöôùi khaùc, noùi, truyeàn leänh, yeâu meán, phaùn ñoaùn vaø coù nhöõng khaû naêng khaùc nhö moïi ngöôøi.

Chuùng ta phaûi nghó gì veà tình traïng nhö vaäy ? ÔÛ ñaây chuùng ta coù theå gôïi laïi moät soá nhaän xeùt veà tình traïng theå lyù cuûa moät soá nhaø thaàn bí noåi tieáng: ví duï nhö thaùnh Phaoloâ ñöôïc caûm thaáy nhö ôû taàng trôøi thöù ba; Thaùnh Phanxicoâ Assisi ñöôïc chòu 5 daáu thaùnh; Thaùnh nö õ Teâreâxa Avila vaø Thaùnh Gioan Thaùnh Giaù ñöôïc xuaát thaàn... Nhöõng tröôøng hôïp nhö theá vaãn coøn xaûy ra.

Tuy nhieân, chuùng ta khoâng neân ngaïc nhieân tröôùc nhöõng tröôøng hôïp laï nhö theá. Vì thöû hoûi quaû thöïc chuùng ta bieát gì veà nhöõng tính caùch saâu kín cuûa naêng löôïng vaø vaät chaát? Chuùng ta chæ quen nhaän dieän nhöõng tröôøng hôïp thoâng thöôøng cuûa vaät chaát. Nhöng nhöõng tröôøng hôïp naøy raát laø töông Ñoái. Caùc lyù thuyeát gia veà moân vi vaät lyù (microphysique) gaàn ñaây ñaõ baùc boû nhöõng dö õ kieän tröôùc kia vaãn ñöôïc coi laø söï thaät hieån nhieân. Ngöôøi ta khoâng coøn do döï gì nöõa khi noùi ñeán nhöõng hoaït ñoäng töø khoaûng caùch xa (thaàn giao caùch caûm), veà tính caùch hoaùn chuyeån ñöôïc cuûa nhöõng nguyeân nhaân, keå caû thôøi gian cuõng coù theå hoaùn chuyeån ñöôïc.

Tröng daãn nhöõng dö õ kieän ñoù ôû ñaây, chuùng toâi khoâng muoán ñi saâu hôn vaøo vaán ñeà naøy, nhöng chæ muoán noùi raèng nhöõng ñieàu chuùng ta ñaõ vaø ñang bieát veà caùc thöïc theå vaät chaát thì thaät ra voâ cuøng ít oûi so vôùi nhöõng ñieàu chuùng ta chöa bieát veà chuùng. Ñieàu maø nhöõng ngöôøi thöôøng coi laø khoâng theå xaûy ra ñöôïc, laïi laø ñieàu maø nhöõng nhaø ñaïi chuyeân moân coi laø coù theå xaûy ra. Coù leõ ôû ñaây neân laäp laïi caâu danh ngoân: Bieát ít kieán thöùc khoa hoïc, ngöôøi ta xa Thieân Chuùa; caøng ñi saâu vaøo khoa hoïc, ngöôøi ta caøng ñeán gaàn ngaøi.

Ñieàu maø chuùng ta ñang bieát veà cô theå con ngöôøi, thaät ra raát ít so vôùi nhöõng huyeàn nhieäm coøn tieàm aån trong cô theå con ngöôøi. Nhöõng tieàm theå cuûa noù thaät laø bao la so vôùi nhöõng ñieàu chuùng ta hieåu bieát hieän nay. Vì theá chuùng ta haõy chaáp nhaän raèng trong moät soá hoaøn caûnh, cô theå con ngöôøi coù theå thoaùt ñöôïc troïng löïc, vöôït ñöôïc söï caûn trôû cuûa vaät chaát... Trong theá giôùi vi vaät lyù hoïc vaø vi sinh vaät hoïc, ngöôøi ta noùi nhieàu ñeán hieän töôïng taâm lyù vaän ñoäng (psychocineøse) vaø coi ñaây laø ñieàu coù theå chaáp nhaän ñöôïc. Vì theá chuùng ta khoâng neân la loái, phaûn ñoái khi ngöôøi ta noùi ñeán söï taùi sinh cuûa thaân theå Ñöùc Kitoâ khi ngaøi soáng laïi. Chuùng ta khoâng ôû trong theá giôùi ma thuaät, nhöng ôû trong theá giôùi sieâu kinh nghieäm. Vaø theá giôùi naøy khoâng coù giôùi haïn.

Do ñoù chuùng ta coù theå coi tình traïng theå lyù cuûa Ñöùc Kitoâ phuïc sinh ôû trong vieãn töôïng sieâu-khoa hoïc (chöù khoâng phaûi laø phi khoa hoïc). Coù theå noùi ñöôïc Ñöùc Kitoâ phuïc sinh ôû trong traïng thaùi tieàn chôø ñôïi so vôùi toaøn theå nhaân loaïi. Veà phöông dieän trieát hoïc, khoa hoïc vaø thaàn hoïc, chuùng ta coù theå noùi ñöôïc raèng Ñöùc Kitoâ phuïc sinh laø maàm moáng söï soáng laïi cuûa chuùng ta trong töông lai.

Linh hoàn ñaït tôùi möùc ñoä hieän sinh khaån tröông ñeán noãi xaâm chieám toaøn theå caùc nhaân toá caáu thaønh thaân xaùc vaø mang laïi cho chuùng nhöõng ñaëc tính chöa ñöôïc bieát tôùi nhöng vaãn ñoaùn ñöôïc. Chuùng ta haõy nghó tôùi haønh ñoäng cuûa nhöõng nhaø thaàn bí (ví duï nhö thaùnh nö õ Teâreâxa Avila, thaùnh Gioan Thaùnh Giaù, thaùnh nö õ Catarina thaønh Siena, hay thaùnh Angela de Foligno). Nhöõng söï kieän lieân quan ñeán caùc nhaø thaàn bí ñoù laø nhöõng söï kieän lòch söû (nhö oâng Darmester, Shureù, Bergson, v.v. ñaõ chaáp nhaän), vaø noù chöùng toû raèng khi linh hoàn xaâm chieám toaøn thaân xaùc, thì coù theå xaûy ra nhöõng hieän töôïng laï thöôøng. Noùi toùm laïi, chuùng ta nhaän thöïc raèng tình traïng maø chuùng ta thaáy tröôùc maét lieân quan ñeán chaát theå, thaân xaùc con ngöôøi, chæ laø moät traïng thaùi nhaát thôøi, choùng qua. Söï soáng ñeán töø nhöõng traïng thaùi raát thoâ sô caùch ñaây hai ba tyû naêm (khoaûng thôøi gian naøy daøi kinh khuûng, vöôït ra ngoaøi oùc töôûng töôïng cuûa trí khoân); nhöng söï soáng ñoù coù theå coù nhöõng traïng thaùi khaùc trong khoaûng thôøi gian daøi hoaëc ngaén hôn thôøi gian vöøa noùi. Trong boái caûnh ñoù, chuùng ta coù theå quan nieäm ñöôïc söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ laø moät söï baùo tröôùc söï soáng cao hôn nhieàu so vôùi söï soáng hieän nay cuûa loaøi ngöôøi.

Söùc maïnh cuûa tinh thaàn gia taêng, vaø vaät chaát nhö bò thu huùt vaøo tieán trình tinh thaàn hoùa nhö vaäy. Ñöùc Kitoâ phuïc sinh, noùi theo kieåu cuûa thaùnh Phaoloâ vaø cuûa Teilhard de Chardin, laø pleâroâma" (söï sung maõn) cuûa nhaân loaïi, laø hình thöùc ñôøi soáng mai haäu cuûa con ngöôøi, sau khi coâng trình cöùu ñoä hoaøn toaøn keát cuïc. Ñöùc Kitoâ phuïc sinh laø hình aûnh nhaân loaïi seõ ñöôïc vinh quang vaøo thôøi ñaïi caùnh chung.

B. Ñöùc Kitoâ Soáng Laïi Laø Maàm Moáng Cuûa Moïi Söï Phuïc Sinh Khaùc

Taát caû nhöõng gì chuùng ta vöøa noùi treân ñaây coù lieân heä tröôùc tieân tôùi Ñöùc Kitoâ. Nhöng chuùng ta coù theå coi tröôøng hôïp cuûa ngaøi laø maãu thöùc söï soáng laïi mai sau cuûa toaøn theå nhaân loaïi. Thöïc vaäy, nhö chuùng ta ñaõ thaáy, Ñöùc Kitoâ phuïc sinh cuõng coù moät vaøi ñaëc tính cuûa thaân phaän laøm ngöôøi. Traïng thaùi thaân xaùc nhö vaäy cuõng coù theå laø tình traïng thaân xaùc cuûa loaøi ngöôøi trong töøng ngaøn naêm sau naøy. Nhöng ngaøi coøn coù moät thaân xaùc thieâng lieâng. Vaø raát coù theå, ñoù cuõng laø thaân xaùc cuûa con caùi cuûa chuùng ta trong töông lai xa vôøi; giaû thuyeát naøy ñaâu coù voâ lyù.

Thaùnh Phaoloâ ñaõ noùi: Chuùng ta seõ soáng laïi vôùi thaân xaùc khoâng hö naùt nöõa (1 Cr 15,54). Töø kinh nghieäm nhöõng gì ñaõ xaûy ra cho Ñöùc Kitoâ, chuùng ta coù theå ruùt ra ñöôïc nhöõng yù nieäm veà töông lai cuûa chuùng ta. Ñieàu chaéc chaén laø thaân xaùc theå lyù naøy seõ khoâng hoaøn toaøn bieán maát; cho neân phaûi boû hoïc thuyeát cuûa Platon.

Ngöôøi ta coù theå quaû quyeát chaéc chaén raèng chính nhaân vò ñích thöïc vaø troïn veïn cuûa chuùng ta seõ soáng laïi. Theá maø nhaân vò chuùng ta ñöôïc caáu thaønh baèng caû xaùc laãn hoàn. Chính nhôø theå xaùc maø chuùng ta ñöôïc moät choã ñöùng trong khoâng gian vaø trong thôøi gian . Chính nhôø thaân xaùc maø chuùng ta ñang ôû ñaây vaø luùc naøy hic et nunc. Söï coù moät choã ñöùng trong khoâng gian vaø thôøi gian nhö vaäy laø ñaëc ñieåm rieâng cuûa moãi ngöôøi chuùng ta. Nhaân vò cuûa chuùng ta nhaát thieát vöøa coù xaùc vöøa coù hoàn. Khoâng theå naøo töôûng töôïng ñöôïc coù söï taùch bieät hai nhaân toá ñoù. Trong nhöõng ñieàu kieän nhö vaäy, cuoäc soáng mai haäu cuûa con ngöôøi vaãn phaûi bao goàm hai nhaân toá xaùc theå vaø linh hoàn, hay noùi theo kieåu trieát hoïc Hy laïp, ñoù laø moät cuoäc soáng taâm vaät lyù (psycho-somatique). Chính vì theá chuùng ta thaáy luaän ñeà cuûa Kitoâ giaùo veà söï soáng laïi laø ñieàu maø lyù trí coù theå chaáp nhaän ñöôïc, cho duø caùc trieát gia Hy laïp coù cheá nhaïo, nhö ñaõ cheá nhaïo Phaoloâ ôû Hoäi tröôøng thaønh Atheâneâ xöa kia. Ñoù laø luaän ñeà maø moïi neàn trieát hoïc laønh maïnh vaø caû khoa hoïc nöõa cuõng coù theå chaáp nhaän ñöôïc. Taát caû ñeàu goùp phaàn bieän minh cho söï soáng laïi cuûa thaân xaùc.

Vì theá chuùng ta coù theå noùi ñöôïc raèng sau khi soáng laïi, Ñöùc Kitoâ ñaõ xuaát hieän nhö ngöôøi vöøa coù xaùc laãn hoàn; laøm nhö vaäy ngaøi cho chuùng ta bieát ñoù cuõng laø tình traïng cuûa baát cöù söï soáng laïi naøo. Chuùng ta coù theå chieâm ngöôõng nôi ngaøi maãu thöùc cuoäc soáng laïi mai sau cuûa chuùng ta. Ngaøi cuõng chöùng toû raèng caû chuùng ta nöõa cuõng coù theå chieán thaéng ñöôïc söï cheát, voán laø keû thuø truyeàn kieáp cuûa loaøi ngöôøi vaø moïi sinh vaät. Nhö vaäy, Ñöùc Kitoâ phuïc sinh chính laø baûo chöùng vaø kieåu maãu cuûa söï soáng laïi mai sau cuûa chuùng ta. Chuùng ta cuõng seõ ñöôïc soáng laïi nhö ngaøi. Chuùng ta cuõng seõ ñöôïc moät hình thöùc soáng môùi vaø chuùng ta seõ soáng maõi maõi nhö ngaøi.

VI. LINH ÑAÏO PHUÏC SINH

Qua nhöõng phaân tích treân ñaây, ñeå giuùp nhaän ñònh cho deã chuùng ta ñaõ phaûi trình baøy söï soáng laïi cuûa Chuùa Kitoâ nhö moät söï kieän quaù khöù, vaø söï soáng laïi cuûa chuùng ta nhö moät ñieàu seõ xaûy ra mai sau. Nhöng thöïc teá khoâng phaûi nhö vaäy. Taát caû nhöõng hieän töôïng maø chuùng ta ñaõ nghieân cöùu treân ñaây, ñeàu ôû ngoaøi thôøi gian, vöôït ra ngoaøi nhöõng boù buoäc cuûa thôøi gian vaø khoâng gian. Do ñoù, chuùng ta coù theå noùi ñöôïc raèng söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ vaø cuûa chuùng ta laø cuøng thôøi vôùi nhau, nghóa laø giöõa hai hieän töôïng ñoù khoâng coù khoaûng caùch.

Vì theá, chuùng ta coù theå noùi veà söï soáng laïi cuûa chuùng ta nhö moät hieän töôïng ngay töø baây giôø ñang hieän dieän nôi thaúm saâu cuûa con ngöôøi chuùng ta. Nhôø söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ, chuùng ta ñöôïc mang trong mình moïi tieàm naêng cuûa söï soáng laïi mai haäu roài. Döôùi ñaây chuùng toâi noùi roõ hôn veà ñieåm naøy.

1. Chuùa Kitoâ, Baûo Chöùng Chaéc Chaén Chuùng Ta Seõ Soáng Laïi

Taát caû nhöõng daáu chæ lieân quan ñeán cuoäc soáng laïi cuûa chuùng ta ñaõ ñöôïc ghi trong söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ roài. Ñöùc Kitoâ ñaõ töøng tuyeân boá ngaøi laø Söï soáng vaø ngaøi ñeán ñeå cho nhaân loaïi ñöôïc soáng sung maõn. Vì theá, nôi ngaøi ñaõ chöùa ñöïng moïi naêng löïc ñeå chieán thaéng söï cheát. Soáng vôùi Chuùa vaø bôûi Chuùa, töùc laø böôùc vaøo trong nguoàn maïch söï soáng.

Ngoaøi ra, caàn phaûi noùi theâm raèng trong saâu thaúm cuûa moãi ngöôøi chuùng ta ñaõ coù tieàm aån nhöõng nguyeân lyù cuûa söï soáng laïi. Nguyeân lyù ñoù ñaõ ñöôïc ghi vaøo trong ôn goïi cuûa moãi ngöôøi chuùng ta. Vaø nhö theá, söï cheát cuûa chuùng ta coù taùc duïng thanh taåy nhöõng chaát pheá thaûi voâ ích vaø choùng qua, ñeå sau cuøng laøm toû loä baûn saéc saâu xa cuûa chuùng ta, bieåu loä lyù do hieän höõu cuûa moãi con ngöôøi. Ñieàu bò tan bieán trong caùi cheát cuûa chuùng ta, ñoù laø caùi con ngöôøi beà ngoaøi cuûa chuùng ta, nhöõng nhaân toá gaén lieàn chuùng ta vaøo vò theá ñòa lyù vaø lòch söû, laø nhöõng nhaân toá phuï thuoäc. Sau caùi cheát, baûn chaát saâu xa cuûa chuùng ta ñöôïc toû hieän. Vì theá söï cheát Ñoái vôùi chuùng ta laø moät söï hoaøn taát.

Vì vaäy, söï cheát khoâng theâm khoâng bôùt gì. Noù chæ giuùp laøm noåi baät moät baûn saéc saâu xa voán tieàm aån trong moãi ngöôøi. Noùi toùm laïi, ñoù laø ôn goïi rieâng cuûa moãi ngöôøi. Gioan Maria Vianney khoâng trôû neân cha sôû hoï Ars trong moät sôùm moät chieàu. Ngaøi ñaõ phaûi loaïi tröø raát nhieàu ñieàu nôi ngaøi, ngay töø khi coøn nhoû. Trong moãi giai ñoaïn cuûa tieán trình thanh taåy nhö vaäy, ôn goïi cuûa ngaøi ñöôïc cuûng coá theâm. Ñoái vôùi caùc vò thaùnh khaùc cuõng theá. Chuùng ta cuõng coù theå noùi nhö vaäy ñöôïc Ñoái vôùi moïi ngöôøi: trong moãi giai ñoaïn cuûa cuoäc ñôøi, chuùng ta ñeàu ñang phaùc hoïa cuoäc soáng laïi mai sau cuûa chuùng ta. Chuùng ta ñang tieán ñeán söï soáng laïi. Ñaây cuõng laø yù töôûng noøng coát chuùng ta thaáy dieãn taû trong Kinh thaùnh. Söï soáng laïi ñang hieän dieän trong chuùng ta ôû traïng thaùi khôûi ñaàu quaedam inchoata vita, moät cuoäc soáng ñaõ ñöôïc baét ñaàu moät caùch naøo ñoù.

2. Nhöõng Maàm Moáng Söï Soáng Laïi Cuûa Chuùng Ta ÔÛ Ñaâu?

Nhöng laøm sao ñeå khaùm phaù ra nhöõng maàm moáng söï soáng laïi cuûa chuùng ta? ÔÛ ñaây chuùng ta caàn traùnh Loái giaûi thích deã daøng cuûa chuû thuyeát Platon. Chuùng ta ñöøng töôûng raèng mình phaûi ñi tìm caùi gì coù veû laø baát töû trong con ngöôøi chuùng ta. Vì laøm nhö theá chuùng ta seõ ñi tôùi choã choïn löïa nhöõng ñaëc tính nhö tö töôûng, luaän lyù, kieán thöùc tröøu töôïng, laø nhöõng ñaëc tính chung chung cuûa moïi ngöôøi, nhöng khoâng phaûi laø ñaëc tính rieâng cuûa rieâng töøng ngöôøi chuùng ta. Ñieàu seõ soáng laïi nôi chuùng ta khoâng phaûi laø trí tueä, hieåu theo nghóa moät cô naêng; nhöng laø noäi dung cuûa trí tueä vôùi hình daïng chuùng ta ñaõ naén noùt neân. Noùi khaùc ñi, chính chuû theå tö duy, haønh ñoäng trong chuùng ta moät caùch khoâng ai coù theå baét chöôùc, chính caùi toâi ñaëc thuø moät khoâng hai: aáy laø baûn ngaõ seõ soáng laïi.

Chính vì theá, chuùng ta phaûi ñi tìm caùi döï aùn tieân khôûi trong chuùng ta, ôû saâu thaúm nhaát trong chuùng ta. Theo yù nghóa naøy, thì caâu noùi cuûa Socrateâ: Hôõi ngöôøi, haõy töï bieát mình ñi, laø caâu noùi raát thích hôïp ôû ñaây. Noùi khaùc ñi, chuùng ta haõy trôû thaønh nhöõng ngöôøi duy saùng taïo: baïn ñaõ ñöôïc taïo döïng ñeå mang nhöõng daáu veát rieâng trong baûn hôïp ca bao goàm ôn goïi cuûa toaøn theå moïi ngöôøi, ñeå ca ngôïi Thieân Chuùa, huy hoaøng hôn nhöõng vì sao.

Noùi cho cuøng chính nhöõng saéc thaùi phong phuù cuûa caùc ôn goïi khaùc nhau ñoù bieåu döông vinh quang khoân löôøng cuûa Thieân Chuùa. Ñoàng ñieäu laø ngheøo naøn, coøn khaùc bieät thieân hình vaïn traïng laø phong phuù. Vaø moãi ngöôøi trong chuùng ta, duø heøn moïn ñeán ñaâu ñi nöõa, ñeàu mang laïi moät tia saùng môùi ñaëc bieät goùp vaøo trong vinh quang saùng ngôøi cuûa Thieân Chuùa.

Ñeå tìm laïi baûn saéc rieâng cuûa moãi ngöôøi, caàn phaûi thanh taåy, xua ñuoåi boùng ñeâm vaø moïi maây muø che phuû khoâng cho chuùng ta nhaän thaáy ñöôïc ngoïn löûa tí hon aáy. Ñoù laø caùch thöùc tìm ra nhöõng maàm möng söï soáng laïi cuûa chuùng ta. Ñeå thi haønh ñieàu ñoù, caàn phaûi bình tónh, thinh laëng, thanh thaûn, suy tö.. vaø caàu nguyeän. Cuõng caàn phaûi coù thôøi gian nöõa. Thaùnh Augutinoâ ñaõ tìm kieám laâu naêm. Pascal cuõng vaäy. Charles de Foucauld tìm kieám coøn laâu hôn nöõa. Nhöng sau cuøng hoï ñaõ thaáy. Chuùng ta hy voïng khoâng phaûi ñôïi laâu nhö vaäy. Tìm ra roài coøn phaûi trung thaønh nöõa, vì ñoù laø coâng trình cuûa suoát caû cuoäc ñôøi.

3. Soáng Nhö Ngöôøi Ñaõ Phuïc Sinh

Neáu ngoïn löûa tí hon noäi taâm aáy laø ôn goïi chuùng ta tieán veà vónh cöûu, aét chuùng ta phaûi doàn heát yù chí veà vôùi noù. ñoù chính laø lyù do hieän höõu cuûa chuùng ta. Muïc tieâu cao caû ñoù cuõng phaûi laø nguoàn maïch phaùt sinh moïi tö töôûng vaø haønh ñoäng cuûa chuùng ta. Noùi khaùc ñi söï soáng laïi ñaõ tieàm aån nôi moãi ngöôøi chuùng ta vaø chuùng ta ñöôïc môøi goïi phaùt huy ôn goïi soáng laïi naøy. ÔÛ ñaây thieát töôûng cuõng neân laäp laïi caâu danh ngoân cuûa Heâsioâdoâ: Baïn haõy trôû thaønh caùi baïn ñang laø. Nghóa laø chuùng ta phaûi chu toaøn trong suoát caû cuoäc ñôøi chuùng ta muïc ñích baåm phuù cuûa chuùng ta. Thieân Chuùa muoán ban söï aáy cho ta. Ñoù laø yù nghóa cuûa moïi cuoäc soáng; thieát töôûng töø ñaáy cuõng loä ra khaù roõ yù nghóa cuûa caû söï cheát nöõa. Chính khi cheát laø luùc chuùng ta ñaït tôùi söï sung maõn cuûa chính mình. Coù theå söï sung maõn naøy raát giôùi haïn; coù leõ toâi nhoû beù, nhöng laø chính toâi thaät. Chuùng ta bieát caâu noùi cuûa thaùnh nöõ Teâreâxa thaønh Lisieux: ôû ñôøi sau, chaéc haún laø chuùng ta seõ khaùc bieät nhau. Chuùng ta seõ nhö nhöõng caùi ly caàn phaûi ñoå ñaày: coù ly to ly nhoû, nhöng taát caû ñeàu ñöôïc ñaày traøn. Chuùng ta seõ ñöôïc hoaøn toaøn sung maõn theo khaû naêng tinh thaàn cuûa chuùng ta. Hình aûnh naøy thaät thích hôïp. Söï cheát seõ laø söï hoaøn taát taát caû moïi khaû naêng cuûa chuùng ta, cho duø noù beù nhoû tôùi ñaâu ñi nöõa, tröø khi coù söï can döï cuûa thaát baïi laø toäi loãi.

Vì vaäy, chuùng ta caàn xoùa boû khoaûng caùch giöõa söï soáng vaø söï cheát. Chuùng ta khoâng bieán tan, chuùng ta böôùc vaøo moät cuoäc soáng môùi. Vita mutatur, non tollitur: Ñôøi soáng thay ñoåi, chöù khoâng bò tieâu dieät. Chuùng ta ñaït tôùi söï sung maõn cuûa cuoäc soáng. Chính theo nghóa ñoù maø thaùnh Phaoloâ ñaõ noùi: Quotidie morior, moãi ngaøy toâi cheát daàn. Moãi ngaøy caùi cheát ñeán gaàn nghóa laø nhöõng gì cuõ kyõ trong toâi daàn daàn tan bieán, ñeå nhöôøng choã cho baûn saéc thaät cuûa con ngöôøi toâi ñöôïc toû hieän, ñeå cho maàm moáng söï soáng laïi trong toâi ñöôïc hoaøn toaøn trieån nôû.

Ñöùc Kitoâ ñaõ soáng laïi, ngaøi khoâng cheát nöõa. Kinh thaùnh quaû quyeát nhö vaäy. Söï soáng laïi cuûa Ngaøi baùo tröôùc vaø môû ñöôøng cho söï soáng laïi cuûa chuùng ta. Vì theá chuùng ta haõy soáng nhö nhöõng ngöôøi ñang mang trong mình nhöõng maàm moáng cuûa söï soáng laïi: nghóa laø ngay töø döôùi theá naøy, chuùng ta haõy soáng nhö nhöõng ngöôøi ñaõ soáng laïi.

 

  TRADUCTEUR: J. Traàn Ñöùc Anh, O.P. chuyeån yù.