HỢP TUYỂn THẦn HỌC sỐ 13&14

TRUYỀN THỐNG CÔNG GIÁO VỀ  THÁNH THỂ HỌC

HưỚng VỀ  Thiên KỶ Th Ba

Edward J. Kilmartin, S.J. [1]

Luận đề mà bài viết muốn trình bày  và minh họa, là như thế này: thần học chính thức  của Giáo hội Công giáo về Thánh Thể/Hy Lễ Tạ Ơn, [2] một nền thần học bắt nguồn từ công  trình tổng hợp thu nạp những nét đặc thù của thời  các thế kỷ 12 và 13, không còn thích hợp cho việc  trình bày về mầu nhiệm trung ương này của Kitô  giáo nữa. Phần 1 trình tả những giai đoạn chủ  chốt trong quá trình phát triển của công trình tổng hợp  thần học kia kể từ thế kỷ 12 cho tới thế kỷ 20.  Phần 2 điểm kê những đặc nét của nền thần học thánh  thể xuất phát từ công trình tổng hợp ấy cùng với  những khiếm khuyết đáng lưu ý nhất trong các nhược điểm  đi kèm theo các đặc nét đó. Phần 3 chỉ gồm một thiên  nhận định ngắn gọn, đưa ra nhằm minh chứng điều này là  nền thần học công giáo phổ biến, phát sinh từ công trình  tổng hợp thắng thế kia, không có khả năng để cung ứng  một khởi điểm thích đáng cho một nền thần học thực sự  toàn diện về Thánh Thể.

Còn phần 4 thì trình giải về vấn đề: Ðâu là phương  pháp thích đáng để thiết cấu một nền thần học hệ thống  chính tông về Thánh Thể? Câu trả lời đề xuất trong  phần này, sẽ phác trình những nét nổi bật của  một nền thần học có hệ thống về hy lễ tạ ơn, ăn khớp  hơn với đời sống phụng vụ và cầu nguyện trong Giáo  hội, với các khía cạnh và yếu tố khác nhau của chính  mầu nhiệm Thánh Thể, và với cung cách người công  giáo nhận thức về sự việc trong Thánh Lễ, họ đứng trước  các hành động cứu độ của chính Ðức Kitô và thực  sự tham dự vào mầu nhiệm của Thiên Chúa trong Ðức  Kitô.

 

1. LỊCH SỬ CÔNG TRÌNH TỔNG HỠP  PHỔ BIẾN

Nói chung, công trình tổng hợp thần học công giáo thời  tân đại về Thánh Thể học, một công trình được huấn quyền  Rôma ủng hộ, là sản phẩm của truyền thống  học thuyết Tôma, nhưng dĩ nhiên là không thể nào được  xếp ngang hàng với thần học thánh thể của thánh Tôma  Aquinô. Khi xét thấy là có thể hòa hợp được với  cách kiểu gọi là phương pháp của học thuyết Tôma,  thì ngay cả những yếu tố trong thần học thánh thể  của Duns Scotus cũng được đưa vào trong công trình  tổng hợp trung dung ấy.

 

Từ Scotus-Biel cho đến công trình tổng hợp theo  học thuyết Tôma

Bắt đầu tiến hành trong các thế kỷ 12 và 13, công  trình tổng hợp theo đường hướng kinh viện tây phương là  một phân nhánh truyền thống có liên hệ đặc biệt chặt chẽ  với các thể dạng thần học thánh thể của các giáo hội  tây phương thời thiên kỷ thứ nhất, nhưng lại mang những  đặc nét khác hẳn so với các thể dạng thần học này,  do bởi sự việc hội nhập vào trong một môi trường  lịch sử và văn hóa mới. Hơn nữa, công trình tổng  hợp mới ấy đã không bao giờ xuất hiện dưới một thể  dạng thuần túy cả, nhưng chỉ có thể nhận ra được qua các  phương pháp thần học khác nhau mà công trình ấy đã  khai sinh. Ðặc biệt đáng chú ý là thể dạng thần học  thánh thể của Duns Scotus (thế kỷ 13) mà vào  cuối thế kỷ 15, Gabriel Biel đã lấy lại và đổi  mới. Công trình tổng hợp kia đã nắm giữ vai chủ  chốt và gây được ảnh hưởng trội nhất trong toàn  bộ lãnh vực thần học bí tích cho tới thượng bán thế kỷ  16; nhưng rồi, sau đó đã bị rơi dần vào cảnh suy  thoái, nhường bước cho học thuyết theo chủ hướng Tôma của thời các thế kỷ 16 và 17.

Ðiểm khác biệt cơ bản giữa công trình tổng hợp của  Scotus/ Biel và thể biến dạng của chủ hướng Tôma,  là ở chỗ đã dùng đến những cách thức  khác nhau để hòa nhập các chiều kích kitô học và  giáo hội học lại với nhau. Scotus và Biel giải thích  cho rằng hành động truyền phép bánh và rượu là  hành động của chính Ðức Kitô làm qua trung gian  của linh mục chủ sự khi vị này nói lên ipsissima  verba Christi (chính những lời của Ðức Kitô) như  đã được ghi lại ở trong phần phụng vụ trình thuật  về việc thành lập Thánh Thể. Còn việc dâng hy lễ  tạ ơn thì được coi là hành động của linh mục chủ  sự theo tư thế là người đại diện của Hội thánh,  tức là của hiến viên chính (offerens principalis). Như vậy, chỉ lúc truyền phép bánh và rượu, và chỉ  lúc đó mà thôi, linh mục chủ sự mới đại diện Ðức  Kitô; còn khi dâng mình và máu Ðức Kitô trong phần  kinh hồi niệm-dâng tiến, thì ngài đại diện cho Hội thánh,  "hiến viên chính." [3] Trái lại, công trình tổng hợp theo chủ hướng Tôma thời  về sau thì cắt nghĩa rằng lúc linh mục truyền phép bánh và  rượu trong tư cách là đại diện của Ðức Kitô, cũng  chính là lúc ngài dâng hy lễ tạ ơn trong cùng  một tư cách ấy, tức là in persona Christi (trong bản  thân/nhân danh chính bản thân Ðức Kitô).

 

Tổng hợp của Tôma và Tổng hợp thời  về sau

Nên lưu ý để khỏi lẫn lộn trường phái theo chủ  hướng Tôma thời về sau (như sẽ trình bày trong một  phần dưới đây) với giáo huấn nguyên thủy của thánh  Tôma Aquinô. Làm điều kiện nối kết cho mối hợp nhất  hữu cơ giữa việc phụng tự của Ðức Kitô, là  Thượng tế trong tác vụ phụng tự của Hội thánh, và  việc phụng tự của Hội thánh, chính là vai trò  đặc thù mà linh mục chủ sự đóng giữ trong  tác vụ công bố Kinh tạ ơn nhân danh Hội thánh cũng như  trong hành động truyền phép bánh và rượu in persona  Christi. Tuy nhiên, không thể xác định chắc chắn được là  Tôma Aquinô đã coi giây phút linh mục truyền phép bánh  rượu nhân danh chính bản thân Ðức Kitô, cũng chính  là giây phút ngài dâng hy lễ tạ ơn trong cùng  một tư cách ấy, tức là in persona Christi.

Ít ra là có thể đặt câu hỏi để tìm cho biết cách  kiểu học thuyết theo Tôma thời về sau đã hiểu về  mối quan hệ giữa các chiều kích giáo hội học và kitô  học trong hy lễ tạ ơn, có nằm ở trong giáo huấn của  chính thánh nhân hay không. Thánh Tôma chủ trương rằng  một khi đã được truyền phép và được tuyên bố là  thân mình trao hiến và là máu đổ ra, thì bánh và  rượu diễn trình qua hình thức biểu tượng (bí tích) những  gì đã xảy ra trên đồi Canvê xưa kia, khi thân mình rướm  máu chịu hy sinh hiến tế trên thập giá một lần cho mãi  mãi. Thế nên, thánh Tiến sĩ đã cầm hai câu trong lời  truyền phép như là hình ảnh của cuộc Ðức Kitô  chịu tử nạn, và nhận định rằng kết quả do việc  truyền phép đem lại, là chính sự hiện diện thực sự của Christus passus (Ðức Kitô đã chịu khổ nạn) dưới hình  bánh và hình rượu.

Vậy là ngài đã khẳng định rõ về mối liên  kết giữa cuộc hy tế lịch sử trên thập giá và  cuộc hy tế thánh thể trên bàn thờ. Giây nối kết  ấy là chủ yếu ở chỗ: lễ vật trên thập  giá và lễ vật dâng trên bàn dưới những dấu  chỉ về cuộc tử nạn là một; dù trên Canvê hay  trên bàn thờ, thì vị tư tế chính cũng vẫn là  một: là Vị Thượng Tế của việc phụng tự Hội thánh  cử hành; và những hoa quả của thập  giá thì lại được ứng chỉ trong và qua hy lễ thánh thể  trên bàn thờ. [4]

Cách chung thì các thần học gia ngày nay đều giải thích  như thế về mối liên kết giữa cuộc hy tế lịch sử trên  thập giá và lễ hy tế tạ ơn trên bàn thờ.  Nhưng, có phải là thánh Tôma đã tách rời khỏi  giáo thuyết thời bấy giờ xác quyết rằng cuộc hy tế  quá khứ trên thập giá hiện diện thật sự trong Thánh Lễ  Misa do bởi sự việc Thánh Lễ ứng chỉ các hoa quả  cứu độ của chính cuộc hy tế ấy, hay không: đó là  vấn đề còn nằm trong vòng tranh luận.

 

Vonier và Casel

Dựa theo hệ thống luận thuyết của cha Ansgar Vonier về  giáo huấn của Tôma liên quan đến vấn đề, [5] cha Odo Casel giữ lập trường cho rằng thánh  Tôma đã nhận là cuộc hy tế lịch sử thập giá thực  sự hiện diện một cách mầu nhiệm trên bàn thờ, bởi  được thể hiện thật sự ở ngay trên đó theo một cách thể  hiện hữu bí tích. [6]

Vonier đã lấy chính lời thánh Tôma nói rằng "bí  tích này (thánh thể) được gọi là lễ hy tế,"  làm khởi điểm để giải thích về giáo thuyết của  thánh nhân. Nhưng phải hiểu bí tích ấy là lễ hy  tế theo cách thức nào? Vonier đã giải thích như  thế này về tư tưởng của Tôma: trước hết, ứng  dụng cho các bí tích, thì có một nguyên tắc chung xác định  rằng những gì tiềm dung ở trong bí tích đều được biểu  trình cho biết qua các dấu chỉ làm nên bí tích. Ðối với  trường hợp của bí tích Thánh Thể, nguyên tắc ấy cho  thấy rằng dấu chỉ thì nói lên việc hy tế, còn lời  truyền phép thì tác động một cách bí tích, theo sức năng của  ý nghĩa ngôn từ nói lên. [7] Rồi ngoài ra, bí tích Thánh  Thể còn hàm dung cả việc thiết thực tái diễn  cuộc tử nạn Canvê của Ðức Kitô, tức là cuộc  Ngài chịu chết trên thập giá; thế nên, trong bí tích ấy  quả là có cả một cuộc hồi niệm hiện diện hóa  chính sự chết của Ðức Kitô đã xảy ra ngày  xưa ở trong lịch sử. Ðiều đó không có nghĩa là  Ðức Kitô cần phải chịu tế hiến trở lại, nhưng là  cuộc sát tế lịch sử trên đồi Canvê được hiện diện hóa  qua Mình và Máu Thánh Thể. Ðức Kitô đã được tế hiến  có một lần duy nhất: đó là cuộc hy tế lịch sử thực  hiện qua con đường của định luật tự nhiên, và còn  được thể hiện lại qua con đường bí tích. Bí tích là  hành động hiện diện hóa ra giữa dòng lịch sử  cuộc hy tế lịch sử duy nhất kia. Hành động hiến dâng  thì mới, hy lễ lịch sử thì không. Lặp lại nội dung  của sự việc qua bí tích thì có, nhưng chính nội dung thì  không, vẫn y nguyên, không chút đổi thay.

Giữa những tác giả đồng ý với lối giải thích  của Vonier về điểm nói trên trong giáo thuyết Tôma, thì  có linh mục Burkhard Neunheuser, một đại diện của trường  phái Maria Laach. Dựa vào các đoạn viết ST 3, q.79, a.1  và q.83, a.1 trong Bộ Tổng Luận Thần Học của thánh  Tôma, Neunheuser tóm tắt giáo huấn của Tôma về hy lễ  tạ ơn như sau: "Thánh thể là hình ảnh (imago  repraesentativa) biểu trưng cuộc khổ nạn của Ðức Kitô,  nhưng cũng là hình ảnh tích chứa đầy sức năng thực  hiệu." [8] Neunheuser đã  giải thích về điều đó như sau: "Hiểu theo ý nghĩa là  bí tích Mình và Máu của Ðức Kitô, Thánh Thể là  một cuộc hy tế... bởi vì việc thực hiện bí tích -- tức  là việc biến hóa (của bánh rượu thành mình máu),  việc thiết trí Mình và Máu Ðức Kitô theo hình thức song  dạng -- cũng đồng thời là hy lễ được cử  hành do sự việc linh mục đọc lời truyền phép trong  tư cách là khí cụ của Ðức Chúa hiến dâng chính mình  xưa kia trên thập giá, là người hiện tại hóa cuộc  hy tế duy nhất của Ðức Kitô." [9]

Giữa những tác giả còn đặt vấn đề về cách  Casel giải thích tư tưởng của thánh Tôma, thì có  thể kể đến Ferdinand Pratz-ner. Tác giả này cho rằng  Tôma đã không đi ra ngoài quan điểm thịnh hành trong  thời ngài, xác tín là việc truyền phép bánh và  rượu tác dụng như là một dấu chỉ tưởng niệm có sức  gợi lên trong ký ức các cá nhân (tham dự) cuộc tử nạn  lịch sử của Ðức Kitô. [10]

 

Ði quá ra ngoài dữ liệu

Có thể trưng dẫn ra ba lý do để minh chứng cho thấy là  lối giải thích của Casel và Vonier quả đã  đi quá ra ngoài những dữ liệu rành rành  trước mắt: văn liệu mơ hồ mà Vonier đã đưa ra cho là  hiển nhiên; cách thức Tôma dùng siêu hình học để giải  thích về sự hiện diện trường kỳ của các hành  động cứu độ mà Ðức Kitô đã thực hiện xưa kia trong  lịch sử; và lý do dứt khoát mà Tôma đã đưa  ra ở trong cuốn Commentarium in Libros Sententiarum (Bình  giải các tập viết về những quan điểm thần học)  để giải thích vai trò giáo hội học của linh mục  chủ sự hy lễ tạ ơn.

 

Văn liệu mơ hồ.

Trong đoạn văn 3, q.83, a.1 của bộ Tổng luận thần học  (TLTH) thánh Tôma đã nêu lên vấn đề để tìm  xem trong bí tích Thánh Thể, Ðức Kitô có phải chịu sát  tế lại hay không, và đã giải đáp với hai lý chứng  như sau: thứ nhất, thánh Âugu-tinô nói là "hình  ảnh của một sự vật thì mang tên sự vật ấy." Về  điểm này, Tôma đã khẳng định rằng sự việc tách rời  hình bánh và hình rượu ra làm hai, cho thấy một "hình  ảnh nào đó nói lên cuộc tử nạn của Ðức Kitô,  tức là cuộc Ngài chịu sát tế thật sự." [11] Thứ hai, Tôma viện dẫn sự việc qua bí tích,  chúng ta được thông phần để hưởng hoa trái của cuộc  tử nạn.  Liên quan đến cách sát tế thứ nhất, Tôma đã lưu ý về  sự kiện Ðức Kitô cũng đã chịu sát tế nơi các nhân  vật làm đại diện chỉ về Ngài ở trong Cựu Ước.  Tuy nhiên, đối với lối sát tế thứ hai, thì "có đặc điểm  này của bí tích là Ðức Kitô chịu sát tế ngay trong  lúc cử hành nó." Và trong trường hợp này,  Tôma cho là việc sát tế thì đi liền việc đại diện và  ứng chỉ. Nhưng thánh nhân lại phân biệt giữa việc đại  diện và việc ứng chỉ, vì nếu cả hai đều có mặt ở  trong Tân Ước, thì trong Cựu Ước chỉ thấy duy có việc đại  diện mà thôi. Ngoài ra, trong TLTH 3, q.83, a.1,  Tôma nhận định rằng việc cử hành bí tích Thánh Thể  là "hình ảnh biểu trưng của cuộc tử nạn...hệt  như bàn thờ biểu trưng cho thập giá trên đó Ðức Kitô  đã chịu sát tế trong chính bản tính của mình."  Rồi trong đoạn 3 của cùng một tiết mục 3, q.83, ngài  gọi linh mục tư tế là hình ảnh của Ðức Kitô, là  người đại diện Ngài, và với quyền của Ngài,  nói lên những lời có sức biến hóa bánh rượu thành  Mình Máu Ngài, và như thế, một cách nào đó, tư  tế và lễ vật chỉ là một.

Vậy, không một văn đoạn nào trong và tương tự như  các văn đoạn Vonier trưng dẫn, đã thực sự xác chứng  cho nền tảng của luận đề ông đưa ra và được Casel  lấy lại làm cơ sở quyết định cho hệ thống suy tư của mình. Trái lại, các văn đoạn đó xem ra ủng hộ lập luận  của Pratzner, và qua chúng thì có thể tìm được phương  cách dễ dàng hơn là qua lối lập luận của Casel,  để nhận ra ý kiến chung trong thời thánh Tôma, cho rằng  việc truyền phép bánh và rượu riêng rời nhau, có  tác dụng của một dấu chỉ tưởng niệm có sức gợi lên  trong ký ức các cá nhân (tham dự) cuộc tử nạn lịch sử  của Ðức Kitô. Do đó, không thể nào giải thích  được về chiều kích giáo hội học của hy lễ tạ ơn bằng  cách coi đó như là một hệ luận của vai trò làm  đại diện cho Ðức Kitô là Ðầu của Hội thánh, vai trò  mà linh mục đóng giữ khi truyền phép các lễ phẩm  tạ ơn là bánh và rượu, trong nghi thức tái diễn  qua bí tích sự việc Ngài tự hiến chính mình trên thập giá  một lần cho tất cả.

 

Cách Tôma giải thích theo siêu hình học.

Tuy nhiên, nếu Pratzner nhận định đúng khi nói là Tôma  không xác định gì về sự việc các hành động cứu độ Ðức  Kitô đã thực hiện trong lịch sử, có hiện diện một  cách khách thể và thật sự ở trên bàn thờ  hay không lúc truyền phép, thì nhận định đó cũng không  gạt hẳn được một ngả suy luận khác, đó là: có thể  Tôma đã coi sự hiện diện ấy là đương nhiên, không  còn cần phải bàn tới. Ngài giữ lập trường  nói rằng cuộc sống và hoạt động lịch sử của Ðức  Kitô thực sự hiện diện ở trong tất cả các bí tích  Giáo hội cử hành: một sự hiện diện qua đó mỗi  một biến cố trong đời sống Ðức Kitô đều được nêu bật,  và nhờ đó người tham dự có cơ hội hồi niệm cùng  dâng lên những tâm tình, ý hướng tương ứng của riêng  lòng mình, nhằm đáp trả những gì tiềm ẩn ở  trong biến cố cứu độ được biểu trình trở lại. Tuy nhiên,  thánh Tôma không quan niệm là bởi đã có thể xảy  ra được, thì sự hiện diện mầu nhiệm này của công  cuộc cứu độ Ðức Kitô đã thực hiện trong lịch sử,  tất phải mang đặc tính phi thời gian. Quan niệm cho rằng  vì đã được "vĩnh cửu hóa," nên các hành  động cứu độ của Ðức Kitô có khả năng hiện diện  một cách bí tích và khách thể, ở trong phụng vụ bí  tích do Giáo hội cử hành, là một ý niệm xem ra  xa lạ đối với tư tưởng của Tôma, hoặc nhiều lắm thì  cũng chỉ nằm bên lề phương pháp chính ngài đã dùng  để nghiên cứu chủ đề này.

Thánh Tôma đã minh nhiên xác định rằng vì nhân tính Ðức  Kitô là công cụ của thiên tính trong kế hoạch cứu  độ (instrumentum conjunctum), ex consequente (do đó), nên  tất cả những gì Ðức Kitô làm và chịu, đều  tiến hành nhằm thực hiện theo tư cách là công cụ,  công cuộc cứu độ nhân loại in virtute divinitatis (nhờ  thiên tính) (TLTH 3, q.48, a.6). Cuối cùng, Tôma  đã giải thích rằng nền tảng của sự hiện diện  khách thể và thật sự ở trên bàn thờ (như  đã nói trên kia), là chính kế hoạch cứu độ của  Thiên Chúa đã quyết định chọn biến cố Ðức Giêsu vượt  qua một lần cho tất cả, đi từ khổ đau tiến đến vinh  quang, làm con đường cứu độ cho toàn thể nhân loại.  Thế nên, nhìn theo cách nhìn của Thiên Chúa, thì những  khoảng cách không gian và thời gian không còn  cần thiết cho việc thấu hiểu về cuộc sống và sinh hoạt  của con người Giêsu. Phi thời gian, Thiên Chúa nhìn  thấy mọi biến cố hiện diện ngay trước mặt mình trong hiện  tại, [12] và tác động trên một thế giới chịu điều kiện của  thời gian. Những biến cố xảy ra trong thời gian  là kết quả phát xuất từ ý muốn vĩnh hằng của  Thiên Chúa. [13] Là những  công cụ cứu độ của Thiên Chúa, cuộc sống và sinh  hoạt tại thế của Ngôi Con Nhập Thể không dự phần vào  trong "vĩnh hằng tính" của hiểu biết, ý muốn và  hành động của Thiên Chúa. Nhưng điều này không  có nghĩa là trong cuộc thánh hóa các chủ thể tự do,  không thể có được một sự hiện diện thật sự qua việc tiếp  xúc với đời sống và sinh hoạt của Ðức Giêsu.

Thánh Tôma giải thích rằng những gì Ðức Giêsu làm  và chịu, đều tiến hành với mục đích cứu độ nhân loại in virtute divinitatis (nhờ thiên tính). Ngài đồng  ý là xét theo phương diện xác thể, cuộc tử nạn của  Ðức Kitô không thể có hiệu năng làm nguyên nhân đem  lại ơn cứu độ cho nhân loại toàn thể và trong mọi  thời được. Và dù có gạt bỏ ý niệm về nguyên  nhân công cụ làm phát sinh kết quả theo lối viễn  cự (như là actio in distans), thì Tôma cũng không  đồng ý cho là cuộc tử nạn của Ðức Giêsu không  thể tác động như là nguyên nhân công cụ cứu độ nhờ  quyền năng của thiên tính kết hợp làm một với con  người Ngài, con người đã chịu cuộc khổ nạn  ấy. Như thế, phải nhận là cuộc tử nạn của  Ðức Kitô có hiệu năng thực sự "chiếu theo ý định của  Thiên Chúa" để tác động qua việc giao tiếp thiêng liêng,  tức là qua đức tin và các bí tích. Nói cách khác,  nguyên nhân công cụ được ứng dụng (applicatur) một  cách thiêng liêng nhờ đức tin và các bí tích. [14] .

Có phát sinh từ nguyên nhân công cụ, thì hiệu quả  cũng chỉ phát sinh chiếu theo điều kiện của nguyên  nhân chính. Vậy nếu nguyên nhân chính là Thiên Chúa, và  cuộc Ðức Kitô phục sinh là nguyên nhân công cụ của  cuộc chúng ta sống lại, tất cuộc phục sinh của chúng  ta sẽ phát nguyên như là hiệu quả (sequitur)  của cuộc Ðức Kitô phục sinh "vào một thời  điểm nào đó, tùy ý định của Thiên Chúa." [15]

Như thế có nghĩa là nguyên nhân chính -- Thiên Chúa  -- dùng nguyên nhân công cụ -- cuộc sống và  sinh hoạt của Ðức Giêsu trong lịch sử -- để làm  phát sinh ra hiệu quả ở nơi người thụ hưởng,  và hiệu quả ấy được hiện thực hóa trong và nhờ  thái độ ứng đáp cần phải có của lòng tin. Theo  Tôma, sự hiện diện của biến cố lịch sử về cuộc sống  và sinh hoạt của Ðức Giêsu, biến cố được biểu trưng  ở trong mỗi bí tích, là một sự hiện diện ở  trong người tham dự vào việc cử hành bí tích,  theo cách thức này là nguyên nhân công cụ thích ứng  cải biến hiệu quả do tác động của nguyên nhân  chính trong việc thánh hóa, là Thiên Chúa, làm phát  sinh ra; bởi vì tác dụng riêng của mỗi bí tích,  là chuyển thông những thái độ, hành động của  Ðức Kitô tương ứng với một biến cố xác định trong đời  sống của Ngài, biến cố được biểu trình một cách đặc  trưng qua nghi thức của chính bí tích ấy. Hơn nữa, theo  cách nhìn của thể dạng siêu hình học thực tiễn, nguyên  nhân chính, công cụ của tác nhân và hiệu quả  đều cùng hiện hữu với nhau. Do đó, những hành  động Ðức Kitô thực hiện trong lịch sử hiện diện thật  sự ở trong người tham dự phụng vụ cử hành  bí tích, bằng một sự hiện diện hiểu theo nghĩa siêu hình học.

Cuối cùng, Tôma chứng dẫn cho thấy là lý do đưa  đến chỗ xác quyết về sự hiện diện hữu hiệu của  các hành động cứu độ Ðức Giêsu đã thực hiện theo  kế hoạch cứu rỗi, là chính chương trình cứu độ của  Thiên Chúa đã được mạc khải ra. Ngài còn làm  cho vấn đề sáng tỏ thêm hơn, với việc giải thích theo  quan điểm của siêu hình học thực tiễn, về vai trò  của sự hiện diện ấy: vai trò làm cho nên giống  Ðức Kitô. Trong viễn cảnh thực tiễn ấy, tác nhân,  công cụ và hiệu quả đều hiện diện đồng thời  với nhau. "Năng quyền" của các mầu nhiệm được  đồng nhất hóa với tác nhân xét theo tư cách là tác nhân, [16] cũng như với hành động  của tác nhân chính, [17]   có mặt ở trong hiệu quả. Tóm lại, là những  nguyên nhân công cụ-tác thành được nguyên nhân chủ  yếu-tác thành -- tức là Thiên Chúa -- dùng  đến, các hành động cứu độ của Ðức Giêsu cùng  hiện hữu với nguyên nhân chính hay chủ yếu; vì trong  viễn cảnh của siêu hình học thực tiễn, nguyên  nhân, công cụ và hiệu quả đều cùng hiện hữu  với nhau [18]

Lối hiểu như thế về cách thức hiện diện của các hành  động cứu độ mà Ðức Kitô thực hiện xưa kia trong lịch sử,  đã ở vào một thế căng thẳng đối cực với quan  điểm xuất hiện về sau cho rằng các hành động cứu độ  ấy hiện diện trên bàn thờ khi truyền phép các lễ  phẩm tạ ơn, bằng một sự hiện diện khách thể và bí tích.  Lý thuyết của chủ hướng Tôma đã đưa ra một cách  trình bày theo cấu trúc đường thẳng: nguyên mẫu  -- hình ảnh -- hiệu quả. Ngược lại, theo luận  đề thời đầu của Tôma, thì dường như không thể  nói là người tham dự gặp được ở trong bí tích sự  hiện diện của các hành động cứu độ lịch sử, để  rồi bằng một cách nào đó qua đức tin, lồng chính con người  mình vào trong các hành động ấy. Không phải vậy,  hình ảnh của nguyên mẫu hiện hữu trong và  với thực tại bí tích; và thực tại này là hiệu  quả có được nhờ noi gương hay nên giống, nhưng hành  động noi gương ấy lại là sức năng nắn tạo nên hình dạng  ở trong hiệu quả.

 

Vai trò giáo hội học của linh mục chủ sự. 

Liên quan đến quan điểm của Tôma về những chiều kích  giáo hội học trong hy lễ tạ ơn, cuốn Commentarium in  libros sententiarum (của Phêrô Lômbácđô) đã mở  thêm một lối ngả mới. Văn bản đó không cho thấy  Tôma đã nghĩ rằng lý do chính giải thích tại sao linh  mục có được khả năng làm đại diện cho toàn thể  Hội thánh khi cử hành hy lễ tạ ơn, là ở  chỗ linh mục đại diện cho Ðức Kitô là Ðầu của  Hội thánh. Ðiều mà Tôma xác định là chính bản  chất của hy lễ tạ ơn làm cho linh mục có được  khả năng đại diện cho toàn thể Hội thánh. Bởi  vì, là "bí tích của Hội thánh phổ quát," hy  lễ tạ ơn được cử hành cho toàn thể Hội thánh.  Thế nên, chính do bản chất giáo hội học của hy lễ  tạ ơn mà linh mục dâng lễ trong tư thế là đại  diện cho toàn thể Hội thánh, chứ không phải trực  tiếp là vì ngài dâng lễ nhân danh chính bản  thân Ðức Kitô, Ðầu của Giáo hội (in persona Christi,  capitis ecclesiae).

Vì Tôma đã không đưa ra một cách giải quyết khác cho  vấn đề tìm hiểu về tư thế dựa theo đó linh mục làm đại  diện cho Hội thánh, và vì cách ngài giải quyết  vẫn còn là cách giải thích thần học ngày  nay dùng đến, thế nên, có thể kết luận là rất có  thể ngài đã giữ nguyên cách thức giải thích  đó cho đến cùng, không thay đổi.

Sau này, trường phái theo chủ hướng Tôma đã  quan niệm rằng việc truyền phép các lễ phẩm tạ ơn không  đơn thuần là một cuộc biểu trình hồi niệm việc tự hiến  trên thập giá một lần cho mãi mãi không thôi, mà  còn bao gồm cả việc tái diễn một cách bí tích  cuộc Ðức Kitô tự hiến chính mình qua tác vụ của linh mục  nữa. Vì nghĩ rằng trong tư cách là Ðầu của Hội  thánh, Ðức Kitô tự hiến chính mình cho Thiên Chúa Cha qua linh  mục hành động nhân danh chính bản thân Ngài lúc  truyền phép bánh và rượu, nên trường phái ấy kết  luận cho là trong vai trò làm thừa tác viên  bí tích, linh mục cũng là đại diện của Hội thánh  mà Ðức Kitô là Ðầu. Tóm lại, chiều kích kitô học  của hy lễ được quan niệm như là bao hàm cả  chiều kích giáo hội học nữa. Xét theo quan điểm đó, thì  có thể nói rằng: Giáo hội dâng hy lễ tạ ơn "qua tay  của linh mục," theo ý nghĩa là ngài cử hành  nhân danh chính bản thân Ðức Kitô, Ðầu của Giáo hội.

 

Giáo hỘi hỌc và Kitô hỌc vỀ Hy lỄ TẠ ơn

Trong khoảng thời gian từ thế kỷ 13 cho đến  thế kỷ 16, chiều kích giáo hội học của hy lễ tạ  ơn đã tán biến dần vào trong chiều kích kitô học.  Sự kiện này giúp cho thấy rõ về một cách nhìn bao  quát hơn như đã thấy xuất hiện hồi đầu thiên kỷ này,  khi mà chiều kích giáo hội học của hy lễ tạ ơn  được phân biệt một cách tinh vi hơn khỏi chiều kích kitô  học, trên lý thuyết cũng như trong thực tế. [19]

Từ Berengarius cho đến Công đồng Trentô

Cho tới thượng bán thế kỷ 12, sự việc một linh mục hay  giám mục thuộc Giáo hội theo một mức độ nào đó, được  coi là nhân tố quyết định về năng quyền truyền phép bánh  rượu và dâng hy lễ tạ ơn nhân danh Giáo hội. [20] Thường thì các  tác giả phân biệt rõ ràng giữa một đàng  là năng quyền linh mục có để truyền phép bánh và  rượu, làm cho chúng trở thành Mình và Máu của  Ðức Kitô, và đàng khác là năng cách linh mục  có để chủ sự hy lễ tạ ơn nhân danh Giáo hội. Phải  chờ thêm hai thế kỷ nữa, mới giải quyết xong  được vấn đề năng cách của linh mục. Nhiều giải thuyết  khác nhau đã được đề xuất cho những vấn nạn như là:  Làm sao một linh mục bị tuyệt thông có thể thay mặt Giáo  hội mà dâng hy lễ tạ ơn được?

Rốt cuộc, nguyên do chính làm cho chiều kích giáo hội học  của hy lễ tạ ơn bị hút mất vào trong chiều kích  kitô học, là đà phát triển với những đổi thay  trong học thuyết kinh viện thời trung cổ đưa đến chỗ  đóng khung thời gian truyền phép bánh và rượu vào  trong giây phút đọc lên ipsissima verba Christi (những  lời của chính Ðức Kitô). Ðáng lưu ý là việc đổi  thay ấy đã chịu ảnh hưởng sâu đậm của cuộc  tranh luận hồi thế kỷ 11, về nội dung trong các hình dạng  (hình bánh và hình rượu) của Mình và Máu Ðức Kitô,  do Berengarius thành Tours ( 1088) khởi xướng.

Ðiều mà công đồng Rôma (năm 1059) buộc Berengarius tuyên  thệ, là phải phân biệt rõ giữa hai hiệu quả  xảy ra sau "sau khi truyền phép," tức là: "sau  khi truyền phép, bánh và rượu đặt trên bàn thờ  không chỉ là bí tích (sacramentum/dấu chỉ) mà thôi,  nhưng còn là Mình và Máu thật của Ðức Giêsu  Kitô, Chúa chúng ta." [21] Trong công đồng Rôma năm 1079, dưới thời ÐGH Grêgôriô  VII, Berengarius còn bị buộc phải tuyên thệ một điều  khác nữa, đó là: nguyên nhân làm cho bánh và  rượu biến đổi như thế, là chính "mầu nhiệm của  kinh nguyện thánh và lời của Ðấng Cứu Chuộc chúng  ta" (myste-rium sacrae orationis et verba nostri Redemptoris)." [22] Các bản ký sự của công đồng Rôma  năm 1079 có thể giúp cho hiểu rõ hơn về lời tuyên  thệ ấy. Có đoạn ghi rằng "đa số (thành viên công  đồng) khẳng định là bánh và rượu được biến đổi...  qua lời đọc của kinh nguyện thánh (sacra oratio)và  lời truyền phép của linh mục, với tác động vô hình  của Thánh Linh." [23] Trong đoạn văn này, "lời đọc của kinh nguyện  và lời truyền phép của linh mục" được hiểu  như là nguyên nhân công cụ mà Thánh Linh dùng  để biến đổi bánh và rượu.

Tắt một lời, công thức tuyên thệ đầu dùng từ  "truyền phép" để chỉ về hành động làm cho bánh  và rượu trở thành dấu chỉ/bí tích hay hình dạng  (hình bánh và hình rượu) và đồng thời trở thành  "Mình và Máu Ðức Kitô." Còn công thức tuyên  thệ thứ hai thì coi sự việc bánh và rượu biến đổi là  do "mầu nhiệm của kinh nguyện thánh và lời  của Ðấng Cứu Chuộc chúng ta." Các bản ký sự của  công đồng năm 1079 còn ghi lại một công thức khác giúp  cho hiểu rõ ý nghĩa của câu văn ngắn gọn kia. Phối  hợp hai công thức lại với nhau, thì sẽ có được kết luận  này: "Bánh và rượu...được biến đổi... qua mầu  nhiệm (tức là qua "tác động vô hình của Thánh  Linh") của kinh nguyện thánh và lời của  Ðấng Cứu Chuộc (tức là qua [công cụ là] kinh nguyện  thánh [của Giáo hội] và qua lời truyền phép của  linh mục," hay qua "lời truyền phép của Ðấng  Cứu Chuộc" do linh mục đọc lên).

Thí dụ đan cử trên đây về giáo huấn xác nhận hiệu năng  truyền phép của Kinh tạ ơn, không phải là trường  hợp duy nhất. Ðể dẫn chứng về điều đó, thì chỉ cần nhắc  đến lời giải thích của một nhà thần học tiêu  biểu đương thời, là Odo thành Cambray (ca. 1050-1113).  Trong cuốn Expositio in ca-nonem missae (Trình giải  về Lễ quy hay Kinh tạ ơn), [24] cắt  nghĩa từ sanctificas nơi kinh Per quem haec omnia của Lễ quy Rôma, Odo nói rằng "hằng ngày Chúa  (Dominus) thánh hóa qua lời kinh của linh mục và  sự hợp tác của Thánh Linh.” [25] Lời  kinh của linh mục là phần Lễ quy kể từ kinh Quam oblationem cho đến kinh Supplices. Lời kinh  ấy linh mục đọc theo tư thế là người đại diện của  Hội thánh phổ quát trong trường hợp làm lễ riêng  một mình. Trong các trường hợp khác, Odo nhận rằng cộng  đoàn tụ họp trong Thánh Lễ, là trước hết và  trên hết, chính Giáo hội đang dâng lễ. Vì thế, Odo quan  niệm rằng kinh nguyện của linh mục chính là kinh nguyện  của Giáo hội. "Có Thánh Linh hợp tác," [26] kinh nguyện này mới  mang lại được hiệu năng thực sự và trọn vẹn. Và  vì Thánh Linh chỉ hợp tác như thế ở trong Giáo hội mà  thôi, cho nên Odo kết luận rằng Thánh Lễ chỉ có thể được  cử hành ở trong Giáo hội mà thôi: "Bởi  lẽ, ở ngoài mối thông hiệp, thì không thể nào  dâng hy lễ thật lên Thiên Chúa được." [27] Qua lời xác quyết đó, ông cũng muốn nói  rằng các người lạc giáo không thể cử hành hy  lễ tạ ơn thật sự được, vì từ nobis trong kinh Quam oblationem [28] "loại những người ngoại đạo, những người  Do thái và những người lạc giáo, ra ngoài ý  nghĩa bao hàm của mình... Bởi lẽ ngoài Giáo  hội Công giáo, thì không thể có hy lễ thật sự được." [29]  

Quy gán hiệu năng của Kinh tạ ơn cho việc hợp tác của  Thánh Linh hoạt động trong và qua Giáo hội sống lòng  tin, là một thí dụ "biệt ứng" hành động của  cả Ba Ngôi cho riêng một Ngôi Vị trong Ba Ngôi Thiên Chúa,  chỉ vì hành động ấy minh họa sát hơn về một đặc tính cố  hữu của Ngôi Vị ấy. Theo cách thức ấy, việc biến  đổi bánh và rượu được quy gán cho Thánh Linh, như thường  đọc thấy trong các văn bản của các tác giả kinh  viện thời đầu. Dù vậy, Rupert Deutz (1075-1129) cũng  vẫn có thể được coi là một trường hợp ngoại lệ. [30]

Sở dĩ hiệu năng của Kinh tạ ơn, gắn liền với các  lời truyền phép của Ðức Kitô, đã được hai công  đồng Rôma (năm 1059 và năm 1079) dành cho một chỗ  đứng trọng yếu, có lẽ hay ít ra một phần là vì các  tác giả thời đó đã có một ý niệm bao hàm  hơn về consecratio, là khái niệm được phổ biến khá  rộng rãi cho tới nửa thế kỷ 12, và đã  đưa đến chỗ hình thành khái niệm về "truyền phép  mình và máu."

Câu văn này tuy ngắn, nhưng lại có một lịch sử rất  dài, ăn sâu vào trong truyền thống thần học Latinh  hồi thiên kỷ đầu. Có thể nói là việc sử dụng  đến nó đã bắt đầu từ thời thể thức truyền phép  -- cũng đã phát xuất từ truyền thống ấy --  được hiểu như là bao gồm các yếu tố sau đây: (1) việc  làm nên bí tích, hay hành động chỉ rõ một cách  nhiệm mầu, cho hiểu rằng bánh và rượu chính là Mình  và Máu Ðức Kitô đúng với ý nghĩa của những lời  Ðức Kitô đã nói lên để thiết lập bí tích Thánh Thể;  (2) việc chuyển di các "hình dạng" (hình bánh và  hình rượu) của mình và máu lên bàn thờ thiên  quốc để được phối hợp làm một với thân mình vinh quang  của Ðức Chúa phục sinh: đó là những gì phụng vụ  nói lên qua kinh Supplices; (3) và việc cộng đoàn  phụng vụ bước vào trong mối hiệp thông với Ðức Chúa  và với Giáo hội thiên quốc.

Cho đến nay, vẫn chưa có thể xác định cho chắc được là  nguyên lai, câu kia có thực sự mang ý nghĩa chỉ về các bước  diễn tiến của thể thức truyền phép như vừa nói  đến trên đây hay không. Dù sao thì cũng có thể khẳng  quyết được là trong thời đầu của học thuyết kinh  viện, câu "truyền phép (consecratio) mình và máu"  mang ý nghĩa bao hàm (1) việc bánh và rượu biến đổi  thành mình và máu thánh thể, (2) việc mình và máu  đã được truyền phép, biến đổi thành thân thể của  Ðức Kitô thiên quốc, và (3) mục tiêu của hai sự việc  biến đổi ấy, tức là việc cộng đoàn phụng vụ hội  nhập vào trong tiến trình vượt qua duy nhất của Ðức  Kitô đi từ khổ nạn để tiến đến vinh quang, bằng cách  tự hiến chính mình làm một với Ðức Kitô trong quyền năng  của Thánh Linh.

Từ thế kỷ 11 cho đến nửa thế kỷ 12, từ  ngữ "truyền phép mình và máu" được sử dụng  song song với từ ngữ "truyền phép bánh và rượu"  mà không gặp phải một khó khăn nào. Nhưng từ  giữa thế kỷ 12 trở đi, với đà cố gắng tìm  cách để giải thích về sự hiện diện thật của thân  mình Ðức Kitô dưới hình bánh và hình rượu, vấn nạn đặt  ra về tình trạng phân biệt giữa hai thân mình của Ðức  Kitô -- một bên là mình và máu của con người  lịch sử, còn bên kia là mình và máu thần khí  hóa trong Thánh Thể [31] -- đã  mờ khuất dần vào phía sau hậu cảnh. Lúc bấy giờ,  vấn đề xây dựng một học thuyết về sự hiện diện xác thể  của Ðức Kitô toàn vẹn đã trở thành một  vấn đề bách thiết. Ðồng thời, và là chuyện dễ  hiểu, ý niệm về truyền phép cũng đã được hiểu theo  một trương độ thu hẹp.

Dần dần, từ ngữ "truyền phép" đã được  dùng đơn thuần chỉ để biểu đạt việc bánh và rượu  biến thể. Thời hậu bán thế kỷ 12, từ ngữ  "truyền phép mình và máu Ðức Kitô" không còn  được ngôn ngữ thần học hệ thống coi là một thuật  ngữ biểu đạt theo đúng quy cách. Bước chuyển tiếp đi từ  kiểu nói cũ đến lối biểu đạt mới như thế, là hiện  tượng đọc thấy rõ ở trong cuốn Summa Bambergensis.  Quan điểm cũ vẫn còn được phần giải thích về  sự hiện diện của các thiên thần ở trong phụng vụ,  dùng đến: "Vì chúng tôi tin rằng các thiên thần phù  trợ cho linh mục lúc ngài truyền phép. Bởi thế, sách Sententiae đã viết rằng: ÀTrong khoảnh khắc, mình  Ðức Kitô được truyền phép và được đưa lên trời nhờ  tác vụ của các thiên thần, hầu kết hợp làm một  với thân mình (thiên quốc) của Ðức Kitô.'" Nhưng ngay  sau đó, tác giả đã vội vã tu chỉnh câu văn lại  cho phù hợp với thuật ngữ thần học của thời  ấy là lúc mà từ "truyền phép" đơn thuần  mang ý nghĩa chỉ về việc biển thể của bánh và rượu:  "Tuy nhiên, trong câu này, có ba động từ chỉ về  ba sự việc: động từ consecrari (được truyền phép)  ngụ ý chỉ về bánh; động từ rapi (được cất/đưa lên)  ám chỉ về dạng thức; còn động từ consociari (được hiệp nhất) thì quả là chỉ về thân mình Ðức Kitô." [32]  

Cuốn Summa quaestionum trong bộ Codex Harley 1762 của  Viện Bảo Tàng Anh Quốc (British Museum) phản  đối việc dùng cách nói "Mình và Máu Ðức Kitô  được truyền phép," bởi lẽ Mình và Máu ấy không  cần đến việc truyền phép. Ðể biểu đạt cho đúng về mặt thần  học, thì phải nói là "bánh và rượu được truyền  phép," tức là chúng được biến thể thành Mình và  Máu Ðức Kitô. [33] Vì thế, không có chi phải ngạc nhiên khi thấy rằng thời  ấy, công thức chủ yếu của Lễ tạ ơn chỉ gồm có  việc đọc lên những lời thánh thể (lời truyền  phép) của chính Ðức Kitô, như đã được ghi lại ở  trong Kinh tạ ơn, những lời xác nhận các lễ phẩm  thánh thể chính là Mình và Máu Ðức Kitô. Tuy nhiên,  không bao lâu sau, khi đã giải quyết xong vụ Berengarius,  đâu đâu cũng thấy xuất hiện những bước mở đầu  của một khuynh hướng chung, khuynh hướng xác định công thức  chủ yếu của Lễ tạ ơn theo cách kiểu thu hẹp vừa  nói. [34]

Hơn nữa, như mọi người đều đã rõ, trong cuộc  tranh luận liên quan đến sự hiện hiện thật về mặt thân thể,  của Mình và Máu Ðức Kitô, niềm tin vào hiệu lực  của lời Ðức Kitô được Tân Ước làm chứng, đã  đóng giữ một vai trò trọng yếu cốt tủy. Ðiều  đó đã đưa đến chỗ "tiếp nhận" nền thần học  của Am-brôsiô thành Milanô về việc truyền phép  thánh thể, được coi là đã chủ trương rằng việc  truyền phép bánh và rượu thành tựu là do hành  động đọc lại các ipsissima verba Christi mà phụng  vụ ghi lại ở trong Kinh tạ ơn. [35] Xin gác vấn đề này lại để bàn sau,  trong một phần dưới đây của thiên khảo luận. Còn  bây giờ thì chỉ cần nêu bật sự kiện này là tạm  đủ: từ đó trở đi, lex credendi (tín luật)  đâm rễ từ trong Kinh Thánh, đã đóng giữ vai  trò xác định chức năng cho phần trình thuật của phụng  vụ về sự việc thiết lập Thánh Thể; và lex orandi  (nguyện luật, tức là vai trò mà phần trình thuật  của phụng vụ về việc thiết lập Thánh Thể đóng giữ  ở trong cấu trúc của Kinh tạ ơn) thì không còn  được trao cho như suốt trong thời thiên kỷ thứ nhất,  chức năng định đoạt ấy nữa.

Việc đồng nhất hóa công thức chủ yếu của Lễ  tạ ơn với những lời thánh thể của Ðức Kitô, rốt  cuộc đã đưa các nhà thần học theo chủ hướng Tôma  trong thời các thế kỷ 16 và 17, đến chỗ kết  luận rằng phải và có nhờ đến chiều kích kitô  học thì mới giải thích được chiều kích giáo hội học của  hy lễ tạ ơn. Nói cách khác, sở dĩ Lễ tạ ơn được  coi là hy lễ của Giáo hội, thì chính là vì Ðức  Kitô đích thân dâng hy lễ duy nhất của Ngài trong  tư cách là Ðầu của Giáo hội, qua tác vụ của linh  mục hành động nhân danh Ðức Kitô, Ðầu của Giáo hội.  Chiều kích giáo hội học được coi là một nhân tố tất  yếu của chiều kích kitô học.

Trong hậu bán thế kỷ 20, học thuyết theo chủ hướng  Tôma như vừa nói trên đây, đã đóng giữ một vai  quan trọng trong công trình tổng hợp nói chung của thần  học công giáo. Theo công trình tổng hợp này, thì bản  chất của hy lễ tạ ơn được hiểu như là có bao hàm  cả khía cạnh giáo hội học vào trong khái niệm về  "việc diễn trình qua con đường bí tích, hy lễ  lịch sử trên thập giá."

Thuật ngữ "hy lễ bí tích" được dùng để nói  lên ý nghĩa này là cuộc hy tế lịch sử mà Ðức  Kitô đã thực hiện ngày trước trên thập giá, vẫn  còn được tái diễn cho cộng đoàn phụng vụ qua hành  động thực hiện "bí tích hy tế" trong đó Ðức Kitô thực  sự hiện diện bằng một sự hiện diện xác thể. Ðiều đó muốn  nói rằng việc cử hành hy lễ tạ ơn là trước  hết "một cuộc tái diễn hữu hình" của hy  lễ duy nhất đã được cử hành ngày xưa trên  thập giá. Ðể minh chứng cho mối liên hệ ấy, giáo lý công  đồng Trêntô đã được trưng dẫn: "Thiên Chúa và  là Chúa chúng ta... trong bữa tiệc ly... nhằm để lại  cho Giáo hội một hy lễ hữu hình... ngõ hầu qua  đó, hy lễ đẫm máu hoàn tất một lần cho tất cả  trên thập giá được tái diễn trở lại..." [36]

Cách thức học thuyết theo chủ hướng Tôma giải thích  về điểm giáo lý của công đồng Trentô liên quan đến Thánh  Lễ, quả đã vượt quá xa ra ngoài ý nghĩa mà  văn bản muốn nói lên. Ðã hẳn, công đồng Trentô tuyên  xưng rõ về điểm giáo lý dạy rằng hy lễ duy nhất của  Ðức Kitô chính là hiện thực, là nguồn suối và  là điều kiện tiên quyết của việc cử hành  thánh thể, tức là của những gì làm nền tảng  cho hy lễ phụng tự của Giáo hội. Nhưng, công đồng  đã không cố ý chọn lấy một giữa các giả thuyết  được các trường phái công giáo khác nhau đề xuất nhằm  giải thích về mối liên hệ giữa hy lễ thập giá  và Thánh Lễ Misa. Và tuyệt nhiên không thể có  chuyện công đồng đưa ra lý thuyết cho rằng công trình cứu  độ thực hiện trong lịch cử có khả năng để tạo ra  được một khoảng không gian và thời gian mới trong  lãnh vực bí tích, có sức vượt lên trên các định luật  của không và thời gian.

 

Thông Ðiệp Mediator Dei

Giáo huấn chính thức mới nhất của huấn quyền Giáo hội  đã tỏ ra thái độ ủng hộ ý niệm về hy lễ  bí tích. Kể từ thời Ðức Piô XII ban hành thông  điệp Mediator Dei (Ðấng Trung Gian của Thiên Chúa/20-xi-1947) [37] trở về sau, thần  học đã dần dần chấp nhận quan điểm nói trên về hy lễ  bí tích. Qua các đoạn đề cập đến mối liên hệ giữa các  mầu nhiệm cuộc sống dương thế của Ðức Kitô và năm  phụng vụ, thông điệp cho thấy phản ứng dè dặt từ  phía Ðức Thánh Cha đối với giả thuyết của Odo Casel  về sự hiện diện của các mầu nhiệm ấy ở trong phụng  vụ. Dù đã không minh nhiên gạt bỏ ý niệm về  sự hiện diện của các mầu nhiệm lịch sử ấy, thì thông  điệp cũng đã tỏ rõ thái độ coi trọng giải  thuyết kinh viện cổ truyền hơn, tức là giải thuyết  cho rằng có một sự hiện diện của hiệu quả các hành  động cứu độ mà Ðức Giêsu đã thực hiện trong đời  sống và sinh hoạt dương thế xưa kia cuả Ngài, hay  của việc ứng chỉ những ân huệ mà các hành  động ấy đã thu tích được qua con đường lập công.

Ðức Piô XII quả đã dùng đến nhân định sâu sắc  của Casel về sự hiện diện sinh động của Ðức Kitô  ở trong hết mọi nghi thức phụng vụ. Tuy nhiên, ngài  giữ một lập trường khác xa với luận đề của Casel  cho rằng các hành động cứu độ của Ðức Kitô lịch sử  hiện diện thực sự ở trong phụng vụ của Giáo hội.  Ðó là nhận định đọc thấy rõ nhất qua những gì  Ðức Giáo Hoàng nói về sự việc các mầu nhiệm đời  sống dương thế của Ðức Kitô hiện diện ở trong năm  phụng vụ. Ngài khẳng định là:

"Các mầu nhiệm này (mysteria) hằng  hiện diện và tác động, không phải là theo cách  kiểu mơ hồ và thiếu cơ sở vững chắc mà một  số các tác giả gần đây đã thao thao lên tiếng đề  xuất (effutiunt), nhưng là theo cung cách mà giáo  lý công giáo chỉ dạy cho chúng ta. Bởi lẽ, theo các  tiến sĩ Giáo hội, thì các mầu nhiệm ấy là những mẫu  gương rạng ngời của con đường hoàn thiện kitô,  và là nguồn suối của ơn thánh Thiên Chúa ban nhờ  công nghiệp và lời tha thiết cầu bầu của Ðức  Kitô; và qua hiệu quả để lại trong chúng ta, các mầu  nhiệm ấy hằng trường tồn, vì theo bản chất và  cách thức riêng của mình, mầu nhiệm nào trong các  mầu nhiệm ấy cũng hiện hữu theo tư thế là nguyên  nhân làm phát sinh ơn cứu độ cho chúng ta." [38]

Thông điệp khẳng quyết về tính chất hiện thực của các  mầu nhiệm trong cuộc sống Ðức Kitô. Ðức Kitô vẫn tiếp  tục "cuộc hành trình... mà Ngài đã bắt  đầu lúc còn sống tại dương thế... ngõ hầu giúp cho  con người biết được các mầu nhiệm ấy và biết sống  nhờ vào sức năng của chúng trong một mức độ nào  đó." Các mầu nhiệm ấy là "mẫu gương của  con đường hoàn thiện kitô và là nguồn suối  của ơn thánh Thiên Chúa ban, nhờ bởi công nghiệp  và lời cầu của Ðức Kitô." Chúng hằng không  ngừng hiện diện nhờ bởi sự hiện diện thật sự  và quyền lực của chính Ðức Kitô: "Ðức Kitô chính  là Ðấng hằng sống ở trong Giáo hội của Ngài."  Vì thế, năm phụng vụ không chỉ đơn thuần là một quy trình  tái diễn ra bên ngoài những gì đã xảy ra  trong quá khứ, mà cũng chẳng phải là một tiến  trình thuần túy hồi niệm [39]

Xem ra thông điệp đã không quan niệm về cách kiểu hiện  diện của các mầu nhiệm đời sống Ðức Kitô theo một  dạng thức nào khác ngoài cách hiện diện   trong chúng ta qua hiệu quả của chính các mầu nhiệm  mà cho dù đã xảy ra trong quá khứ xa xưa, thì  cũng vẫn tiếp tục tác động theo chức năng làm  nguyên nhân công cụ, kiểu mẫu và tác thành của  mình. Các mầu nhiệm hiện diện ở trong năng quyền biểu  tượng của các nghi thức phụng vụ, là các nghi thức  vừa đưa dẫn Giáo hội đến với các mầu nhiệm của  Ðức Kitô, mà cũng vừa trao ban ân sủng do các  mầu nhiệm ấy mang lại. [40]

Thông điệp cũng khẳng định về tình chất khách quan của  ơn thánh hóa được thông ban qua phụng vụ. Hữu hiệu tính  của các bí tích và của hy lễ tạ ơn phát nguyên  "trước hết và chủ yếu" từ chính sự  việc đã thực hiện (ex opere operato). [41] Còn những nghi thức do Giáo hội thiết lập  thì hữu hiệu ex opere operantis (do nhân/do việc làm  của người hành động), bởi lẽ Giáo hội  vốn thánh thiện và bao giờ cũng kết hợp làm  một với Ðức Kitô mà hành động.

Liên quan đến hy lễ bí tích trong Thánh Lễ Misa, thông  điệp đã dùng đến những công thức gần giống như  công thức của Casel; nhưng, không có một đoạn nào  trong thông điệp đã coi sự việc Ðức Kitô chết thật được  tái diễn hoặc (ít ra) được hiện diện hóa trong Thánh Lễ  cả: "Hy lễ của Ðấng Cứu Ðộ chúng ta tỏ  lộ... qua những dấu chỉ bên ngoài làm biểu tượng  nói lên cái chết của Ngài." Khi nói rằng Ðức  Kitô "thực hiện những gì Ngài đã làm trên  thập giá," [42] . là chỉ muốn không  hơn không kém nói lên việc hiến dâng lễ vật (=không  đẫm máu, khác với việc hiến dâng đẫm máu).

Cũng nên lưu ý rằng Bộ Giáo Lý Ðức Tin đã có lần  than phiền với tổng giám mục Salzburg về việc thay vì dùng  từ mysteria, thì bản dịch thông điệp Mediator  Dei sang tiếng Ðức đã dùng từ Mysteria, và do đó đã gây ấn tượng thiên lệch làm cho người  đọc lầm tưởng là Ðức Piô XII ủng hộ giả thuyết  của Casel. [43] . Bản dịch làm như gợi ý  cho hiểu rằng Ðức Thánh Cha đồng ý với "những người  chủ trương cho là các Mầu nhiệm đều hiện diện ở  trong việc phụng tự của phụng vụ, không phải là  một cách lịch sử, nhưng là theo cách thức nhiệm mầu  và bí tích, tuy nhiên, không phải vì thế mà không  hiện diện thật sự." [44] . Dù vậy, thông điệp cũng  đã không -- minh nhiên hoặc mặc nhiên -- lên án  học thuyết thần học của Casel về các mầu nhiệm, mà  chỉ muốn xác định giáo lý cho minh bạch hơn về mặt thần học  tín lý. Bức thư của Bộ Giáo Lý Ðức Tin không nói gì khác  thêm ngoài những gì thông điệp đã nói, mà  chỉ khẳng định là Ðức Thánh Cha không ủng hộ quan điểm  của Casel. [45]

Kể từ giữa thập kỷ 1950, người ta đã ý  thức được khá rõ rằng dù có nhiều khía cạnh trong  học thuyết thần học của Casel còn cần phải được  tu chính, thì cũng cần phải lưu tâm nghiên cứu về điểm  cốt lõi trong nhận thức sâu sắc của Casel cho nghiêm  túc hơn. Một số thiên chuyên khảo đã bắt đầu xuất  hiện trong các lãnh vực nghiên cứu Kinh Thánh và giáo  phụ, nghiêng theo xu hướng ủng hộ ý kiến cho rằng công  cuộc cứu độ xưa kia của Ðức Kitô được tái diễn lại  trong khi Giáo hội cử hành bí tích, đặc biệt là  bí tích thanh tẩy và bí tích Thánh Thể. Dù cho đến nay,  trong lãnh vực thần học hệ thống chưa tìm thấy được một  mối nhất trí về điểm này, thì các công trình nghiên cứu  Kinh Thánh và giáo phụ kia xem ra cũng đã làm  cho huấn quyền Rôma cảm thông nhiều hơn đối với những  gì là cơ bản ở trong nhận thức sâu sắc của  Casel.

Thể dạng thần học về hy lễ thánh thể mà thông điệp Mediator Dei trình bày, đã thực sự để lại một  ảnh hưởng sâu đậm, trước hết là đối với giáo  huấn chính thức về sau của Rôma. Thể dạng ấy đã trở  thành lập trường chuẩn tắc, và đã được xây  dựng trên thực kiện này là đại đa số đã chấp  nhận một trong các thể dạng thần học kinh viện thời hậu  công đồng Trentô về hy lễ bí tích. Ðức Piô XII dùng  đến thần học thánh thể của Tôma như được trình bày  qua trung gian các thần học gia theo chủ hướng Tôma thời  hậu Trentô, và đã chọn cách kiểu trình bày của  thánh Rôbertô Bellarminô, một thần học gia Dòng Tên;  nhưng lại không đồng ý với cách giải thích riêng của  Bellarminô về bản chất của hy lễ thánh thể, cho  là bản chất ấy bao hàm cả việc hủy hoại  các hình dạng (hình bánh và hình rượu) của Mình và  Máu nữa. [46]

Liên quan đến việc truyền phép bánh và rượu mà ngài  xác tín là thuộc bản chất của hy lễ thánh  thể, Bellarminô nhận định rằng: "Nếu hy lễ Misa được  dâng tế nhân danh chính bản thân Ðức Kitô (in persona  Christi), thì không có một điều nào (trong hy lễ  ấy) linh mục làm nhân danh chính bản thân Ðức Kitô  rõ ràng cho bằng hành động truyền phép, lúc ngài  nói lên (lời của chính Ðức Kitô). "Nầy là  Mình Thầy.'" [47] Bellarminô nhận định tiếp rằng: "Hy lễ được  dâng tế trước hết là nhân danh chính bản thân Ðức  Kitô. Như thế, hành động dâng hiến tiếp theo sau phần  truyền phép là một cách nào đó chứng tỏ sự việc  toàn thể Giáo hội cùng hiệp ý vào trong cuộc  hiến dâng của Ðức Kitô, và đồng thời cùng  dâng hiến với Ngài [48] Ðoạn văn này được  Piô XII trích dẫn ở trong thông điệp Mediator Dei. [49]

Cuối cùng, Bellarminô đã giải thích như sau về mối  liên hệ giữa cuộc hiến dâng của Ðức Kitô, Giáo hội  và thừa tác viên (linh mục): "Hy lễ Misa được  dâng tế bởi ba tác nhân: Ðức Kitô, Giáo hội, thừa  tác viên tư tế; nhưng không phải trong cùng một cách  thức giống nhau. Bởi vì, Ðức Kitô dâng hiến trong tư cách  là tư tế chính, và Ngài dâng lễ qua tay tư tế  loài người làm thừa tác viên của Ngài.  Giáo hội không dâng lễ theo tư thế là tư tế qua trung  gian của thừa tác viên, song là theo tư cách dân  Chúa qua trung gian của tư tế. Như thế, Ðức Kitô dâng lễ  qua trung gian của người bề dưới, còn Giáo hội  thì qua trung gian của đấng bề trên." [50] Thông điệp Mediator  Dei có ghi lại câu dẫn giải này: "Nếu linh  mục có hành động thay mặt dân chúng, thì chỉ là vì  ngài đại diện cho Ðức Giêsu Kitô, là Ðầu của  mọi chi thể và là Ðấng đã tự hiến chính mình cho  họ. Như thế, bước lên bàn thờ là linh mục hành  động theo tư cách là thừa tác viên của Ðức Kitô,  là người cấp dưới so với Ngài, nhưng lại là  người cấp trên so với dân chúng." [51]

Thông điệp đã khai triển dài rộng về cách giải  thích thần học ấy, [52] là cách giải  thích loại bỏ hẳn quan niệm của Scotus-Biel ra mgoài.  Ðức Piô XII đã đi xa hơn giáo lý của công đồng Trentô  dạy về bản chất của hy lễ thánh thể, khi ngài  dạy rằng: "Hy lễ cao cả bàn thờ... là...  hành động thật sự và đặc trưng của việc hy tế  (sacrificatio), qua đó, Vị Thượng Tế, bằng một cuộc hy  tế không đổ máu, dâng hiến chính thân mình làm tế phẩm  xứng đáng nhất, lên Thiên Chúa Cha hằng hữu, như Ngài  đã làm xưa kia trên thập giá." [53] Chủ ý của đoạn viết này là giải thích  lời khẳng định ghi trong chương 2 của giáo lý công đồng  Trentô về Thánh Lễ Misa: "Tế phẩm xưa và nay vẫn  là một; Ðấng ngày nay dâng lễ qua thừa tác  vụ các linh mục, cũng là Ðấng ngày xưa đã  hiến dâng chính mình trên thập giá; chỉ có cách thức dâng  hiến là khác." [54]

Sau khi lưu ý lại rằng tư tế của hy lễ thánh thể là  chính Ðức Giêsu Kitô, có thừa tác viên làm đại diện  "với quyền hành động nhân danh chính bản thân Ðức  Kitô," Ðức Piô XII đã nhận định thêm như sau về sự  việc tế vật chỉ có một:

"Cũng vậy, tế vật chỉ là một... Tuy  nhiên, cách thức Ðức Kitô tự hiến tế thì lại khác. Trên  thập giá, Ngài tự tay dâng hiến trọn vẹn chính mình... và hành động sát tế phẩm vật đã diễn ra qua  cuộc tử hình đẫm máu... Còn trên bàn thờ...  thì cuộc hy tế được thể hiện trong một cách thức kỳ diệu  qua những dấu chỉ bên ngoài biểu trưng cho sự chết  của Ngài... các hình dạng thánh thể trong đó Ngài  hiện diện, tượng trưng cho sự việc mình và máu Ngài  đã bị thực sự phân lìa khỏi nhau. Như thế, hành  động tưởng niệm tái diễn sự việc Ngài đã  thực sự chịu chết trên Núi Sọ, được làm lại trong tất  cả các lễ tế trên bàn thờ, bởi lẽ,  hình bánh và hình rượu, tức là các biểu tượng thánh  thể, diễn trình Ðức Giêsu Kitô như là đang phải  ở trong tình trạng tử vong." [55]

Sau đó, Ðức Piô XII đã phân biệt cho thấy có hai yếu  tố cơ bản trong hy lễ Misa: việc Ðức Kitô dâng hiến (oblatio) tự trong thâm tâm của mình, và việc  biểu hiện hành động nội tâm ra bên ngoài (immolatio  incruenta/hiến tế đẫm máu). Và như vậy lập trường  của ngài khác với quan điểm của công đồng Trentô  đã coi oblatioimmolatio là đồng  nghĩa. Hơn nữa, xem ra Ðức Piô XII cũng ủng hộ học  thuyết cho rằng Ðức Kitô thực sự dâng hiến chính mình (dâng  hiến nội tâm) trong hết thảy mọi hy lễ Misa, bởi  ngài nói là Ðức Kitô "làm những gì Ngài  đã làm trên thập giá." Trong thập kỷ 1940,  quan điểm chung thường nghĩ là Ðức Kitô thực sự dâng  hiến chính mình trong hy lễ thánh thể, dĩ nhiên không phải  là bằng một hành động dâng hiến mới, nhưng là  bằng chính hành động mà Ngài đã làm trên  thập giá, hành động hiện còn đang một cách nào  đó, tồn tại ở trong Ðức Kitô hiển vinh.

Quả thế, đoạn viết sau đây cho thấy là Ðức Piô XII  phân biệt một cách rõ ràng giữa việc dâng hiến  nội tâm và hành động sát tế (bên ngoài): "Hy  lễ... biểu hiện qua các dấu chỉ bên ngoài (signa  externa) làm biểu tượng chỉ về sự chết của Ngài." [56] Tuy nhiên, Ðức Piô XII đã không nói  rõ về nội dung cốt lõi của việc hiến tế đẫm  máu (immolatio incruenta). Một số thần học gia thời  nay chủ trương cho rằng hành động ấy hệ tại ở  sự việc có hai phần tách rời trong nghi thức truyền phép;  cũng có người cho rằng việc hiến tế ấy hệ tại ở  cách thức Ðức Kitô hiện diện, tức là hiện diện một  cách bí tích với thân mình ở trong hình bánh và với  máu ở trong hình rượu nhờ các lời truyền phép.  Dĩ nhiên, tất cả các nhà thần học công giáo đều  xác nhận là Ðức Kitô hiện diện trọn vẹn ở trong  mỗi một hình dạng, tức là trong hình bánh cũng  như trong hình rượu, do sự việc ngôi hiệp và do mầu nhiệm  sống lại cùng đi vào trong vinh quang, như công đồng  Trentô đã minh định. [57] Dù sao thì thông  điệp cũng chỉ coi việc phân cách hình bánh và hình  rượu như là dấu chỉ hay biểu tượng, và nhận định là  việc sát tế không đổ máu được "nói lên," hoặc "chỉ  về," [58] "được biểu  trưng một cách huyền nhiệm qua sự việc phân cách các hình  dạng (hình bánh và hình rượu)." [59]

Tóm lại, Ðức Piô XII đã tránh dùng đến các học thuyết  tất thiết dẫn tới giả định cho là trong hy lễ  thánh thể, Ðức Kitô ở vào một tình trạng hủy  hoại tiềm cách; chẳng hạn như các học thuyết của Bellarminô,  De Lugo và Franzelin, là những học thuyết đã  từng chiếm giữ ưu thế hàng đầu trong toàn bộ  lãnh vực thần học công giáo dưới thời các giáo hoàng  Piô IX và Lêô XIII. Ðức Piô XII lấy lại những công  thức có từ thời cuối triều Ðức Lêô, và đã  được hồng y Billot lưu dụng cùng phổ biến, mà không  đả động gì đến hệ thống suy tư của Billot. Trái lại,  tác giả thông điệp tỏ ra nghiêng chiều về phía các  thần học gia để tâm nghiên cứu về ý niệm "hy lễ  bí tích."

Dù có nhiều tiểu dị giữa các tác giả khác nhau,  thì cũng có thể tóm lược những nét chính yếu của  học thuyết về "hy lễ bí tích" như sau: trong hy lễ  Misa, hành động sát tế thì khác với việc dâng hiến. Trong  hy lễ này, Ðức Kitô hiến dâng chính mình, và chịu  sát tế một cách bí tích trong giây phút truyền phép bánh  và rượu. Ðịnh từ "bí tích" mang ý nghĩa chỉ về  nghi thức mang tích cách biểu tượng hàm dung những gì  nghi thức ấy nói lên. Vì đã được chính Thiên Chúa sáng  lập, nên hy lễ tạ ơn có sức năng làm cho cuộc hy  tế thập giá xưa kia trong lịch sử, hiện diện lại một cách  bí tích.

Cách hiểu như thế về định từ "bí tích" là cách  hiểu dựa theo ý nghĩa đặc thù của thực thể bí tích  qua đó thực tại được biểu trưng hiện hữu theo một cách  riêng tại nơi khác, nhưng lại được thực sự hàm dung ở  trong biểu tượng diễn trình nó. Chính ý niệm về "sự  hiện diện bí tích" đã mở màn cho việc giải  thích về hy lễ tạ ơn, tức là giải thích cho thấy  tại sao hy lễ bí tích là một cuộc hy tế thực sự và  chỉ khác với cuộc hy tế thập giá trong cách dâng hiến mà  thôi. Tuy nhiên, dù có chủ trương học thuyết bí tích  nói trên, thì nhiều tác giả cũng chưa đồng ý với  nhau trong đường hướng giải thích về cách thức hy lễ  thập giá xưa kia còn đang tiếp tục hiện diện ngày  nay ở trong hy lễ Misa. Ðức Kitô vinh hiển vẫn mãi  ở trong tình trạng làm tế vật? Về điểm này, có  người giải thích rằng trên thập giá, Ðức Kitô đã  làm một cuộc dâng hiến nội tâm; cuộc hiến dâng ấy đã  trở thành "vĩnh viễn" và được thể hiện  ra bên ngoài qua lời truyền phép. Có những tác  giả khác thì cho là cần phải đi xa hơn (để tìm cho  ra một sự hiện diện cụ thể hơn), bởi vì chúng ta đã  được cứu độ bằng một công trình cứu chuộc lịch sử: một  cách nào đó, các tác giả này chủ trương cho  là trong bí tích, phải có sự hiện diện của chính  các hành động cứu độ đã từng diễn ra xưa kia  trong lịch sử -- một sự hiện diện siêu lịch sử.

 

Những thập kỷ gần đây

Từ thời Mediator Dei trở về sau, huấn quyền  Rôma thường năng nhắc tới giáo huấn của thông điệp  về mối liên hệ nối liền linh mục chủ sự hy lễ thánh  thể với Ðức Kitô và Giáo hội. Trong Hiến chế về Giáo  hội, công đồng Vaticanô II đã xác định rằng "linh mục...  cử hành hy lễ tạ ơn nhân danh chính bản thân  Ðức Kitô, và hiến dâng hy lễ ấy lên Thiên Chúa nhân  danh toàn thể Giáo hội." [60]

"Tuyên ngôn của Bộ Giáo lý Ðức tin liên quan đến  vấn đề thu nhận phụ nữ vào chức linh mục tư tế"  công bố ngày 15 tháng 10, 1976, đã dùng đến thần  học theo chủ hướng Tôma về hy lễ bí tích nói trên  để yểm trợ cho giáo huấn tuyên ngôn đưa ra nói rằng chỉ những  người thuộc nam giới mới có thể đại diện Ðức Kitô trong  hành động truyền phép thánh thể: "Quả thế, linh  mục đại diện cho Giáo hội là thân mình của Ðức Kitô.  Nhưng nếu ngài đóng giữ vai trò ấy, thì trước tiên  là vì ngài đại diện cho chính Ðức Kitô là Thủ  lãnh và là Chủ chăn của Giáo hội.” [61] Từ  đó, văn kiện đã rút ra kết luận nói rằng bởi lẽ  lúc truyền phép, linh mục đại diện Ðức Kitô theo một thể  cách đồng nhất hóa nghĩa hẹp qua phương thức bí tích, cho nên  vai trò ấy cần phải được những người nam giới  đóng giữ.

"Bức thư của Bộ Giáo lý Ðức tin viết về vai trò  thừa tác vụ chức thánh của giám mục và linh mục  trong việc cử hành Thánh Thể," đề ngày 6 tháng  8, 1983, [62] tóm tắt ghi lại tất  cả những tuyên ngôn chính yếu mà huấn quyền Rôma  đã công bố liên quan đến chủ đề. Nếu Bộ Giáo lý  Ðức tin đã công bố bức thư vừa nói, thì chính là  để điều chỉnh lại những ý kiến sai lệch do nhiều tác  giả đã đề xuất liên quan đến vấn đề đặt ra xem ai  là người có đủ tư cách và chức năng để cử  hành Lễ tạ ơn. Về điểm này, bức thư khẳng định  lại giáo huấn cổ truyền với những lời lẽ như  sau:

"Dù tất cả các tín hữu đều thông  phần vào trong cùng một chức tư tế duy nhất của  Ðức Kitô và cùng hợp tác dâng Lễ tạ ơn, thì cũng  chỉ một mình chức tư tế thừa tác mới có được năng quyền  do sức năng của bí tích truyền chức thánh, để cử hành  hy lễ thánh thể nhân danh chính bản thân Ðức Kitô,  và dâng tiến hy lễ ấy nhân danh toàn dân kitô." [63]  

Bàn thêm về chức năng đại diện của thừa tác  viên chủ sự, bức thư viết như sau:

"Tuy nhiên, những ai được Ðức Kitô kêu  gọi vào chức giám mục và linh mục, thì đều được Ngài  ghi dấu thiêng liêng cho bằng ấn tín đặc thù ban qua bí  tích truyền chức thánh, để họ có được năng quyền chu toàn  chức vụ... là cử hành mầu nhiệm Thánh Thể...  và Ngài làm cho họ nên giống hình ảnh của  chính Ngài thế nào để họ có được năng quyền tuyên  đọc lời truyền phép không phải là vì được cộng  đoàn ủy quyền, nhưng là theo tư thế của người  hành động in persona Christi (trong bản thân Ðức  Kitô); thành ngữ này bao hàm một ý nghĩa hẳn  là sâu đậm hơn thành ngữ "nhân danh Ðức Kitô"  hoặc ngay cả thành ngữ "thay mặt Ðức Kitô"...  bởi vì Ðấng cử hành theo một cách thức đặc thù  và bí tích, là cũng chính "Vị Thương tế vĩnh cửu,"  Ðấng sáng lập và là tác viên chính của hy lễ  riêng Ngài, trong đó quả là không ai có thể thay  thế Ngài được." [64]

Liên quan đến mối liện hệ giữa hy lễ Misa và cuộc  hy tế thập giá, đáng chú ý nhất trong các văn kiện của  Ðức Gioan Phaolô II là bức thư Thứ Năm Tuần Thánh 1980,  nhan đề Dominicae cenae (Bữa tiệc ly của Chúa),  trong đó, Ðức Thánh Cha bàn về tính chất thánh thiêng  và hy tế của Lễ tạ ơn. [65] Lễ tạ ơn là thánh, bởi đã được Ðức  Kitô thiết lập và được chính Ngài làm tư tế chính.  Khi cử hành nghi thức tưởng niệm ấy bằng cách  lặp lại những ngôn từ và hành động của  Ðức Kitô, là các linh mục dâng tiến hy lễ thánh "in  persona Christi (trong bản thân Ðức Kitô)... bằng cách  đồng nhất hóa, theo thể thức đặc thù của bí tích,  làm một với Vị Thượng Tế vĩnh cửu, là Ðấng sáng  lập và là tác viên chính của hy lễ riêng Ngài." [66]  

Trong đoạn trưng dẫn trên đây cũng như trong các phần  khác của bức thư, Ðức Gioan Phaolô II chỉ trình bày  các vấn đề theo khuôn khổ của thần học kinh viện điển  mẫu về Thánh Thể, và đã không đề cập gì đến  nguồn gốc Tam Vị làm nền tảng cho tính chất thánh thiêng  của Lễ tạ ơn. Trong thần học công giáo hiện đại,  tính chất thánh thiêng của Lễ tạ ơn được coi là  phát xuất từ một nguồn cội sâu rộng hơn là nguồn  cội kitô học. Thánh thiêng tính ấy không phải chỉ đơn  thuần nẩy sinh từ sự kiện lịch sử, sự kiện Ðức Kitô  thiết lập bí tích. Bởi vì, xét cho cùng, sáng kiến  của Thiên Chúa Cha chính là nguồn cội làm phát  sinh tính chất thánh thiêng ấy: sáng kiến tự nguyện trao hiến  Con Một của mình để cứu độ trần gian.

Ðây chính là điểm giúp cho bắt gặp được cách thức có  một không hai Tân Ước hiểu về cuộc "hy tế thật sự,"  một cuộc hy tế đặt cơ sở trên sự việc Thiên Chúa đi  đến với loài người chúng ta. Xét cho cùng, cuộc  tử nạn của Ðức Giêsu không là gì khác ngoài  cách thức biểu đạt thái độ Thiên Chúa đoái nhìn đến loài  người chúng ta. Lòng thương của Thiên Chúa Cha là  cội nguồn phát sinh hành động tự hiến của Ðức Giêsu. [67] Các Kinh tạ ơn cổ điển đều đã được  kết cấu theo cảm nhận của thâm tín ấy, và đều  nêu cao thái độ tôn thờ tán tụng làm lễ tế dâng  lên Thiên Chúa Cha nhằm đáp lại những gì Ngài đã  thực hiện trong Ðức Giêsu Kitô để cứu độ trần gian. Cũng  trong viễn ảnh ấy, còn có công trình thánh hóa  của Thánh Linh, là tác nhân thần linh của cuộc  Ðức Giêsu tự hiến trên thập giá (Dt 9,14), và của  hành động làm cho hy lễ duy nhất ấy hiện diện  ngày nay trong Lễ tạ ơn. [68] Việc phái gửi Thánh  Linh đến trong ngày Lễ Ngũ Tuần, làm cho việc  cử hành Lễ tạ ơn đã có thể trở thành  hiện thực; trong Lễ tế này, cuộc Ðức Kitô vinh thắng  sự chết được tái diễn để tạ ơn Thiên Chúa Cha vì ân  huệ lớn lao ấy. Theo Hiến chế về Phụng vụ thánh của  công đồng Vaticanô II thì "Tất cả những điều đó...  xảy đến... nhờ quyền năng của Thánh Linh." [69] Tuy nhiên, có  điều lạ là trong bức thư Dominicae cenae, không thấy  đề cập gì đến chiều kích thần khí học của Lễ tạ ơn.

Bức thư xác định rằng Lễ tạ ơn là "trước hết một  hy lễ." [70] Ðể chứng minh giáo  lý này, Ðức Gioan Phaolô II đã trích dẫn Sắc lệnh  của công đồng Trentô về hy lễ Misa, các chương 1 và  2, cũng như kinh Respice (Nguyện xin Cha đoái nhìn...)  trong Kinh tạ ơn III, trong đó, hành động tự hiến của  cộng đoàn được nối kết với việc Ðức Kitô tự hiến trên  thập giá ngày trước. Nhưng khi bàn tới tính chất ứng  đáp của Kinh tạ ơn, bức thư viết như sau: "Vì lẽ  Lễ tạ ơn là một hy lễ thật sự, thế nên, Lễ  ấy mang lại ơn hòa giải với Thiên Chúa. Do đó, vị  cử hành hy lễ... là một tư tế đích thực, làm...  một hành động có tính cách hy tế thực sự, có sức năng  đem con người trở về lại với Thiên Chúa." [71] Trong cùng một đoạn viết vừa nói, cũng còn  đọc thấy cách diễn đạt này là "hy lễ ấy  được tái diễn (renovatur) trong một dạng cách bí  tích." Một lần nữa, lại thấy học thuyết theo chủ  hướng Tôma cổ truyền xuất hiện ở hàng đầu để xác  định là hành động linh mục truyền phép các lễ  phẩm thánh thể, bánh và rượu, là chính hành động  hy tế của hy lễ, tức là quan niệm cho rằng hy lễ  đạt đến mức thành tựu về mặt phụng vụ lúc hoàn  tất nghi thức truyền phép; còn ý nghĩa về bữa ăn  thì chỉ được bàn đến như là một phần gán thêm, không  thật là cần thiết.

Văn kiện cuối cùng cần bàn đến, là bản ghi  lại những gì "Vaticanô phúc đáp Biên bản đúc kết  của ARCIC I.” [72] Năm 1982, Ủy ban Quốc tế hỗn hợp Anh giáo và Công  giáo (Rô-ma) đã cho xuất bản các thành quả  rút tỉa được từ những cuộc hội đàm tiến hành  trong các năm 1970-1981. [73] Biên bản gồm chứa những tài liệu bàn  về Thánh Thể, về thừa tác vụ chức thánh và quyền  bính trong Giáo hội. Chủ đề về Lễ tạ ơn nằm ở  trong phần mang tựa đề "Giáo lý về Thánh thể" (Windsor  1971), thiên II, 5, với tiểu đề: "Lễ tạ ơn và Cuộc  hy tế của Ðức Kitô,” [74] và trong phần  "Giải nghĩa về Giáo lý Thánh Thể" ("Eucharistic  Doctrine: Elucidation," Salisbury 1979), thiên 5 với tiểu  đề: "Hồi niệm và Hy lễ." [75]

Trong tài liệu Windsor 1971, ý niệm về hồi niệm được dùng  để soi sáng cho mối liên hệ của Lễ tạ ơn với cuộc  hy tế thập giá. Tài liệu nhận định rằng theo ý nghĩa Kinh  Thánh, từ hồi/tưởng niệm đã được người Do  thái trong thời Ðức Kitô dùng để chỉ về lễ mừng  Vượt qua, tức là nhằm nói lên một dạng hoạt động qua  nghi thức có sức làm cho trở thành "hữu  hiệu trong hiện tại... một biến cố đã xảy ra trong  quá khứ." Ứng dụng ý nghĩa ấy cho Lễ tạ ơn, tài  liệu viết rằng Lễ tạ ơn là:

Hành động Giáo hội công bố với hiệu quả  cụ thể, những kỳ công cao cả của Thiên Chúa.  Ðức Kitô đã thiết lập Lễ tạ ơn như là một việc  tưởng niệm (anamnesis) về toàn bộ công cuộc  Thiên Chúa hòa giải thế giới với chính mình trong Ngài.  Trong Kinh tạ ơn, Giáo hội hằng tiếp tục tưởng niệm về  cuộc tử nạn của Ðức Kitô, và hiệp nhất với Thiên  Chúa cũng như với nhau, các chi thể của Ngài dâng  lời tạ ơn vì lòng nhân hậu xót thương của Ngài,  nhân danh toàn thể Giáo hội mà khẩn xin những  hồng ân do cuộc tử nạn của Ngài mang lại, cũng  như thông phần vào trong những hồng ân ấy, và  dấn thân vào trong con đường tự hiến của Ngài.

Thiên 5 của phần "Giải nghĩa" (Salisbury 1979)  biện luận cho rằng việc dùng từ anamnesis để  diễn đạt "quan niệm cổ truyền về thực thể bí tích,  trong đó biến cố cứu độ đã từng diễn ra một lần  cho mãi mãi, lại trở thành hữu hiệu giữa  ngày nay, nhờ tác động của Thánh Linh." Tài  liệu còn luận chứng cho rằng đối với trường hợp Lễ  tạ ơn, từ "hy lễ" (sacrifice) được dùng  như là đồng nghĩa với từ anamnesis. Ðiều đó cho  thấy rằng "Lễ tạ ơn là một hy lễ hiểu theo  nghĩa bí tích, với hàm ý là hy lễ này không  phải là hành động thực hiện lại cuộc hy tế lịch  sử xưa kia." Và Bản Giải nghĩa kết luận  rằng: "Qua việc cử hành lễ tưởng niệm,  Ðức Kitô kết hợp dân Ngài với chính Ngài một cách  bí tích, qua Thánh Linh, và như thế Giáo hội nhập cuộc  vào trong hành động tự hiến của Ngài."

Trong văn kiện phúc đáp, giới thẩm quyền Vaticanô nhận rằng  giữa các vấn đề tài liệu nói trên bàn đến, Thánh  Thể là lãnh vực đã đạt dược "những bước  tiến đáng kể nhất trên con đường hướng tới nhất trí,"  và trích dẫn lời nhận định sau đây trong thiên 5  của Bản Giải nghĩa: "Lễ tạ ơn là một  hy lễ hiểu theo nghĩa bí tích, với hàm ý là hy lễ  này không phải là hành động thực hiện lại  cuộc hy tế lịch sử xưa kia." Tuy nhiên, sau đó, giới  chức Vaticanô cũng đã trình bày đầy đủ hơn  về giáo lý công giáo liên quan đến Thánh Thể và thừa  tác vụ chức thánh.

"Liên quan đến Lễ tạ ơn, đức tin công giáo  sẽ được phản ánh còn rõ ràng hơn nữa  trong Biên bản đúc kết, nếu các điểm sau đây đã được  khẳng định một cách minh bạch cho thấy rằng: trong Lễ tạ  ơn, khi cử hành những gì Ðức Kitô đã truyền  dạy trong Bữa tiệc ly cho các tông đồ phải thi hành,  là Giáo hội làm cho cuộc hy tế Canvê hiện diện; -  lời xác định này bổ sung chứ không đi ngược lại với  lời khẳng định của Biên bản đúc kết nói là  Lễ tạ ơn không lặp lại cuộc hy tế của Ðức Kitô,  cũng như không cộng gì thêm hơn cho cuộc hy tế ấy; - và  rằng: cuộc hy tế của Ðức Kitô được hiện diện hóa qua  các thành quả của nó, - tức là khẳng định  về tính chất thục tội của hy lễ tạ ơn, - là những  thành quả có thể được ứng chỉ cho cả những  người đã qua đời... ngay cả cho một cá nhân  nhất định nào đó đã qua đời; tất cả những  điểm đó đều nằm trong nội dung của đức tin công giáo." [76]  

Có thể tóm tắt như sau về những điểm chính mà khóa  hội đàm nói trên đã khẳng định: "Chỉ một mình thừa  tác viên chịu chức thánh mới có thể chủ tọa Lễ tạ  ơn; trong đó, nhân danh Ðức Kitô và thay mặt Giáo hội,  thừa tác viên trình thuật lại việc thiết lập Thánh Thể  trong Bữa tiệc ly, và khẩn cầu Thánh Thần ngự xuống  trên các lễ phẩm." [77] Bản phúc đáp của Vaticanô lưu ý rằng phía  công giáo hiểu lời khẳng định trên đây theo ý nghĩa này  là: "Chỉ một mình linh mục được thụ phong hợp thức  (validly ordained) mới có thể làm thừa tác viên để  nhân danh Ðức Kitô mà hiện thực hóa bí tích Thánh Thể.  Không những ngài trình thuật lại việc thiết lập Thánh  Thể qua lời đọc truyền phép và lời khẩn nguyện  Thiên Chúa Cha phái gửi Thánh Thần đến để dùng các  lời ấy mà biến đổi các lễ phẩm, nhưng khi làm  như thế, ngài còn dâng hiến một cách bí tích, hy lễ  cứu độ của Ðức Kitô nữa." [78]

Và Bản phúc đáp của Vaticanô một lần nữa,  nhắc đến những gì Văn bản "Thừa tác vụ và  Chức thánh" 13 đã ghi lại, nói rằng trong Lễ tạ  ơn, thừa tác viên chức thánh "được coi như là có  một mối quan hệ bí tích với những gì Ðức Kitô đã đích  thân làm khi Ngài dâng hy lễ của chính mình  Ngài.” [79] Bản phúc đáp của Vaticanô đã  đề nghị bổ sung cho nhận định vừa nói với lời giải  thích thêm như sau: "Chính Ðức Kitô đã thiết lập bí  tích truyền chức thánh như là nghi thức thông ban chức  linh mục tư tế của Tân Ước... Lời giải thích này  mang một tầm trọng yếu hết sức to lớn khi mà văn kiện  ARCIC đã không đả động gì đến ấn tích của chức  linh mục, là ấn tích nói lên tính chất đồng dạng với  chức tư tế của Ðức Kitô..., chủ chốt đối với cách  hiểu công giáo về điểm khác biệt giữa chức tư tế thừa  tác và chức tư tế chung của tất cả mọi người  đã chịu phép rửa." [80]

 

II. ÐẶC NÉT CỦA CÔNG TRÌNH TỔNG HỠP PHỔ BIẾN

Ðâu là những đặc nét đáng kể hơn cả của nền  thần học công giáo hiện đại về Thánh Thể nói chung? Bản  liệt kê mà chúng tôi sẽ ghi lại dưới đây về 7 đặc  nét rút ra từ học thuyết kinh viện về giây phút truyền  phép, như đã được mô tả ở trong tổng hợp theo  học thuyết Tôma, là một phần của lời giải  đáp cho câu hỏi đặt ra trên đây. Nhưng trước đó, chúng  tôi xin bàn đến 2 đặc nét khác, phát xuất từ những  nguồn gốc khác nhau. Bàn đến chúng là chúng tôi muốn  cho lời giải đáp được đầy đủ toàn diện, cũng  như muốn cho độc giả có cơ hội chú ý đến đà phát  triển của thần học về Thánh Linh trong thần học công  giáo hiện đại, và đến tầm trọng yếu của nó đối  với thần học có hệ thống về Thánh Thể.

Hai đặc nét này không có liên quan gì với học thuyết  kinh viện về giây phút truyền phép, đó là: việc biến  thể và thần khí học.

 

Biến thể.

Nói chung, thần học công giáo hiện đại về Thánh Thể đang  lưu tâm nhiều đến công tác đánh giá lại cách thức thần  học kinh viện cổ truyền giải thích về bản chất của  việc bánh và rượu biến đổi thành bí tích của Mình  và Máu Ðức Kitô. Các thần học gia thuộc truyền thống  này không còn dành ưu thế cho học thuyết kinh viện  cổ điển về sự việc biến thể (transubstantiation). [81] Một cách nào đó, có thể coi tình trạng hiện  nay giống như trạng huống thần học của thời cuối thế  kỷ 12, khi mà giáo thuyết về biến thể chỉ đóng giữ  vai của một giữa nhiều giải thuyết thần học khác  nhau được đề xuất. [82] Ðặc biệt đáng kể là văn kiện chính thức của Vaticanô  phúc đáp biên bản Phép rửa, Thánh Thể và  Thừa tác vụ (Baptism, Eucharist and Ministry) của Ủy  ban Ðức Tin và Kỷ luật (Faith and Order) --  bàn đến cách thức giải thích về sự hiện diện bí tích  của Ðức Kitô dưới hình bánh và hình rượu -- vẫn  để rộng đường cho "những giải thuyết mới mà  thần học có thể phát hiện về Àcách thức' tiến hành  của việc biến đổi nội tại ấy." [83]

Hơn nữa, qua đoạn phát biểu sau đây, xem ra văn kiện phúc  đáp của Vaticanô còn nói lên thái độ đồng ý với quan điểm của thời trước, khởi xuất từ ý kiến  cho rằng cùng một lúc, Ðức Kitô vừa là chủ  tiệc và vừa là thức ăn: "Chúa Phục sinh đã  tự liên hệ chính mình với hoạt động này [tức là với  hành động Giáo hội hồi niệm việc thành lập Thánh  Thể]. Ngài đặt bánh và rượu vào trong mối quan  hệ giữa chính bản thân Ngài và cộng đoàn.  Bánh và rượu trở nên dấu chỉ làm cho sự hiện  diện cứu độ của Ngài thành hiện thực, tức là  trở nên Àbí tích của Mình và Máu Ngài'." [84] Vậy, bánh và rượu trở thành dấu chỉ  bí tích do bởi "sự việc biến đổi nội tại đã xảy  ra, qua đó, tình trạng đồng nhất hữu thể giữa thực  thể biểu đạt và thực thể được biểu đạt, trở thành  hiện thực." [85]

Lời nhận định trích dẫn trong phần đầu đoạn viết trên  đây, gợi lên ý niệm về sự việc hết thảy mọi hữu  thể đều mang tính chất tương quan, và chỉ có được ý nghĩa  toàn vẹn và chỉ đạt tới được mức hiện hữu sung  mãn của mình khi biết sống cho trọn mối quan hệ mình  có đối với Thiên Chúa và loài người. Lời  nhận định trích dẫn trong phần tiếp theo, nhấn mạnh đến  "sự biến đổi nội tại," nhưng lại không để ý gì đến  học thuyết kinh viện giải thích về bản chất của  sự biến đổi ấy. Do đó, ý niệm "biến đổi" có thể  được giải thích theo lối cắt nghĩa của chủ hướng  thần học Antiokia (thế kỷ 4) về Thánh Thể, là chủ  hướng đã trở thành truyền thống chung của các  Giáo hội Chính thống đông phương.

Theo quan niệm của Giáo hội đông phương, Chúa Thánh Thần  có một sứ mạng riêng và cá biệt ở trong kế hoạch  cứu độ, tương ứng với sứ mạng riêng và cá biệt của  Ngôi Lời. Một hành động nằm trong sứ mạng ấy là  việc Thần Khí thánh hóa bánh và rượu, bằng cách nâmg  chúng lên đến mức tối hậu trong khả năng tương quan của  chúng. Như vậy, có thể nói là văn kiện phúc đáp của  Vaticanô vẫn để rộng đường cho chủ hướng Thần  khí học đông phương, là chủ hướng quan niệm cho rằng  Thánh Thần có một sứ mạng riêng và cá biệt, sứ mạng  thánh hóa, trong hết mọi lãnh vực của kế hoạch cứu  độ nói chung, và trong hết mọi khía cạnh của việc  cử hành phụng vụ Thánh Thể nói riêng.

 

Thần khí học.

Thần học kinh viện theo truyền thống Latinh về Thiên Chúa  Ba Ngôi đã làm cho vai trò của ý niệm về sứ  mạng riêng và cá biệt của Thánh Thần giảm nhẹ  đi. Trong thiên kỷ đầu, các nguồn liệu tây phương đã  phân biệt giữa các vai trò Ngôi Hai và Ngôi Ba  đóng giữ ở trong kế hoạch cứu độ, và điển hình  là vai trò thánh hóa được quy gán cho Thánh Thần,  tức là hệt như bên đông phương. Tuy nhiên, ngoại trừ  một số ít trường hợp không mấy quan trọng, [86] vai trò này của Thánh Thần  được miêu trình dựa theo một thể dạng thần học Tam Vị coi  công cuộc sáng tạo và cứu độ như là hành động  của Thiên Chúa duy nhất. Nói cách khác, công tác thánh  hóa được "biệt ứng" [87] cho Thánh Thần,  chứ không được quan niệm như là một công tác riêng của  sứ mạng cá biệt mà Thần Khí đóng giữ ở trong  kế hoạch cứu độ. Thế nên, khi nói rằng việc thánh hóa được  quy gán cho "quyền năng Thánh Thần," thì phải hiểu  là từ ngữ "quyền năng Thánh Thần" được  dùng như là đồng nghĩa với "quyền năng Thiên Chúa."

Tuy nhiên, mối quan tâm mà ngày nay thần học đang đẩy  mạnh đối với Chúa Thánh Thần, đã đưa dần các nhà  thần học đến chỗ đánh giá theo một cung cách nhận định  mới, vai trò đặc thù Thần Khí đóng giữ ở trong  kế hoạch cứu độ.

Những công trình nghiên cứu hiện đại trong lãnh vực  Thần khí học đã giúp cho hiểu rõ hơn về ơn cứu độ:  là tình trạng thông dự vào trong sự sống của Ba  Ngôi Thiên Chúa, ơn cứu độ được kết tinh từ các mối  liên hệ cá vị (của con người) với mỗi Ngôi Vị  trong Thiên Chúa Ba Ngôi. Việc phân biệt giữa một bên  là hành động của Thiên Chúa Ba Ngôi trong công  cuộc sáng tạo -- một công cuộc không đòi hỏi phải  có những mối quan hệ cá vị đặc biệt của từng  Ngôi Vị Thiên Chúa với các tạo vật -- và bên kia là  hành động của Thiên Chúa Ba Ngôi trong công trình cứu  độ -- một công trình đòi phải có những mối  quan hệ cá vị với từng Ngôi Vị trong Thiên Chúa -- đã  thực sự gây được ảnh hưởng đến giáo huấn của  huấn quyền Rôma. [88]

Vào khoảng cuốn thế kỷ 19, qua thông điệp Divinum  illud munus (8.5.1897), Ðức Lêô XIII đã nhận định rằng ngoài hành động Ngôi Lời nhập thể ra, hành  động ad extra (đối ngoại) của các Ngôi Vị  Thiên Chúa là duy nhất, nhưng lại được quy gán cho một  Ngôi Vị nào đó "qua phương thức biệt ứng. [89] Không đầy 50 năm sau đó, thông điệp Mystici corporis (29.6.1943)  của Ðức Piô XII đã nêu lên cách phân biệt giữa  hành động của Ba Ngôi trong công trình sáng tạo vũ  trụ một bên, và bên kia là việc Ba Ngôi Thiên Chúa  cư ngụ nơi những ai sống trong tình trạng ơn thánh sủng. [90] Ðức Phaolô VI đã nhắc lại giáo huấn này  trong nhiều bài ngỏ lời kể từ năm 1966 trở  về sau. Ngài đã đề ra một nỗ lực tổng hợp qua  việc khai triển tư tưởng sau đây: tình trạng thánh thiện  phát sinh từ sự việc Thánh Thần cư ngụ một cách nhiệm  mầu ở trong mỗi một linh hồn." [91]

Trong thông điệp viết về Chúa Thánh Thần, Ðức Gioan Phaolô  II nói rõ là ngài không có ý giải quyết những  vấn đề thần học đang được đặt ra và bàn luận về  Thánh Linh. [92] Tuy  nhiên, khi nói đến vai trò của Thần Khí trong Thánh  Thể, ngài đã tỏ ra ủng hộ giáo thuyết đông  phương liên quan đến sứ mạng riêng và cá biệt của  Thánh Thần, coi đó như là quan điểm riêng của cá nhân  ngài. Ngài khẳng định rằng trong Thánh Lễ, "cuộc  Ðức Kitô ngự đến và hiện diện với ơn cứu độ được tái  diễn (renovatur); đặc biệt là trong các phần  hy lễ và hiệp lễ... Dù vậy, điều đó có được  hiện thực hóa, chính là nhờ quyền năng của Thánh  Linh in interiore ejus propria missione." [93] Câu Latinh này cần phải được hiểu theo nghĩa  này là: "trong sứ mạng riêng và nội tại của  Ngài." Trong một chú thích cuối trang, Ðức Thánh Cha  nói rằng ý tưởng kia đã được nói lên qua lời  kinh Lễ quy trước lúc truyền phép của Sách Lễ  Rôma do Ðức Phaolô VI ban hành, và nói rõ là  ngài muốn chỉ về Kinh Tạ Ơn II. [94]

Hậu quả nào sẽ xảy đến cho thần học về Thánh  Thể nếu một sứ mạng riêng và cá biệt trong kế hoạch  cứu độ được quy gán cho Thánh Thần? Cần phải nói rõ  ngay là điều gì có giá trị đối với thần học nói chung,  thì cũng có giá trị đối với thánh thể học. Nếu đã  chấp nhận thần khí học đông phương, tất nhà thần học  hệ thống cũng có bổn phận phải sáp nhập nó cho trọn  vẹn vào trong hết mọi khía cạnh của thần học kitô  nói chung, và của thánh thể học nói riêng.

Rồi còn có vấn đề đặt ra cho khía cạnh thần khí trong  Mầu nhiệm Nhập thể và trong công trình của Ngôi Lời  nhập thể, qua đó giao ước mới được thiết lập giữa Thiên  Chúa Cha và nhân loại, và cho vai trò của Thánh  Thần trong công cuộc thiết lập cùng gìn giữ Giáo hội,  cũng như trong quá trình thánh hóa con người. Ðối với  trường hợp của Thánh Thể, cần phải lưu ý: đến  vai trò của Thánh Thần trong việc biến đổi bánh và  rượu thành bí tích của Mình và Máu Ðức Kitô; đến  bản chất hành động của Thánh Thần làm cho  cộng đoàn tham dự Lễ tạ ơn được thánh hóa, và  nhờ đó có được khả năng phụng thờ Thiên Chúa  Cha cho xứng hợp, trong niềm hiệp thông với Ðức Chúa đã  chịu đóng đinh trên thập giá và đã sống lại; đến  bản chất hành động thánh hóa của Thánh Thần,  vì hành động này sẽ chiếu ánh sáng giúp cho giải  quyết được (1) vấn đề về cách thức cuộc tử nạn-phục  sinh của Ðức Kitô hiện diện ở trong Lễ tạ ơn,  và (2) vấn đề về việc các tín hữu dự lễ thông  phần vào mầu nhiệm của Thiên Chúa, thể hiện ở  trong Ðức Kitô.

Trong các trường hợp trên đây, không bao giờ danh tước  "đấng trung gian" được áp dụng cho Thánh Thần; vai trò  của Thần Khí được quan niệm như là "mối trung gian."  Truyền thống đông phương chú ý đặc biệt đến chức năng này  của Thánh Linh trong kế hoạch cứu độ, tức là chức  năng dẫn dắt Giáo hội đến với Ðức Kitô và đưa Ðức  Kitô đến với Giáo hội. Ðó là nhận thức sâu bén làm  cơ sở cho những lời kinh khẩn nguyện Thánh Thần  xin Ngài ngự xuống, đọc thấy trong các nghi thức phụng  vụ cử hành các bí tích. Phụng vụ khẩn cầu Thánh Linh  đưa Ðức Kitô đến với Giáo hội, và ngự xuống trên cộng  đồng đang tụ họp của Giáo hội hầu đưa dẫn cộng đồng  Giáo hội đến với Ðức Kitô. Cả hai chiều hướng di động  đều là chủ yếu. Nếu Ðức Kitô không được đưa đến  với cộng đoàn, thì nghi thức chỉ mang tính chất đơn thuần  loài người; và nếu Giáo hội không được đưa dẫn  đến với Ðức Kitô, thì phụng vụ sẽ chẳng có ý nghĩa gì  cả.

Ðây là lúc cần phải bàn đến vấn đề cơ bản  về mối quan hệ giữa Ðức Kitô và Giáo hội. Mối hiệp  nhất giữa Ðức Kitô và Giáo hội là một mối hiệp  nhất liên kết nhiều ngôi vị. Ðức Kitô là đầu, Giáo hội  là thân thể; Ðức Kitô là tân lang, Giáo hội là  tân nương; Ðức Kitô là thầy, các thành viên trong  Giáo hội là môn đồ. Mối giây hiệp nhất là chính  Thánh Thần. Trong viễn cảnh này, cần phải tránh  ba lối nhận thức sai lầm sau đây về Giáo hội: lối hiểu theo  nhất tính thuyết, tức là đồng nhất hóa Giáo hội với  Ðức Kitô một cách quá đáng; lối hiểu theo chủ hướng  Nestôriô, tức là tách biệt Giáo hội khỏi Ðức Kitô  một cách quá mức; và lối hiểu theo khuynh hướng đồng  nhất hóa Giáo hội với Chúa Thánh Thần một cách quá trớn.  Ðể tránh nguy cơ nhận thức sai lầm như thế, thì cần phải  dùng đến ý niệm về "trực tiếp tính qua trung gian" (mediated immediacy).

Mối hiệp nhất giữa Ðức Kitô và Giáo hội là một  mối hiệp nhất ngôi vị và trực tiếp vì được Thần Khí duy  nhất làm giây liên kết trung gian. Thánh Thần không phải  là "đấng trung gian" giữa Ðức Kitô và chúng  ta, song là mối trung gian của Ðấng trung gian, bởi  vì Thánh Thần là Thần Khí của Ðức Kitô, Thần Khí mà  Ðức Kitô "chia sẻ" với chúng ta. Vì thế, Thánh  Thần là nguyên lý hữu ngã của hiệp nhất và  phân biệt. Có hiểu như thế về vai trò của Thánh Thần  trong kế hoạch cứu độ thì mới có thể nói đến ảnh hưởng  tương tác giữa Ðức Kitô và Giáo hội mà vẫn  không quên để ý đến những khác biệt; và mới có  thể phân biệt được hoạt động của cả hai phía mà  vẫn không quên ý thức về mầu nhiệm lớn lao hơn của  mối hiệp nhất nối kết mọi phía.

Theo giáo huấn trình bày trong Hiến chế tín lý về Giáo  hội (=ASMD) của công đồng Vaticanô II, Thánh Thần  là nguyên lý hiệp nhất giữa Ðức Kitô và Giáo  hội. Thần Khí là nguồn phát sinh sự sống, cơ cấu và  sức năng sinh hoa kết trái của Giáo hội mà chính Thần  Khí đã làm cho trở thành "bí tích của  ơn cứu độ." [95] Trong chiều hướng đó, công  đồng đã nhắc đến mối quan hệ loại suy giữa  Mầu nhiệm Nhập thể và Giáo hội. Ðây là điểm cho  thấy rằng việc phân biệt giữa sứ mạng của Ngôi Con  và sứ mạng của Thần Khí là cơ bản để hiểu  về mối nối kết và sự khác biệt giữa Ðức Kitô và  Giáo hội, cũng như để hiểu về mối tương can giữa Ðức  Kitô và Giáo hội.

Chiều kích thần khí học của mầu nhiệm Giáo hội -- chỉ  có một Thần Khí duy nhất nơi Ðức Kitô và nơi các kitô  hữu -- giúp cho có được cơ sở thần học vững  chắc hầu tránh cho khỏi cơ nguy đi đến chỗ xây đắp  một nền giáo hội học nhất tính thuyết, tức là đồng nhất  hóa Giáo hội với Ðức Kitô một cách quá đáng. Và do  đó, chiều kích thần khí học kia cũng giúp cho có được  lý chứng cơ bản về mặt thần học mà chống lại giải  thuyết hẹp hòi mà chủ hướng theo học thuyết Tôma  đưa ra để cắt nghĩa về mối quan hệ giữa các chiều kích  giáo hội học và kitô học của Lễ tạ ơn. Bởi  vì, chiều kích thần khí học chỉ rõ cho thấy rằng chiều  kích giáo hội học của Lễ tạ ơn phát nguyên từ  hành động thần linh của Thánh Thần: chính nhờ Thánh  Thần mà Ðức Kitô đã dâng hiến chính mình trên thập  giá, và chính nhờ Ngài mà các tín hữu dâng  hiến chính con người mình cùng với Ðức Kitô.

Cho đến đây, chúng tôi chỉ mới bàn tới hai đặc nét quan  trọng rút ra từ công trình tổng hợp về thánh thể học  công giáo nói chung: hai đặc nét này không liên quan gì  tới thần học kinh viện về giây phút truyền phép. Công trình  tổng hợp của nền thần học này còn cho thấy nhiều  đặc nét khác. Sau đây, chúng tôi xin kể ra bảy trong số  các đặc nét ấy.

 

Ý nghĩa song đôi của giây phút truyền phép. 

Theo định đề thần học nói rằng giây phút truyền phép là  giây phút Ðức Kitô tự hiến chính mình một cách bí tích, và  cũng là giây phút bánh và rượu được biến đổi  để trở thành Mình và Máu Ðức Kitô, thì giây phút  đó cũng là giây phút lý tưởng để qua đức tin,  các tín hữu cùng kết hiệp với cuộc tự hiến của  Ðức Kitô. Bởi vậy, xét về mặt toàn bộ, Kinh tạ ơn  xem ra là thành phần cần phải có để nghi thức  được toàn vẹn, và chắc chắn không phải là  cần cho toàn vẹn tính của bí tích. Vậy thì chức năng  của Kinh tạ ơn là gì? Nói đến "giây phút lý tưởng"  tức là nhấn mạnh đến mối quan hệ của mỗi cá  nhân tín hữu với Ðức Kitô; còn "giây phút"  hay thời gian nguyện Kinh tạ ơn xét như là một toàn  bộ, thì xem ra là để tạo nên một bối cảnh cầu nguyện  hầu nâng đỡ và nuôi dưỡng mối quan hệ mà  cộng đồng tín hữu có với Ðức Kitô, là Ðầu của  Giáo hội.

 

Nghi thức chịu lễ như là thành phần trong toàn bộ nghi thức.

Thần học kinh viện về giây phút truyền phép quả là  đã loại trừ nghi thức chịu lễ ra khỏi ý niệm  về hy lễ tạ ơn. Trong quan hệ với hy lễ tạ ơn, nghi  thức chịu lễ được coi như là "phần cấu tạo toàn  vẹn tính" chứ không phải là "phần cấu tạo  bản chất" của hy lễ ấy. [96] Tuy nhiên, theo Kinh Thánh, dâng hy tế và dùng (ăn)  tế vật là những hành động không thể tách biệt  khỏi nhau được. Nếu Ðức Giêsu đã thiết lập nghi thức  hồi niệm cuộc tự hiến chính mình Ngài qua các cử chỉ  biểu tượng của bữa Tiệc ly, thì hai khía cạnh hy tế  và dùng bữa không thể nào tách rời khỏi  nhau được.

Diễn tiến của bữa ăn là cách thể (modus  quo) nghi thức hy tế (id quod) thành hiện thực.  Nói cách khác, dù hình thức của bữa ăn có chỉ  liên hệ đến dạng thể của nghi lễ, thì hình thức ấy  cũng đi đôi dính liền với khía cạnh hy tế của Lễ  tạ ơn. Biến cố hy tế được cử hành như là một  bữa tiệc; mà bữa tiệc thì mang những yếu tố  chủ yếu nói lên ý nghĩa của nó. Trong Lễ tạ ơn,  ý nghĩa đó được biểu đạt qua các nghi thức hy tế và chịu  lễ: tức là qua nghi thức nói lên hành động Ðức  Kitô tự hiến chính mình để cứu độ thế gian; và qua thái  độ đón nhận của người chịu lễ đối với Ðấng ban  ơn, cũng như qua thái độ đáp trả họ nói lên bằng  cách tự hiến chính mình hầu sống trọn ý nghĩa của đời  mình. [97]

 

Sự hiện diện theo thể cách bí tích và khách quan  của cuộc hy tế thập giá.

 Nền thần học nói trên về giây phút truyền phép phản  ánh cho thấy một khía cạnh đặc biệt của Lễ tạ ơn,  coi Lễ tạ ơn là "bí tích cuộc hy tế của Ðức  Kitô." Nghĩa là "cuộc hy tế của Ðức Kitô" dâng hiến một lần duy nhất, việc Ðức Giêsu Kitô vượt qua  cuộc khổ nạn để đi đến vinh quang, hoặc là mầu nhiệm  cuộc tử nạn-sống lại-hiển dương của Ðức Giêsu Kitô,  được làm cho hiện diện lại ở trong Lễ tạ ơn. Hơn  nữa, điều đó còn muốn nói rằng các hành động  cứu độ ngày trước của Ðức Kitô lịch sử thực sự  hiện diện "trên bàn thờ" bằng một sự hiện  diện khách quan. Tuy nhiên, các tác giả không nhất trí  về ý nghĩa của điểm này.

Có một giải thuyết cho rằng có thể là các hành  động cứu độ của Ðức Kitô lịch sử đã được "vĩnh  cữu hóa," và như vậy, có khả năng để hiện  diện một cách bí tích ở trong Lễ tạ ơn của Giáo  hội. Ðể chứng minh sự hiện diện khách quan ấy, khái niệm hồi niệm (anamnesis) rất quen thuộc với Kinh Thánh, được  thường xuyên viện dẫn làm bằng. Thế nhưng, khó  mà minh xác được rằng khái niệm hồi niệm -- như được  áp dụng vào trong việc cử hành các lễ tưởng  niệm do Thiên Chúa Ítraen thiết lập -- thường gồm  hàm ý nghĩa chỉ về việc tái diễn khách quan qua nghi  thức phụng vụ, của những hành động cứu độ Thiên  Chúa đã thực hiện ngày trước trong lịch sử. Trái  lại, xem ra các cuộc lễ hồi niệm thường được hiểu  như là những phương cách qua đó người tham dự cuộc  lễ được thật sự có mặt ở trong biến cố gốc đã  xảy ra ngày trước, tức là được thông phần vào  trong những phúc lành tượng tự như các ân huệ đã  được ban qua biến cố lịch sử xưa kia.

Dù sao thì việc áp dụng khái niệm hồi niệm của  Kinh Thánh cũng đem lại lý chứng để củng cố cho sự  kiện này là một cách nào đó, cộng đoàn tham  dự Lễ tạ ơn có mặt ở trong biến cố gốc, tức là  trong cuộc tử nạn và phục sinh của Ðức Giêsu,  và vì thế, có thể nhờ đức tin mà thông phần vào  trong những hoa trái cứu độ của biến cố ấy. Hơn nữa,  chứng từ của phụng vụ, tức là các Kinh tạ ơn  cổ truyền, cũng không cho thấy một lý chứng nào ủng  hộ một cách hiểu khác về ý niệm hồi niệm của  Kinh Thánh. Các Kinh ấy chỉ nói lên ý tưởng này là  nhờ đức tin, cộng đoàn phụng vụ hiện diện, hay có  mặt trở lại, ở trong biến cố gốc của Tân Ước.

Nhưng, phải hiểu như thế nào về sự hiện diện ấy của  cộng đoàn phụng tự? Ðặt câu hỏi về cung cách các  hành động cứu độ xưa kia của Ðức Kitô lịch sử  đã được "vĩnh cữu hóa," là công trình tổng  hợp thần học công giáo nói chung đã làm một bước  nhảy vọt quá dễ dàng để cho rằng cuộc hy tế thập  giá xưa kia thật sự có mặt một cách khách quan ở trong  bí tích.

Có cở sở vững chắc để nói rằng khái niệm về hồi niệm khách quan phù hợp với giáo thuyết của  một vài giáo phụ đông phương, chẳng hạn như của Thêôđôrô  Mopsuestia và của thánh Gioan Kim khẩu. Tuy nhiên, giáo  thuyết ấy đã không được đón nhận một cách rõ ràng  và rộng rãi đến độ có thể coi đó là truyền thống  đích thực của các Giáo hội đông phương; và càng  không thể nói là đã xuất xứ từ các nguồn liệu  tây phương. Vì thế, khái niệm ấy không có được giá trị về  mặt truyền thống. Nhiều nỗ lực đã được đưa ra nhằm  giải thích về khái niệm ấy, và tất cả các giải  thuyết kia đều có một điểm chung này là: thay vì giải  quyết vấn đề, thì chúng lại đặt ra thêm nhiều vấn đề đòi  phải được giải quyết.

 

Quan hệ giữa đức tin và hy lễ bí tích.

Vấn đề về quan hệ giữa đức tin của cộng đoàn  phụng vụ và sự hiện diện bí tích của cuộc Ðức Kitô  tự hiến tế, đã được giải quyết một cách mặc nhiên  với khái niệm về sự hiện diện khách quan của mầu nhiệm  trên bàn thờ. Sự hiện diện bí tích này được quan  niệm như là đã sẵn có trước (theo thời gian, chứ  không phải chỉ theo bản tính) thái độ ứng đáp của  đức tin qua đó, cộng đoàn tín hữu cùng thông hiệp  vào trong mầu nhiệm. Nói chung, thần học công giáo coi  mối quan hệ này tương tự như thái độ chấp nhận của  lòng tin đối với một tín điều.

Nhưng, hành vi đức tin cứu độ đã chẳng gắn chặt nối  liền với mầu nhiệm của Thiên Chúa trong Ðức Kitô một  cách mật thiết đến độ không những chỉ liên hệ với mầu  nhiệm ấy như là với đối tượng đức tin không thôi, mà  còn thật sự ở ngay trong chính mầu nhiệm ấy rồi hay  sao? Trong sinh hoạt cử hành phụng vụ, đức tin là  bước đầu đi tới với mầu nhiệm, hay là con đường thường  kỳ và không thể thiếu được để thông hiệp vào  trong mầu nhiệm?

 

Lễ tạ ơn: hy lễ của Giáo hội.

Lễ tạ ơn được gọi là hy lễ của Giáo hội,  bởi vì lúc truyền phép bánh và rượu, Ðức Kitô chủ  động hiện diện để dâng hiến chính mình trong tư cách là  Thượng tế và là Ðầu của Giáo hội. Nói cách khác,  cộng đoàn tín hữu tham dự có được khả năng thông  phần vào cuộc tự hiến bí tích của Ðức Kitô đang hành  động theo tư thế là Thượng tế và là Ðầu của  Giáo hội.

Quan niệm này mô tả Lễ tạ ơn như là một bí  tích được cử hành trong Giáo hội vì lợi ích của  Giáo hội, chứ không nhất thiết là bí tích của Giáo  hội. Vì thế, có thể nói rằng "Thánh Lễ làm nên  Giáo hội," bởi vì Lễ tạ ơn là nguồn cội của  hiệp nhất ở trong Giáo hội. Còn cách diễn đạt  cổ truyền cho rằng "Giáo hội làm nên Thánh Lễ  hoặc "Giáo hội biểu hiện và hiện thực hóa chính mình  qua Thánh Lễ," thì không rõ ràng cho bằng.

Giải thuyết nói trên về chiều kích giáo hội học của  Lễ tạ ơn là cơ sở làm nền tảng cho giả  thuyết nói rằng hy lễ bí tích của Ðầu (Giáo hội) tạo  nên cơ hội để các chi thể của Giáo hội ở trong khắp  thế giới có thể bằng ý hướng và lòng sùng mộ,  đích thân tham dự vào vào trong "các Thánh Lễ  trên thế giới," như là có mặt thật sự. Hơn nữa,  một nhánh truyền thống kinh viện từng được huấn quyền  Rôma ngày trước ủng hộ và chưa bao giờ bị loại  trừ một cách rõ ràng, quan niệm rằng nhờ kết  hiệp như thế với các Thánh Lễ trên thế giới qua lòng  sùng mộ của mình, mà các tín hữu trong khắp  thế giới hưởng được phần ơn ích do mỗi Thánh Lễ  đem lại. Xem ra đó là kết luận lôgíc của lý thuyết  chủ trương lồng chiều kích giáo hội học của Thánh  Thể vào trong chiều kích kitô học. Nhưng, xét theo quan  điểm thần học cầu nguyện, thì đó là điều không thể hiểu  được. [98]

 

Vai trò của linh mục chủ lễ.

Linh mục cử hành Lễ tạ ơn được coi như là người  đại diện Giáo hội mà Ðức Kitô là Ðầu, bởi vì  chỉ một mình linh mục mới có quyền đại diện Ðức Kitô là  Ðầu của Giáo hội, khi đọc các lời truyền phép của  chính Ðức Kitô như được ghi lại ở trong Kinh Tạ ơn. Và  như thế là có một thứ trật mới: Ðức Kitô -- "tư  tế thừa tác" -- Dân tư tế -- Thánh Thể, thay  thế cho trật tự cổ truyền: Ðức Kitô -- Giáo hội --  Thánh Thể.

Trong thứ trật mới, "chức tư tế thừa tác" được  quan niệm như là một cấu trúc hạ tầng của Giáo hội,  gắn liền vào trong quan hệ: Ðức Kitô -- Giáo hội. Do  đó, có dùng đến mối quan hệ hỗ tương của nó đối  với Ðức Kitô và đối với Giáo hội thì mới giải thích  được một cách có hệ thống, vai trò của chức tư tế  này. [99] Nghĩa là được Ðức Kitô trao  cho sứ mạng và được Giáo hội ủy nhiệm qua chức thánh,  linh mục thừa tác đóng giữ một vai trò lãnh  đạo ở trong Giáo hội Ðức Kitô. Thế nên, trong phụng vụ  tạ ơn, theo chức năng là người lãnh đạo cộng đoàn  được mệnh danh là "Hội thánh Ðức Kitô," linh mục  hành động như là người đại diện của Ðức Kitô,  Ðầu của Giáo hội. Ðàng khác, khi tuyên đọc Kinh tạ  ơn nhân danh Giáo hội, là linh mục đại diện cho Giáo hội  mà Ðức Kitô là Ðầu. Tất cả những gì vừa  trình bày trên đây sẽ trở thành sáng tỏ,  nếu Kinh tạ ơn được coi như là tương đương với "mô thức  yếu tính" của Lễ tạ ơn; bằng không -- tức là  nếu chỉ thu gọn mô thức yếu tính vào trong các lời  truyền phép linh mục đọc in persona Christi, theo tư cách là người được đồng nhất hóa với Ðức Kitô trong bí  tích -- thì không thể hiểu ra được lý lẽ của chúng.  Trong trường hợp này, linh mục chỉ đại diện Giáo hội  lúc đọc các lời truyền phép mà thôi, bởi vì lúc  đó ngài mới hành động thuần túy theo tư thế là  công cụ của Ðức Kitô, Ðầu của Giáo hội.

Gần đây hơn, suy tư thần học công giáo về hy lễ thánh  thể đã để lộ khuynh hướng đi trệch ra khỏi đường  hướng nói trên, nghiêng về phía chủ trương gọi là  quan điểm chính thống tân thời, mà thực ra cũng  chẳng biểu đạt được gì khác ngoài truyền thống tây phương  ở thiên kỷ đầu.  [100] Theo truyền thống  thần học đông phương cổ truyền, cách miêu trình đúng nhất  về vị lãnh đạo Lễ tạ ơn là coi ngài như là  người được Ðức Kitô mời gọi cùng được truyền  chức thánh trong quyền năng của Thánh Thần, để hành động theo tư cách là người đại diện của cộng đoàn  phụng vụ, và đồng thời, để hành động như là  người đại diện của Ðức Kitô, Ðầu của Giáo hội.  Trong truyền thống thần học ấy, linh mục chủ tọa Lễ  tạ ơn tuyên đọc Kinh tạ ơn nhân danh Giáo hội, theo tư thế  là người đại diện chính thức của Giáo hội mà  Ðức Kitô là Ðầu. Như vậy, có thể mô tả linh mục  như là typos hoặc eikon của Ðức Kitô khi  ngài hành động nhân danh Ðức Kitô theo chức năng là  người lãnh đạo Lễ tạ ơn. Quan niệm này đã  được ghi lại trong văn bản Tuyên ngôn kết thúc Hội nghị  Mascơva (1976) của Ủy ban Giáo lý Anh giáo-Chính thống:  "Trong Lễ tạ ơn, chức tư tế vĩnh viễn của Ðức  Kitô hằng được biểu trưng ra trong thời gian. Vị cử  hành phụng vụ đóng giữ hai vai trò thừa tác:  vai trò làm hình ảnh (icon) của Ðức Kitô  để hành động nhân danh Ngài nhằm mưu ích cho cộng đoàn;  và vai trò làm người đại diện của cộng  đoàn để biểu hiện chức tư tế của các tín hữu." [101]  

 

Hiệu lực "do sự" (”ex opere operato”) của Thánh  Lễ.

 Nếu hiểu như tổng hợp thần học theo chủ thuyết Tôma hiểu,  -- tức là coi giây phút truyền phép là lúc "tái  diễn" một cách bí tích cuộc hy tế thập giá, nhờ  sự việc Ðức Kitô hiện diện vừa như là tư tế và  vừa như là tế vật -- thì thần học sẽ tìm thấy  một lối ngõ để quan niệm về một loại hiệu quả hay  hoa trái không lệ thuộc vào lòng sùng mộ đạo  đức của linh mục và của các tín hữu được coi  là tích cực tham dự Thánh Lễ bằng một cách thức nào  đó. Như vậy, có thể quan niệm lễ Misa như là hữu  hiệu trong một cách thức tương tự như các bí tích nói chung.

Học thuyết này đã được đón nhận trong thời trước,  và xem ra vẫn còn đứng vững như là một  phần cấu thành của thần học thánh thể bình dân. Tuy  nhiên, đa số các nhà thần học ngày nay đều xem ra  đồng ý cho rằng không có một hành động dâng hiến mới  từ phía Ðức Kitô để làm phát sinh ra những hoa  trái mới từ Thánh Lễ Misa. Thế nên, loại bỏ giả  thuyết về hai loại hiệu quả, thần học kinh viện hiện  đại bước theo con đường của lý thuyết cho rằng chỉ  có một loại hiệu quả duy nhất, là hiệu quả được  lường theo mức độ lòng sùng mộ đạo đức của  người tham dự Thánh Lễ. [102]

III. ÐÁNH GIÁ CÔNG TRÌNH TỔNG HỠP PHỔ BIẾN

Thần học công giáo hiện đại về Thánh Thể tỏ ra yếu  kém trong khả năng hòa nhập những nhân tố cấu  thành của một nền thần học hệ thống về Thánh Thể.  Nhưng, làm thế nào để thần học gia có thể khai triển  được một phương pháp thật sự có hệ thống, đủ sức tránh  khỏi được những hậu quả đáng trách của thần  học kinh viện về giây phút truyền phép, lấy chiều kích kitô  học làm khởi điểm?

Nếu thần học coi lời truyền phép của Ðức Kitô như  là mô thức yếu tính của bí tích Thánh Thể, thì chính  là vì đã ứng dụng vào trong thực tế, tín điều  dạy rằng Thiên Chúa mà nói tất phải hữu hiệu,  như đã từng được ứng dụng vào trong cuộc tranh  luận về bí tích Thánh Thể hồi thế kỷ 11. Quả vậy,  giáo thuyết khởi phát từ tín luật, chứ không phải  từ chức năng đặc thù của lời tường thuật  việc thiết lập Thánh Thể đọc thấy ở trong Kinh tạ ơn.

Ðành rằng bước phát triển này trong thần học về mô  thức Thánh Thể -- theo đó, chiều kích kitô học được chọn  làm khởi điểm cho một công trình tổng hợp mới trong  thần học -- đã đánh vỡ đi thế cân bằng mong manh  mà tổng hợp thần học cũ đã giữ vững được  cho đến thế kỷ 12. Ngày nay, một số học giả công  giáo, cách riêng là tại châu Âu, đang lên tiếng mạnh  mẽ phê bình chỉ trích thể dạng chính thức này của  thần học về Thánh Thể. Nói chung, phải nhận rằng dạng  tổng hợp phổ biến của thần học công giáo không có đủ  khả năng để đáp ứng những đòi hỏi của  một phương pháp cân bằng trong nỗ lực giải thích cho  thỏa đáng, một đàng là ý nghĩa của Thánh Thể  và đàng kia là việc cử hành bí tích này.

Angelus Haussling đã nêu cho thấy một hậu quả rắc rối  của thái độ đánh giá quá mức các lời truyền phép  so với toàn bộ Kinh tạ ơn, như sau: "Thái độ ấy đưa  đến chỗ đề cao linh mục, xét vì linh mục nói lên những  lời Ðức Kitô đã nói khi Ngài lập phép Thánh Thể,  đúng như 1Cr 11 và các Phúc Âm nhất lãm đã  trình thuật, và theo vai trò của một người hành  động "in persona Christi," rồi cuối cùng, của  một người đại diện cho chính Ðức Kitô... đến độ linh mục  không còn -- như nghi thức biểu đạt cho thấy -- là  một người lãnh nhận cùng với và ở trong  cộng đoàn cử hành phụng vụ (tức là Giáo hội),  dù đó là thế đứng và là thế phải đứng  của linh mục. Nếu không làm khác đi, mà cứ theo  đà ấy, thì hậu quả lôgíc sẽ là nạn thần thánh  hóa giáo sĩ trong lãnh vực bí tích, với sức tàn phá  thật đáng ngại. [103]

Giám mục Karl Lehmann cũng đã không đi quá xa khi nhận  định như sau về khía cạnh nói trên trong thần học thánh thể  kinh viện: "Việc tập trung hết cả chú ý vào nơi  khái niệm Otruyền phép' đã làm cho tầm trọng yếu  của Kinh Tạ ơn giảm thiểu đi một cách tai hại, cả  về mặt phụng vụ lẫn về mặt giáo hội học. Một phần  nào đó, vấn đề đặt ra về tính chất hy tế của Lễ  Misa cũng đã phát nguyên từ thái độ thu hẹp này:  vấn đề mà cho tới nay, vẫn chưa được giải quyết  cho thỏa đáng." [104]

Trước hết, cần phải nhắc đến Cesare Giraudo, là người  đã thực hiện một công trình phân tích sâu rộng nhằm nghiên  cứu về các Kinh tạ ơn cổ điển trong các truyền thống đông  cũng như tây phương. [105] Từ hậu  cảnh ấy, tác giả đã rút ra một lý chứng vững  chắc để kết luận là dù có phải giữ lại ý  kiến cho rằng linh mục đại diện cho Ðức Kitô, hay là hành  động "nhân danh chính bản thân Ðức Kitô," thì cũng  vẫn còn có một phương thức cân bằng hơn để hiểu về  vai trò của linh mục, tức là để hiểu rằng linh  mục hành động "nhân danh chính bản thân của  Giáo hội." [106]

Có thể kết thúc những suy tư trên đây với lời nhận  định như sau: không thấy có một tương lai nào cho công trình  tổng hợp phổ biến, cho thần học công giáo hiện đại về Thánh  Thể nói chung cả. Suốt thiên kỷ thứ hai, thay vì nguyện  luật, thì tín luật đã chiếm trọn địa vị ưu hạng. Nếu phân  tích cho kỹ các cuốn giáo trình về Thánh Thể, xuất hiện  vào các giai đoạn công trình tổng hợp kinh viện tây phương  thành hình, thì sẽ thấy rằng các nhà thần học  và các nhà phụng vụ thời ấy đã không nắm  vững được cấu trúc văn chương và đà năng động  thần học của Kinh tạ ơn, cũng như không nắm vững  được tác động biểu tượng đi kèm theo. Họ thu hẹp hết  mọi vấn đề vào trong khuôn khổ của một "không  gian chủ yếu" ảo tưởng ở nơi Kinh tạ ơn,  với kết quả là lời truyền phép của Ðức Kitô  phải chịu treo lơ lửng trên không, không ăn khớp gì  được với các nhân tố khác ở trong cấu trúc toàn  bộ. [107]

Nhiệm vụ của tương lai trước mắt là làm sao để  tái-hòa nhập tín luật với nguyện luật theo phương thức  đã được dùng đến trong thiên kỷ đầu; công tác  đó sẽ làm khởi điểm cho việc xây dựng một nền  thần học thánh thể có hệ thống, và cũng sẽ là  mức thành tựu của thần học trong thiên kỷ thứ  ba. Hiện giờ, không ai có thể nói trước được về đường  lối và cách thức hình thành của nền thần học  chuẩn tắc ấy. Dẫu vậy, sau đây chúng tôi xin được phác  họa ra, ngắn gọn, một phương thức để diễn đạt chiều kích  hy tế của Thánh Thể. Ðó cũng là cách để kết  thúc bài viết này.

 

IV. HƯỚNG TỚI MỘT NỀN THẦN  HỌC THÁNH THỂ TOÀN DIỆN

Con đường tốt nhất dẫn đến với thần học thực sự  cổ truyền về hy lễ tạ ơn là con đường của  các Kinh tạ ơn cổ điển với các biểu tượng đi kèm theo. [108] Không có trường hợp ngoại trừ, hết  thảy các Kinh tạ ơn ấy đều phản ánh một nền thần học về lịch sử cứu độ hoàn toàn nhất trí với  chứng từ của Tân Ước. Các Kinh tạ ơn ấy của các  truyền thống đông cũng như tây phương đều có cùng  một cấu trúc như nhau, tức là gồm các phần: anamnesis  (hồi niệm) và epiclesis (khẩn cầu). Có thể đọc  thấy đoạn tường thuật về việc thiết lập Thánh Thể nơi  một trong hai phần vừa nói, và đó là tâm điểm  thần học của các Kinh ấy, bởi vì nó cho thấy lý do  hiện hữu của kinh hồi niệm dâng hiến, qua đó cộng  đoàn phụng vụ ý thức là mình đang dâng hiến chính  mình. Ðoạn tường thuật ấy đồng thời cũng cho thấy  lý do tại sao lại cần phải khẩn cầu Thánh Thần xuống  để thánh hóa các lễ vật cùng cộng đoàn hiệp  lễ. Hơn nữa, được lồng vào trong văn mạch lời  kinh, đoạn tường thuật ấy còn đóng giữ cả  vai trò khẩn cầu nữa. Quả thế, chức năng khẩn  cầu này được nêu bật qua các mối quan hệ kết chặt một  mặt là đoạn tường thuật thiết lập Thánh Thể với  kinh hồi niệm dâng hiến, và mặt khác là nhóm kinh  nguyện này với kinh khẩn cầu epiclesis.

Cấu trúc văn chương của các Kinh tạ ơn cho thấy đó là  một lời kinh nhất quán dâng lên Thiên Chúa Cha, cội nguồn  của mọi sự. [109] Ðiều đó phản ánh mối quan hệ năng  động giữa hai phía của giáo ước mới trong công trình  lịch sử cứu độ mà Ðức Kitô đã thực hiện trong  quyền năng của Thánh Thần. Ði sát theo sau lòng biết  ơn đối với Thiên Chúa Cha vì kỳ công Ngài đã thực  hiện nơi Ðức Kitô (anamnesis), là những lời  khẩn cầu (epiclesis) nguyện xin Thiên Chúa Cha hằng tiếp  tục biểu hiện tình yêu trung tín đối với dân Ngài qua  tác động thánh hóa của Thánh Thần, hầu nhờ đó các  tín hữu tham dự được đưa dẫn đến với Ðức Kitô (epiclesis=kinh  khẩn cầu xin thánh hóa các tín hữu tham dự Lễ tạ  ơn), và Ðức Kitô được đưa đến với các tín hữu tham  dự (epiclesis xin hiến thánh bánh và rượu). Nếu  kinh khẩn cầu được kéo dài với nhiều lời kinh cầu  xin khác, thì chính là vì Giáo hội muốn nói lên nỗi  lòng ao ước của mình, mong sao cho toàn thể nhân  loại được đưa dẫn vào trong con đường ân sủng  của dân Tân Ước. Thái độ Giáo hội dấn thân phục vụ  Tân Ước được biểu đạt rõ ràng qua lời kinh hồi  niệm dâng hiến.

Cuộc vượt qua của cộng đoàn tham dự để tiến đến với  Thiên Chúa Cha, được biểu đạt một cách phụng vụ, qua Kinh  tạ ơn. Cuộc vượt qua của Ðức Kitô được nhắc lại và  xác định như là cuộc vượt qua có một không hai, mà  cộng đoàn tín hữu tham dự vào, qua trung gian phụng  vụ thánh thể. Còn Thánh Thần thì được quan niệm như là  mối trung gian làm cho Ðức Kitô hiện diện với Giáo hội,  và làm cho Giáo hội hiện diện với Ðức Kitô.

Lời Thiên Chúa đáp trả kinh nguyện của Giáo hội  được nói lên qua bí tích của Mình và Máu Ðức Kitô  hiện diện trên bàn thờ. Việc chịu lễ làm cho  các tín hữu được hiệp thông một cách bí tích với Ðức  Kitô, là Ðấng đã một lần cho mãi mãi, dâng  hiến chính mình cho Thiên Chúa Cha để lãnh nhận từ  tay Cha, ý nghĩa của đời mình; và là Ðấng đã  tự hiến chính mình như là con-người-cho-muôn-người,  ngõ hầu thu hút các tín hữu vào trong niềm hiệp  thông cá vị với Ngài, và qua Ngài, với Thiên Chúa  Cha.

Ðức Kitô đã từng chịu đóng đinh và đã sống  lại, là chính Ðấng thực hiện cuộc vượt qua ấy cho nhân  loại, trong tư cách là Ðấng làm trung gian, và trong  sức năng của hành động thần-nhân (theandric) qua đó  Ngài phái gửi Thánh Thần từ Thiên Chúa Cha đến  để làm cho người chịu lễ được thông phần vào  trong chính tâm tình tự hiến của Ngài. Do đó, trong  quyền năng của Thánh Thần, mối hiệp thông bí tích của  các tín hữu với Ðức Kitô qua hành động rước lễ,  làm cho họ được thông phần vào trong cuộc hy tế duy  nhất đáng được chấp nhận của Ngài, và đưa họ  đến thông hiệp với Thiên Chúa Cha là cội nguồn của  mọi ân huệ.

 

Kinh tạ ơn và nghi thức bữa ăn Do thái

Bắt đầu bữa ăn Do thái, người chủ tọa nâng nhẹ  bánh lên khỏi bàn ăn và đọc lời chúc lành.  Sau đó, người chủ tọa bẻ bánh, dùng một miếng  nhỏ, rồi chia phần còn lại cho các người cùng  ngồi quanh bàn ăn. Trừ những trường hợp đặc  biệt ra, còn thường thì họ giữ thinh lặng khi chia  và dùng bánh. Cuối bữa ăn, theo cùng một nghi  thức như thế, họ chia nhau một hay nhiều chén rượu. [110]

Các nghi thức mở đầu và kết thúc cũng đều là  thành phần của chính bữa ăn, và là để  biểu hiện tâm tình tôn giáo bao trùm trọn cả bữa  ăn: tán tụng và tạ ơn vì món quà sự sống và  của ăn nuôi dưỡng hồn xác Thiên Chúa đã ban cho.  Tâm tình tôn giáo ấy được biểu đạt qua con đường nghi  thức, bằng cách sử dụng những món quà Thiên Chúa,  Ðấng Tạo Hóa và là Ðấng gìn giữ cuộc sống con  người, đã ban cho, để ca tụng và cảm tạ Ngài.

 

Kinh tán tụng và tạ ơn

Kinh tán tụng và tạ ơn được gọi là berakah.  Từ Hy-pry này mang ý nghĩa trước tiên chỉ về các món  quà hay ân huệ đón nhận từ tay Yahvê Thiên Chúa.  Xin tạm dịch là "phúc lành." Ðược gọi là  "phúc lành" những gì Yahvê Thiên Chúa ban cho,  những gì làm cho cuộc sống con người hiện hữu  và tồn tại được (sự sống và lương thực phần xác)  cũng như những gì giúp cho cuộc sống con người đạt  được tới mức sung mãn (lương thực thiêng liêng trong Torah,  đời sống cộng đoàn của dân Chúa, và đất hứa).

Hết thảy mọi ân huệ con người cần, đều do bởi  Yahvê Thiên Chúa mà đến. Còn Yahvê thì không cần  đến một ân huệ nào cả, nghĩa là những tặng  phẩm của con người chẳng mang lại được lợi ích gì cho  Ngài. Tuy nhiên, nói theo cách loại suy, con người có  thể "chúc lành" (= chúc tụng) Yahvê, bằng cách  "nói tốt" về Ngài, bằng cách ngợi khen Ngài  là cội nguồn cội của mọi ân huệ, và bằng cách  tạ ơn Ngài vì những ân huệ Ngài đã ban cho  Ítraen cũng như hằng tiếp tục ban xuống cho dân trung  tín của Ngài.

Các dạng kinh nguyện Do thái đều cùng có chung một cấu  trúc như sau: ngợi khen hay ca tụng Thiên Chúa; nhắc lại những  kỳ công hùng vĩ Thiên Chúa đã làm cho dân  Ngài, coi đó là lý do để dâng lên lời ngợi khen;  và cuối cùng là câu tán tụng lặp lại chủ  đề của phần ngợi khen. Thường thường, tiếp sau  phần nhắc lại các kỳ công của Thiên Chúa, thì có  một lời cầu được ghép thêm vào để xin Thiên Chúa  tiếp tục gia ban phúc lành. Như vậy, phần kinh nhắc lại  các kỳ công giữ vai nối kết toàn bộ lời kinh,  cũng như cho thấy lý do để ngợi khen Thiên Chúa và  để trông chờ Thiên Chúa trung tín sẽ lắng tai nghe  những lời dân Ngài khẩn xin. Hơn nữa, Ítraen  quan niệm rằng việc nhắc lại với Thiên Chúa như thế về những  kỳ công Ngài đã làm, là dịp để Thiên Chúa  nhớ lại lòng trung tín ấy của mình mà ra tay cứu  giúp dân Ngài ngay trong giây phút dân Ngài khẩn xin.

 

Bánh và rượu

Ðộng tác nâng bánh và chén lên khỏi bàn ăn là  cử chỉ bổ túc cho những gì được nói lên qua lời  chúc tụng. Ðó là hành động tiến dâng hai lễ vật  lên cho Yahvê: động tác biểu tượng làm cho bánh và  rượu mang được một ý nghĩa mới. Tắt một lời, việc dâng  bánh và rượu cọng với lời tạ ơn, có mục đích trước  hết là để thờ phượng Chúa. Bánh và rượu trở  thành dấu chỉ tượng trưng cho một loại hy lễ tán tụng  và tạ ơn. Ðể chung lại thì lời chúc tụng và cử  điệu dâng tiến sẽ làm nên một nghi thức hy tế: công  khai chấp nhận rằng mọi sự là của Yahvê, và rằng  con người có sống còn cùng phát triển được chính  là nhờ ở Yahvê.

Cử chỉ dâng tiến thức ăn và của uống lên Yahvê  chính là nghi thức biểu đạt thái độ tuyên xưng rõ  rằng các ân huệ được ban xuống để nuôi dưỡng sự sống  thể xác con người (thức ăn và của uống), đều  là do bởi Yahvê mà đến. Cử chỉ này không  mảy may muốn nói là người dâng không cần đến  các lễ vật dâng tiến, hay là chúng có thể mang lại  lợi ích nào đó cho Yahvê; nhưng muốn nói rằng tạo vật  bao giờ cũng là của Yahvê, và được con  người sử dụng đúng đắn khi con người biết đón  nhận chúng như là những ân huệ, tức là với thái  độ biết ơn.

Tuy nhiên, việc dâng hiến lễ vật không chỉ mang ý nghĩa  thu hẹp ở trong khuôn khổ đơn thuần tạ ơn vì các lương  thực thể xác mà thôi, nhưng còn muốn nói lên lòng  biết đối với những ơn lành thiêng liêng mà Yahvê  ban xuống để giúp cho đời sống con người đạt được  tới mức sung mãn nữa (chẳng hạn như Lề Luật và  sinh hoạt cộng đoàn của dân Chúa). Như thế, nghi thức  biểu tượng kia bao trùm cả toàn bộ cuộc sống con  người và do đó, bao gồm cả thái độ công nhận  rằng cả chính những người dâng hiến cũng thuộc  quyền sở hữu của Yahvê. Theo đà năng động  ấy của ý nghĩa biểu tượng, chính những người dâng  lễ vật sẽ dâng hiến con người mình lại cho Thiên  Chúa ngõ hầu đón nhận được ý nghĩa trọn vẹn của  đời mình, ý nghĩa mà chỉ một mình Thiên Chúa mới ban  cho được.

Ðức tin Cựu Ước vẫn xác tín rằng hiến dâng chính mình  cho Yahvê, hoặc hoàn toàn mở lòng ra để đón  nhận mức sung mãn mà chỉ một mình Thiên Chúa mới ban cho được, sẽ làm nên hy lễ Thiên Chúa ưng nhận.  Ðó là điều đọc thấy ở trong các Thánh Vịnh mà  phần lớn có lẽ đã được soạn ra để giúp vào việc  phụng tự ở trong đền thờ. [111]

Trong thế kỷ 2, thánh Irênê thành Lyon đã giải  thích về việc dâng bánh và rượu trong bí tích Thánh Thể  theo ý nghĩa sâu xa ấy của nghi thức bữa ăn Do thái.  Thánh nhân đã nhấn mạnh đến sự việc Thiên Chúa không  cần đến lễ vật con người dâng tiến; trái lại, con  người cần đến hành động dâng hiến lễ vật để  tỏ lòng biết ơn, và để được Thiên Chúa chúc lành  cho: "Lễ vật Giáo hội dâng... được Thiên Chúa kể  như là hy lễ tinh tuyền và đáng được Ngài chấp  nhận, không phải vì Ngài cần đến lễ vật của  chúng ta, song là vì hễ ai dâng lễ, thì đều được  vinh danh trong những gì mình dâng, nếu của lễ được  nhận.  [112]

 

Ăn bánh và uống rượu

Trong bữa ăn Do thái, sau nghi thức chúc lành và  tiến dâng, bánh và rượu được coi là những dấu  chỉ biểu đạt thái độ cùng tâm tình tán tụng và tạ  ơn của người dâng tiến. Bánh và rượu trở thành  của lễ được chúc lành và dâng cúng cho Thiên  Chúa. Với lời đáp "Amen" nói lên thái độ đồng  ý của mình, các người đồng bàn nhận nghi thức  mà người chủ tọa bữa ăn dùng cử chỉ  mà làm, là của chính mình. Do đó, họ lấy bánh  và rượu đã được dâng tiến làm dấu chỉ của  hy lễ tán tụng và tạ ơn của chính cá nhân họ.  Ngoài ra, nghi thức nói lên thái độ đồng ý ấy còn  được xác định qua hành động ăn bánh và uống rượu  thánh hiến. Tóm lại, ăn và uống là hành động  tích cực tham gia vào trong nghi thức tán tụng và dâng  hiến các lễ vật bánh và rượu. Ðó là một hành  động tôn giáo cho thấy thái độ đón nhận những ân huệ  của Thiên Chúa ban cho với tất cả lòng biết ơn,  và đồng thời còn bao hàm cả thái độ quyết  dấn thân để trở thành lễ vật sống động dâng  lên Thiên Chúa.

Hai nghi thức làm trong bữa ăn như vừa nói, biểu  hiện thái độ cùng tâm tình mà các người đồng  bàn phải có trong suốt bữa ăn: tất cả những  gì họ ăn và uống, đều phải được coi là của  lễ chúc tụng và tạ ơn.

 

Tóm lược

Dựa theo những gì nỗ lực phân tích vừa trình bày  trên đây cho thấy, thì đã có thể xác định được hình thức  ý nghĩa và hình thức cử hành của bữa ăn  lễ lớn trong phong tục Do thái; và chính bữa ăn  đó lại có thể được đem áp dụng vào trong trường hợp  nghi thức Lễ tạ ơn của Giáo hội. Từ ngữ "hình  thức ý nghĩa" chỉ về cung cách hoàn thành nghi thức:  cung cách hoàn thành này mang lại ý nghĩa cho việc  cử hành; nhờ cung cách này, các khía cạnh cá  thể tìm thấy được ý nghĩa thần học của chúng, được nối  kết lại với nhau và hòa nhập vào trong tổng thể.  Từ ngữ "hình thức cử hành" chỉ về cung  cách cụ thể trong lối diễn đạt hình thức ý nghĩa. Liên  quan đến cung cách diễn đạt này, thì phải kể đến  tất cả những gì đóng góp vào việc cấu tạo các  yếu tố tượng trưng trong các nghi thức: lời nói, cử  điệu, thức ăn thức uống và hành động, các cá nhân  và tập thể, cung cách tiến hành nghi thức.

Hình thức "ý nghĩa" của một bữa ăn lễ lớn  Do thái là một nghi thức diễn đạt giao ước giữa  Thiên Chúa và dân Ngài, tương ứng với những gì  Hans B. Meyer mô tả như là hình thức phụng vụ-thần  học của ý nghĩa Lễ tạ ơn. Tác giả dùng khái  niệm "phúc lành-tưởng niệm" để giải thích  về hình thức ý nghĩa. Trong Tân Ước, "phúc lành" (eulogia) có nghĩa là hành động nhân hậu qua  đó, Thiên Chúa ban ân sủng xuống cho nhân loại, hoặc  là qua đó loài người nhìn nhận lòng nhân hậu  của Thiên Chúa. [113]

Meyer tóm lược tư tưởng của ông như sau:

"Từ "phúc lành" có thể chỉ về Thiên  Chúa như là trung gian của chính mình, hoặc chỉ về việc  ca tụng Thiên Chúa. Hành động-ban phúc lành được hiện  thực hóa qua lời nói và/hay qua cử chỉ, cũng  như bằng cách ban một tặng phẩm, hay là bằng cách phối  hợp cả ba cách thức ấy. Áp dụng khái niệm "phúc  lành" vào trong trường hợp của Lễ tạ  ơn là một việc làm đặc biệt thích hợp, bởi vì  ý niệm "tặng phẩm" hàm xúc ở trong khái niệm eulogía, có thể được giải thích theo ý nghĩa thánh  thể. Tác động qua lại giữa các hành động ban và  nhận tặng phẩm, tức là bánh và rượu, biểu đạt việc  Thiên Chúa tự trao ban chính mình cho loài người, trong  Ðức Kitô, qua sức năng thực hiện của Thánh Thần, là  Ðấng thánh hóa các cá nhân và làm cho các tín hữu  hiệp thông với nhau trong Chúa, cùng giúp các cá nhân  cũng như cộng đoàn phụng vụ biết kết hiệp với Ðức  Kitô qua Thánh Thần mà hiến dâng chính mình cho Thiên Chúa." [114]  

Các khía cạnh khác nhau của hình thức ý nghĩa đều quy hướng  về cùng một tiêu đích duy nhất này là: mối hiệp  thông trong Thánh Thần, với Ðức Kitô và với Thiên Chúa  Cha qua Ðức Kitô, nhưng đồng thời cũng là mối hiệp  thông với Thân Mình Ðức Kitô trong niềm hiệp nhất với Thánh  Thần (tức là trong và với Giáo hội). Do đó, trong  tư thế là dạng thức cấu tạo đức tin của Giáo hội,  Lễ tạ ơn biểu trình về một nền thần học giao ước.

 

Kinh tạ ơn và lịch sử cứu độ

Theo như đọc thấy qua những nét phản ánh ở trong  các Kinh tạ ơn cổ điển và trong các nghi thức biểu tượng  của phụng vụ, thì thần học về lịch sử cứu độ mang  những đặc điểm sau đây: (1) một nền thần học nêu bật  việc tín hữu thông phần vào mầu nhiệm của Thiên  Chúa trong Ðức Kitô, từ phía nhân tính của Ngài;  (2) điều đó ngụ ý nói rằng tín hữu "thông phần vào  trong lòng tin của Ðức Kitô;" qua lòng tin ấy  Ngài đã nói lên thái độ nhất trí với Cha Ngài  trong những gì Cha đã làm ở nơi Ngài để  cứu độ thế giới; (3) Thánh Thần, "Thần trí của đức  tin Ðức Kitô," chính là cội nguồn của sự thông  phần ấy; (4) Thánh Thần là mối trung gian làm cho các  tín hữu trực tiếp gặp gỡ Ðức Kitô, và mặc lấy  những tâm tình, thái độ của Ngài, để nhờ đó  mà có thể dâng lên Thiên Chúa lòng tôn thờ xứng  đáng "trong, với và nhờ" Ðức Kitô; (5) kết  quả của việc tín hữu dự phần vào giao ước  mới, là được hòa nhập vào trong cuộc vượt qua  duy nhất của Ðức Kitô từ khổ nạn tiến đến vinh quang,  để đi về với Thiên Chúa Cha; và (6) cộng đoàn thánh  thể có mặt ở trong công cuộc cứu độ của Ðức Giêsu  lịch sử.

 

Thần học thánh thể xét theo quan điểm lịch sử cứu độ và phụng vụ

Giữa các thần học gia hiện đại từng đóng góp nhiều  cho công tác tìm hiểu về thần học lịch sự cứu độ qua các  Kinh tạ ơn cổ điển, có một số tác giả đã đề xuất  những suy tư sâu sắc có thể được dùng làm chủ  đề cơ bản cho một nền thần học hệ thống về hy lễ  thánh thể. Sau đây, chúng tôi xin trình bày về các suy  tư ấy theo thứ tự các quan hệ mà chúng có đối với nhau.

 

Có mặt ở trong các hành động cứu độ của  Ðức Kitô lịch sử

Odo Casel ủng hộ ý kiến cho rằng việc đầu tiên phụng vụ làm, là hiện diện hóa Ðức Kitô và công cuộc  cứu độ của Ngài ra cho cộng đoàn tham dự. Quan  niệm này đã ảnh hưởng nhiều đến cuộc bàn  luận về mối quan hệ giữa các hành động cứu độ của  Ðức Kitô lịch sử và Thánh Lễ. Thế nhưng, trong  ba thập kỷ vừa qua, rải rác đó đây, có người  đã lên tiếng cổ vũ cho một đường hướng suy tư  khác, biết để tâm thật sự đến thần khí học.

Qua một bài khảo sát đăng ở trong tạp chí này  hồi năm 1971, chúng tôi đã có dịp lưu ý về một số những  tác phẩm chủ trương đẩy mạnh tư tưởng cho rằng "trong  thời gian cử hành Lễ tạ ơn, Thần Khí ban cho  Giáo hội ơn hồi niệm, để làm cho chính mình hiện diện  trước mặt Ðức Kitô lịch sử, đang tiến hành cuộc vượt  qua đi từ thế giới này mà về với Thiên Chúa Cha." [115] Nói cách khác, "Việc chúng ta hồi niệm trong Thần  Khí, cho phép chúng ta mang cuộc hy tế của Ðức Kitô lịch  sử vào giữa lòng lịch sử và giữa  lòng cuộc sống chúng ta. Không phải biến cố thập  giá đi đến với chúng ta, bởi không thể tách rời biến  cố ấy ra khỏi bối cảnh lịch sử của nó để  làm cho nó tiến lại gần chúng ta được. Trái lại, chính  chúng ta phải tiến lại gần với biến cố, được làm  cho trở thành hiện diện ở trong nó. Hồi niệm là  tiến trình đưa dẫn chúng ta đến gặp gỡ với một biến  cố Àquá khứ.' Chính nhờ hồi niệm mà chúng ta gặp  gỡ được với cuộc hy tế thập giá." [116]

Giải thuyết trên đây gần giống như lý thuyết của  Cesare Giraudo. Tác giả này chủ trương cho rằng cộng  đoàn tham dự Thánh Lễ, được hiện diện hóa ở trong  các hành động cứu độ của Ðức Kitô lịch sử và  gọi sự kiện đó là ripresentazione misterica. Hiện  diện hóa là hành động của chính Thiên Chúa: "Chính  Thiên Chúa là Ðấng làm cho chúng ta hiện diện ở  trong salutaris virtus (năng lực cứu độ) của cuộc  hy tế duy nhất qua trung gian của dấu chỉ bí tích. Chủ  thể thụ động được hiện diện hóa, là Giáo hội tụ họp  để cử hành Lễ tạ ơn qua "thừa tác vụ của  linh mục." [117]

Quan điểm được nhiều giới ủng hộ nhất là quan điểm  được giới thiệu qua các tác phẩm của Johannes Betz, [118] và được các tác giả khác, trong số  đó có Lothar Lies, khai triển  [119] Tuy nhiên, tác phẩm dày công phân tích văn  chương-thần học của Giraudo về các Kinh tạ ơn cổ điển  cũng đã bắt đầu thu hút được sự chú ý nghiêm túc  của nhiều phía. Trong số những người quan tâm ủng  hộ đó, có Hans B. Meyer, thuộc đai học Innsbruck (Áo quốc). [120] Tác giả này đã đặt vấn đề để thử tìm xem  có cần phải bỏ qua một bên lối suy luận cổ truyền,  và có cần phải nói rằng phụng vụ không "làm  cho Ðức Kitô và công trình cứu độ của Ngài hiện  diện trở lại, hay không? Nói cho đúng hơn là chúng  ta cần phải đi trở lại vào trong sự hiện hiện  của con người Ngài và của công cuộc cứu  độ Ngài đã thực hiện, nhờ trung gian của nghi  thức phụng tự. [121]

Cách Giraudo hiểu về ý niệm "hiện diện hóa" khác  với cách hiểu của Casel, nhưng nét khác biệt ấy chỉ liên  quan đến những mặt phụ thuộc. Cả hai tác giả đều  chủ trương rằng các hành động cứu độ của Ðức  Giêsu lịch sử thông dự vào "vĩnh cửu tính"  của Thiên Chúa, và vì thế, bao giờ chúng cũng  có khả năng để hiện diện ở giữa loài người;  và rằng các hành động cứu độ ấy thực sự trở  thành hiện diện khi các tín hữu được tác động của  Thiên Chúa làm cho hiện diện trước mặt chúng, trong đức  tin. Tuy nhiên, Casel cho rằng chính phụng vụ có sức năng làm  cho Ðức Kitô và công trình cứu độ của Ngài hiện  diện; còn Giraudo thì lại chủ trương rằng cộng đoàn  tín hữu thường xuyên đi trở lại vào trong sự  hiện hiện của con người Ðức Kitô và của công  cuộc cứu độ Ngài đã thực hiện, nhờ trung gian  của nghi thức phụng tự. Giraudo nhận định rằng hành  động cứu độ của Ðức Giêsu "xét về mặt thời gian  và không gian, thì thuộc về quá khứ, nhưng bây giờ  đã đạt đến mức presenzialità eterna (hiện diện  tính vĩnh cửu), và đang đưa dẫn chúng ta đi qua  con đường cánh chung để hướng tới tình trạng sung mãn  của Nước Chúa mai ngày." Nhưng luận cứ tác giả  đưa ra để chứng minh cho đặc tính siêu thời gian của  các hành động cứu độ Ðức Giêsu đã thực hiện, không  có được sức thuyết phục gì mạnh hơn các lý chứng khác đã  từng được đề xuất. Tác giả dùng đến cách phân  biệt giữa "lịch sử trần tục" và "lịch  sử cứu độ," trong đó các ý niệm "vật lý"  và "siêu hình" được dùng đến. Và ông chủ  trương rằng trong trường hợp thứ hai -- tức là trường  hợp "lịch sử cứu độ" -- các phạm trù của  "lịch sử trần tục" -- như: quá khứ thì không  còn hiện diện, và hiện tại thì không phải là  tương lai -- đều đã bị bỏ lại đằng sau, không còn  đứng vững nữa. Ðể giải thích tại sao có thể là  như thế, tác giả đã viện dẫn cách Ansgar Vonier  giải thích về tư tưởng của thánh Tôma Aquinô, như  Casel đã trình bày như sau: "Liên quan đến chủ  đề này, Dom Vonier đã có lý khi dựa theo sát tư tưởng  của thánh Tôma Aquinô mà nói rằng các định luật không gian và thời gian không còn có hiệu lực đối với  lãnh vực bí tích." [122]

 

Hiệu quả của kế hoạch Thiên Chúa cứu độ  và cách hiện diện siêu hình

Lập trường đối lập với luận đề chủ chốt của  Casel và Giraudo, đặt cơ sở trên hai lập luận sau đây:  (1) phủ nhận điều xác định cho rằng các hành động  cứu độ của Ðức Kitô lịch sử có thể được "vĩnh  cửu hóa," và (2) minh chứng rằng các hành động  cứu độ ấy không cần phải được nhắc lại thì mới hiện  diện hữu hiệu ở trong phụng vụ.

Về điểm này, sinh thời, Brian McNamara, một nhà  thần học Ái nhĩ lan, đã đề xuất một giải thuyết  rõ ràng, súc tích và có sức thuyết phục, về cách  thể các hành động cứu độ của Ðức Giêsu lịch sử  hiện diên ở trong Lễ tạ ơn. Giải thuyết này  đặt cơ sở trên chứng từ của Kinh Thánh về kế  hoạch cứu độ của Thiên Chúa, và có được sự ủng  hộ từ phía siêu hình học thực tiển của thánh Tôma  Aquinô. [123]

Theo chứng từ của Tân Ước, cuộc vượt qua của Ngôi  Lời Nhập Thể để đi về với Thiên Chúa Cha, chính là  ý nghĩa tối hậu của thế giới. Ðược hoàn tất về mặt  thực nghiệm ở giữa lịch sử với biến cố vinh thăng  của Ðức Giêsu, cuộc vượt qua ấy còn cần phải  được hoàn tất ở một mức độ cao hơn nữa: ở  mức độ thành toàn viên mãn của kế hoạch mà  Thiên Chúa đã đề ra cho toàn thể nhân loại. Thời  gian nối tiếp và không gian tồn tại là điều kiện  cần thiết để nhân loại có thể dấn thấn vào trong cuộc  vượt qua ấy của thế giới nhằm đi về với Thiên Chúa Cha,  một cuộc vượt qua đã đạt tới đỉnh cao với biến cố-Ðức  Kitô, và vẫn còn tiếp tục tiến hành trong  thời đại của Giáo hội. Tuy nhiên, tình trạng nối tiếp  và tồn tại ấy không mảy may làm cho ý nghĩa tối  hậu đổi thay đi; bởi vì thời gian và không gian  không ảnh hưởng gì được đến ý nghĩa tối hậu của  kế hoạch Thiên Chúa.

Nếu vấn đề liên quan đến sự việc các hành động cứu  độ của Ðức Giêsu lịch sử hiện diện ở trong phụng  vụ, được đặt ra theo quan điểm thực nghiệm, tất chỉ có một  cách giải quyết độc nhất, và đó là giải thuyết  mà thần học kinh viện đã đề ra, cho rằng các tín hữu  lấy làm của mình những hiệu quả của công  trình cứu độ đã được thực hiện xưa kia. Tuy nhiên, theo  McNamara thì còn có thể có một giải thuyết khác, nếu  biết đặt vấn đề theo cách nhìn của Thiên Chúa.

Theo kế hoạch cứu độ của Thiên Chúa, hiệu quả của  việc thông phần vào giao ước mới thì tương đương với việc  tín hữu hòa nhập vào trong cuộc vượt qua của  Ðức Giêsu để đi về với Thiên Chúa Cha. Nhưng, làm sao  để có thể hiểu được điều này? Vì Thiên Chúa hiểu biết  theo cách vĩnh cửu, không có trước cũng chẳng có sau,  nên, là đối tượng diễn dịch của sự hiểu biết  ấy, tất cả các biến cố lịch sử đều hiện diện trước  mặt Ngài. Hơn nữa, tri năng-nguyên nhân trong Thiên  Chúa đã hoạch định về một mối quan hệ tòng thuộc  giữa hiệu quả của việc thông phần của con  người vào cuộc vượt qua của Ðức Giêsu với sự  hiện diện của các hành động cứu độ của Ngài,  tức là đặt hiệu quả kia tùy thuộc vào sự  hiện diện này.

Hoạt động của Thần Khí (sức năng cuộc sống làm người  của Ðức Giêsu) và hiệu quả của ơn làm  nghĩa tử Thiên Chúa, cọng với tâm trạng sẵn sàng  mặc lấy những tâm tình và thái độ đáng công phúc  của Ðức Kitô, đều là những nhân tố cùng có  mặt ở trong con người mở lòng đầy đủ, tức  là hội đủ điều kiện cần thiết. Do đó, chừng nào  cuộc sống con người và hoạt động của Ðức Giêsu  làm chuyển biến tác động thánh hóa của Thánh Thần,  thì lúc đó có thể nói là các hành động cứu độ của  Ðức Kitô thật sự hiện diện ở trong người lãnh  nhận ân huệ của Thần Khí. Tuy nhiên, sự hiện diện này  không muốn nói là các hành động cứu độ kia có mặt  tại một nơi chốn nào đó, do bởi sự việc đã mặc  lấy tính chất siêu thời gian. Giả định như thế là  bỏ quên mất việc cần phải phân biệt giữa tính  chất vĩnh hằng của Thiên Chúa và hiệu quả phát  sinh từ sự hiểu biết, từ ý muốn và hành động  vĩnh cửu của Thiên Chúa.

Ý nghĩa tuyệt đối của các hành động cứu độ của  Ðức Giêsu lịch sử, không tùy thuộc vào điều kiện  không gian và thời gian (trong đó, chúng đã được  tiến hành), nhưng là được xác định bởi kế hoạch  cứu độ của Thiên Chúa: theo kế hoạch này, thì cuộc  vượt qua duy nhất của Ðức Giêsu là con đường cứu  rỗi có một không hai cho toàn thể thế giới, trong  cách thức vừa trình bày trên kia.

Ở nơi tín hữu sống trong thời gian, hoạt động  vĩnh cửu của Thần Khí diện diện như là hiệu quả  của kế hoạch cứu độ. Nhưng hoạt động thần thiêng này  nhằm thần hóa con người thuận ý, còn được điều hợp  với các hành động cứu độ của Ðức Giêsu lịch sử  ngõ hầu làm cho con người có thể thông phần trước  vào trong cuộc vượt qua duy nhất của Ðức Giêsu.

Sự hiện diện liên tục của cuộc vượt qua này ở  trong chương trình cứu độ, không phải là một sự hiện  diện gắn liền với không gian nơi chốn, song là mang tính  chất siêu hình, và cốt tại ở việc chuyển biến tác  động thánh hóa của Thánh Thần làm cho những tâm  tình, thái độ đầy công phúc của Ðức Kitô được thông  truyền cho những con người thuận ý để họ có thể kết  hiệp với Ngài mà sống thánh ý Thiên Chúa Cha như  chính Ngài đã sống. Thế nên, những hành động  cứu độ của Ðức Giêsu ngày trước không cần phải  được lặp lại ở trong phụng vụ.

McNamara giải thích rõ hơn về sự hiện diện hữu  hiệu của các hành động ấy ở trong kế hoạch cứu  độ, bằng cách nhắc lại giáo huấn của thánh Tôma Aquinô  về vai trò của sự hiện diện này trong việc làm  cho nên giống Ðức Kitô. Thánh tiến sĩ mô tả hành  động cứu độ của Ðức Giêsu như là nguyên nhân dụng  cụ được nguyên nhân chính, tức là Thiên Chúa, dùng  đến: cả hai nguyên nhân cấu thành, chính và phụ,  cùng tồn tại với nhau, vì, theo cách quan niệm của  một nền siêu hình học thực tiển, thì nguyên nhân, dụng cụ  và hiệu quả đều cùng tồn tại với nhau.

Dự phần vào mầu nhiệm của Thiên Chúa trong  Ðức Kitô bằng cách chia sẻ lòng tin của Ðức Kitô

Khi biết lấy lòng tin mà ứng đáp món quà ơn thánh  Thiên Chúa trao ban, là Thánh Thần, thì con người được  dự phần vào trong mầu nhiệm của Thiên Chúa nơi Ðức  Kitô. Nhưng, lòng tin ấy có quan hệ như thế nào với  việc dự phần vào trong mầu nhiệm của Thiên Chúa nơi  Ðức Kitô? Là thái độ ứng đáp món quà ơn thánh, lòng  tin mở ra con đường qua đó, con người đón nhận Thiên  Chúa tự thông ban chính mình. Tự bản chất của nó,  lòng tin không chỉ là điều kiện tiên quyết để được  dự phần vào trong mầu nhiệm của Thiên Chúa nơi Ðức  Kitô, mà còn là chính cách thức dự phần vào  trong mầu nhiệm cứu độ, vào trong đời sống của  Thiên Chúa Ba Ngôi. Ngoài ra, cách thức dự phần ấy lại  còn mang cả một chiều kích kitô đặc thù nữa.

Xét theo phương diện kitô học, việc phân tích bản chất  của đức tin sẽ đưa đến kết luận nói rằng nếu các  tín hữu có thông phần vào mầu nhiệm của Thiên  Chúa trong Ðức Kitô, thì chính là do bởi "họ thông  phần vào trong đức tin của Ðức Kitô." [124] Hans Urs von Balthasar giải thích rằng lòng  tin của Ðức Kitô là thuộc về mầu nhiệm của Thiên  Chúa trong Ðức Kitô, bởi vì lòng tin ấy chính là  hiện thân của giao ước giữa nhân loại và Thiên  Chúa Cha -- là dấu chứng của giao ước ấy về phía  nhân loại. Balthasar nói đến một cách thông phần "hữu  thể" của các tín hữu vào trong lòng tin  của Ðức Kitô, có khả năng làm cho họ nên giống  Ðức Kitô và được dự phần vào trong mầu nhiệm cứu  độ.

Ðức tin mang đặc tính kitô học này không phải là  một bước đầu trên đường tiến tới mầu nhiệm, song là  cách thức đầu tiên và không thể thiếu được của việc  dự phần vào mầu nhiệm. Qua cách thức đó, các tín hữu  có được khả năng để mà diễn đạt và thực  hiện việc họ thông phần vào trong cuộc Ðức Kitô hiến  dâng chính mình nhằm đáp lại ý muốn của Thiên Chúa Cha.  Các tín hữu có được khả năng như vậy, là nhờ  Thiên Chúa đã chuyển thông cho tâm trạng hiến tế của  chính Ðức Kitô.

Nghĩ rằng các tín hữu thông phần vào lòng tin của  Ðức Kitô là một ý tưởng phong phú, nhưng cũng  còn cần phải được xác định cho rõ ràng hơn,  bởi lẽ không ai có thể thông phần vào trong lòng  tin của cá nhân Ðức Kitô, xét vì lòng tin ấy là,  tự nó, không thể thông chuyển được. Tốt hơn là nên nói  đến một "sự thông phần vào trong Thần Khí đức tin  của Ðức Kitô," nghĩa là vào trong Thánh Thần,  cội nguồn đời sống đức tin của Ngôi Lời Nhập  Thể. [125] Thánh Thần là môi giới đưa các  tín hữu đến trực tiếp gặp gỡ với Ðức Kitô và  nên giống như Ngài; nhờ vậy, họ có thể kết hiệp  với Ngài mà phụng thờ Thiên Chúa một cách xứng  đáng.

 

Tóm lược

Nếu đem các suy tư trên đây đối chiếu với nhau, thì sẽ  đi đến kết luận sau đây: Cộng đoàn phụng vụ được thường  xuyên trình diện hay làm cho có mặt ở trong các hành  động cứu độ của Ðức Giêsu lịch sử, do bởi tác  động của Thiên Chúa qua trung gian nghi thức kinh nguyện  của Giáo hội và những biểu tượng đi kèm theo.  Tương ứng với sự kiện vừa nói, các hành động cứu  độ ngày trước ở trong lịch sử, cũng được làm  cho hiện diện trở lại trước mặt cộng đoàn phụng vụ,  theo tư cách là nguyên nhân dụng cụ làm chuyển biến  sức năng thánh hóa của Thánh Thần. Tác động thần linh  mang lại hai hiệu quả này là: làm cho thông  phần vào trong Thần Khí đức tin của Ngôi Lời Nhập  Thể, là Thần Khí đã khơi hứng cho Ðức Giêsu trong hành  động ứng đáp thuận theo sáng kiến lập giao ước do Thiên Chúa  Cha đề xuất; và làm cho được tham dự trước vào  trong cuộc vượt qua của Ðức Kitô đi từ khổ nạn bước  sang đến vinh quang. Hiệu quả đầu khởi phát từ  chiều kích tâm lý trong hoạt động của Thánh Thần, và  hệ tại ở việc chuyển thông những tâm tình, thái độ  đầy công phúc của Ðức Kitô. Nhờ tác động này  của Thần Khí, các tín hữu có được khả năng  kết hiệp với Ðức Kitô trong thái độ lấy đức tin mà ứng  đáp thánh ý Thiên Chúa Cha, và nhờ thế mà được  dự phần chia sẻ phúc lành của giao ước mới.

Quan điểm vừa trình bày trên đây yểm trợ cho khái  niệm kinh viện về bí tích, bởi vì cũng coi sự hiện  diện của các hành động cứu độ Ðức Kitô đã thực  hiện, là nằm trong toàn bộ hiệu quả mà hoạt  động của Thánh Thần làm phát sinh ở nơi người  tham dự phụng vụ; nhưng lại đối lập với thể dạng thần học  về các bí tích của Casel, vì lẽ tác giả này  coi biểu tượng bí tích tự nó là thánh do bởi sự việc  các hành động cứu độ của Ðức Giêsu lịch sử hiện  diện "dưới màn trùm của biểu tượng." Trái  lại, theo quan điểm thần học lịch sử cứu độ, thần học  phụng vụ về Lễ tạ ơn như đã trình bày trên kia,  thì biểu tượng bí tích được coi là thánh, vì ơn thánh nó  biểu đạt, hiện diện ngay ở trong nó theo lối chỉ danh ngoại  tại; nói cách khác: ơn của bí tích ở trong người  chịu bí tích, chứ không ở trong biểu tượng bí tích. Tuy nhiên,  vẫn có một mối quan hệ tùy thuộc giữa việc trao  ban ân sủng và biểu tượng bí tích. Việc trao ban ân  sủng được bí tích biểu đạt, thì tùy thuộc vào việc  hoàn thành nghi thức biểu tượng của bí tích. Mối  quan hệ tùy thuộc này là do chính Thiên Chúa thiết  đặt. [126]

 

KẾT LUẬN

Thần học thánh thể đúc kết từ nỗ lực phân tích các  Kinh tạ ơn và nghi thức tượng trưng đi kèm theo như trình  bày trên đây, cho thấy là nền thần học này có nhiều nét bất đồng sâu sắc với tổng hợp thần học công  giáo phổ biến. Tuy nhiên, điều đó không làm cho các nhà  thần học đặt thành vấn đề, bởi vì những khởi  điểm khác nhau thì có thể/tất sẽ dẫn đến những  kết luận khác nhau. Vậy trước hết nên lưu ý về điểm này:  cứ cố lấy phương pháp nghiên cứu này để luận bác những  gì một phương pháp nghiên cứu khác tìm thấy được, là một việc làm vô bổ. Vấn đề cơ bản là ở chỗ  nhận cho ra giá trị tương đối của từng chủ hướng  trong các phương thức nghiên cứu và các thể dạng thần  học khác nhau.

Không nên quên rằng phương pháp nghiên cứu kinh viện tây  phương ứng dụng cho việc tìm hiểu thần học bí tích nói chung,  và Thánh Thể nói riêng, tập trung nỗ lực vào  việc đào sâu những chủ đề nhất định, và như  thế rơi phải vào cơ nguy thu hẹp mất đi phạm vi tầm  nhìn. Phương pháp tập trung chú ý như thế đôi lúc cũng  rút được nhiều điểm lợi quan trọng. Tuy nhiên, cách thức  nghiên cứu ấy cũng đã đưa đến chỗ không còn  biết gì đến chỗ đứng của đối tượng cần tìm hiểu,  ở trong toàn bộ kế hoạch cứu độ. [127]

 Không giống với tổng hợp thần học công giáo phổ biến, suy  tư thần học công giáo mới nhất ngày nay về Thánh Thể,  hiện đang thử tập trung nỗ lực nghiên cứu theo một  cách kiểu khác, tức là đang cố gắng giải thích một  khía cạnh nhất định nào đó trong đời sống đức tin kitô  bằng cách lưu ý đến cấu trúc cơ bản của tất cả  các khía cạnh trong toàn bộ kế hoạch cứu độ.

Trong trường hợp của Thánh Thể, phương pháp mới này  đòi hỏi phải chú ý đến nguyện luật, coi  đó là môi trường thuận lợi cho việc hòa nhập tín luật. Thần học của thiên kỷ thứ nhất đã  dành cho lex orandi một tầm giá trị quy phạm nào  đó trong tương quan đối với lex credendi. Trong thiên kỷ  thứ hai, lex credendi đã giữ vị trí chủ chốt.  Khởi đầu vào cuối thiên kỷ thứ hai, việc hòa  nhập lex credendi vào trong lex orandi đã  cho thấy những đường nét sơ phác về thể dạng thần  học thánh thể sẽ hình thành trong thiên kỷ thứ  ba. Công cuộc canh tân như thế trong lãnh vực thần học  thánh thể, đòi hỏi phải giải quyết một vài  vấn đề như sau: đặt lại đoạn trình thuật việc thiết lập Thánh  Thể vào trong bối cảnh văn chương-thần học của  toàn bộ Kinh tạ ơn, và đảo ngược hẳn vị trí của  các chiều kích kitô học và giáo hội học ở trong thần  học thánh thể.

 

 Felipe Gómez Ngô Minh phỏng dịch


[1] E.J.Kilmartin là cựu  giáo sư Giáo Hoàng Học Viện về Ðông Phương, Rôma.  Nguyên bản tiếngAnh của bài viết này  mang tựa đề "The Catholic Tradition of Eucharistic Theology:  Towards the Third Millennium," đăng trong tạp chí Theological  Studies 55 (1994) 405-457.

[2] Chú thích của dịch giả: Danh từ Eucharist  tĩnh từ Eucharistic được dịch ra bằng từ "Thánh  Thể" khi chỉ về bí tích, và bằng từ ngữ "Hy  lễ Tạ ơn" hay "Lễ Tạ ơn" khi chỉ về việc  hy tế; khi muốn chỉ về cả hai ý niệm (vừa bí tích vừa  hy lễ), để cho tiện hơn, chúng tôi sẽ dùng từ  "Thánh Thể.”

[3] Gioan Duns Scotus, Quaestiones  quodlibetales, Quaestio 20. Opera omnia 26 (Paris: L. Vivès,  1895) 298-331; Gabrielis Biel Canonis Missae Espositio, pars prima,  lectiones 26-27, ed. Heiko A. Oberman and W. T. Courtney (Wiesbaden:  Steiner, 1963) 240-73. Xin xem Edward J. Kilmartin, "The One Fruit  and the Many Fruits of the Mass." Proceedings of the Catholic  Theo-logical Society of America 21 (1966) 37-69, đoạn 50-51.

[4] Trong các tác phẩm thời đầu,  Tôma quan niệm rằng qua Thánh Lễ Misa, Thiên Chúa ban ơn ex opere operato trong một mức độ nhất định; và theo  người ta kể lại, thì trong thời gian về sau, thánh nhân  nghĩ là Thánh Lễ Misa mang lại ơn ích tùy theo mức  độ sốt sắng của người dâng lễ hoặc là được  dâng lễ cho. Còn đối với lễ dâng cho những  người quá cố, thì những hoa trái/ơn ích nhiều hay ít  ban ra là tùy theo mức độ sốt sắng của người  dâng lễ, và được Thiên Chúa ứng chỉ cho họ (người  quá cố) tùy theo lượng công bình của Ngài (xin  xem Karl Rahner và Angelus Haussling, The Celebration of  the Eucharist [New York: Herder & Herder, 1968] 47, 79, 81-81).

[5] Ansgar Vonier, A Key to the Doctrine of the Eucharist (Westminster, Md.: Newman,  1948) passim

[6] Dựa vào thiên khảo luận hệ  thống nói trên của Ansgar Vonier, Dom Odo Casel cho rằng  lập trường mình chủ trương quả là lập trường  của chính th. Tôma xưa kia. Về quan hệ giữa giả  thuyết của Casel và giáo huấn của Tôma: xin xem  B. Paschmann, "Mysteriengegenwart im Licht des hl. Thomas," Theologische Quartalschrift 116 (1935) 53-115; J. Betz, Eucharistie  in der Zeit der griechischen Vaeter I/1 (Freiburg im Br.: Herder,  1955) 248.

[7] Thomas Aquinus, Summa theologiae  (ST) 3, q.78, a.4 ad 3; a.2 ad 2.

[8] Burkhard Neunheuser, Eucharistie im Mittelalter  und Neuzeit. Handbuch der Dogmengeschichte IV 4b (Freiburg im Br.:  Herder, 1963) 41. Xin xem Polycarp Wegenaer, Heilsgegenwart: Das  Heilswerk Christi und die virtus divina in den Sakramenten  unter besonderer Beruecksichtigung von Eucharistie und Taufe Liturgiegeschichtliche  Quellen und Forschung 33 (Munster i.W., 1958) 63. Ði theo đường  hướng của D. Winzen, cả hai tác giả Neunheuser và  Wegenaer đều kết luận cho rằng Tôma giữ lập trường  coi cuộc hy tế lịch sử trên thập giá là thực sự hiện  diện ở trong bí tích Thánh Thể, bởi vì thánh nhân đã  nói rằng "thực thể của bí tích thì nhất thiết phải  được xác định bởi mô thức của bí tích" (Anmerkungen  und Kommentar zu Band 30 der deutschen Thomas-Ausgabe: Die Geheimnis  der Eucharistie [Salzburg: Pustet, 1938] 566).

[9] B. Neunheuser, Eucharistie  in Mittelalter und Neuzeit 40.

[10] Ferdinand Pratzner, Messe  und Kreuzesopfer: Die Krise der sakramentalen Idee bei Luther und  in der mittelalterlichen Scholastik. Wiener Beitraege zur Theologie  29 (Wien: Herder, 1970) 70-75. Alexander Gerken đồng ý với Pratzner,  nhưng lại cho là sở dĩ thánh Tôma đã giữ lập  trường như thế là vì thời đó người ta chưa lưu  ý đủ đến chiều kích hữu thể học quan hệ (relational  ontology) của ngôi vị (person). Theo Gerken, nền hữu thể  học đó hàm ngụ điều này là cuộc khổ nạn lịch  sử hiện diện ở bất cứ đâu có mặt Ðức Chúa Phục  sinh. Vì đã trở thành con người cho người  khác do bởi sự việc bản thể quan hệ của Ngài  đã được hiện tại hóa, nên Ðức Kitô hiện diện trong cách  bí tích như là Ðấng đã dâng hiến chính thân mình cho  Thiên Chúa Cha vì chúng ta. Ngôi vị và hành động thì  không có thể tách rời khỏi nhau được. ("Kann sich  die Eucharistie aendern?" Zeitschrift fuer katholische Theologie 97 [1975] 427 số 17.

[11] TLTH  3, q.79, a.1.

[12] Summa contra gentiles 1.65-67; TLTH 1, q.14,  a.13.

[13] Summa contra gentiles 2.35.

[14] De  veritate 27.4

[15] In 1Cr 15, lect. 2.

[16] TLTH 3, q.56, a.1 ad 3.

[17] TLTH 1-2, q.112, a.1 ad 1.

[18] Việc phân tích theo siêu hình học về nhân-quả-tính  tác thành đưa đến những kết luận như sau: tác nhân  và hiệu quả đều hiện diện đồng thời đối với  nhau. Tác nhân không hiện diện trước khi hiệu quả của  hành động thành hiện thực. Hành động thì đồng  nhất với kết quả. "Năng quyền" thực ra không khác  với hành động, và vì thế cũng không khác với  kết quả. Công cụ mà tác nhân dùng, cũng là  một tác nhân tác động, trong mức độ tác nhân chính dùng  nó. Vì vậy, khả tri tính của hành động không phát  sinh từ công cụ, song là từ tác nhân. Các nhận  định ấy đưa tới chỗ kết luận rằng nhân-quả-tính tác

thành chính là tương quan nhân quả, và thực  chất của nó nằm ở trong hiệu quả xét theo tư cách  là hiệu quả phát sinh từ nguyên nhân. Sự thay  đổi là kết quả; hành động không làm cho tác  nhân không thay đổi.

[19] Mary M.  Shaefer, Twelfth Century Latin Commentaries on the Mass: Christological  and Ecclesiological Implications (Ann Arbor, Michigan: Uni-versity  Microfilms, 1983): tác giả trưng dẫn một số trong những  tác giả của thế kỷ 12 chủ trương rằng ngoài  Giáo hội thì không thể nào có được hy lễ tạ ơn, như  sau: Odo thành Cambray ( 1113), Expositio in canonem  missae (PL 160.1061D) 71 số 200; Rupert thành Deutz  (1075-1129) 114-115 số 349; Honorius Augustodiensis (ca. 1098-1130), Eucharisticon ch. 5 (PL 172. 1252 D) và ch. 6 (PL 172.1253B-C)  164; Stephanus thành Autun (giám mục: 1112-1135, 1139/40, Tractatus de sacramento altaris (PL 172.1273-1308) 361.

[20] Gerhoh  thành Reichersberg chủ trương cho là các bí tích do  những linh mục lạc giáo hoặc ly khai cử hành đều  bất thành (Epistola ad Innocentium Papam [năm 1131],  in Lites imperatorum et pontificum, xuất bản E. Sackur,  Monumenta Germaniae historica [1897] 221-22. Bênađô Clairvaux đã  lên tiếng phản đối lập trường ấy, và Gerhoh đã  bị triệu về Rôma (1133); lúc đó vấn đề vẫn còn đang  trong vòng tự do tranh luận. Cuốn Summa sententiarum  (Otto thành Lucca,  1146) chủ trương cho rằng các  Thánh Lễ do các linh mục bị tuyệt thông hoặc rõ ràng  là lạc giáo cử hành thì đều vô hiệu, bởi  lẽ khi dâng lễ, linh mục nói là "chúng ta"  dâng; hoặc bởi lẽ linh mục dâng là dâng ex  persona totius ecclesiae (nhân danh toàn thể Giáo hội)  (Schaefer 332). Lothar thành Segni (1160/61-1216) thì cho là  linh mục dâng hy lễ ”in totius ecclesiae persona” (Schaefer  456) thực sự "bao lâu linh mục cùng ở trong Con  Tàu (Ark) với cộng đoàn" và dùng công thức  do truyền thống chuyển trao cho (Schaefer 456). Thư Epistola  de sacramentis haereticorum (E.Sackur, MGH 3.12-20) dạy rằng  một linh mục lạc giáo thì còn có bí tích chức thánh intus (trong tâm hồn), nhưng đã mất potestas et virtus (năng  quyền và năng lực) của chức thánh foris (trong  sinh hoạt bên ngoài). Hugo của đan viện Thánh Victor  và Alger thành Liège thì chủ trương rằng các  linh mục ngoài Giáo hội cử hành lễ tạ ơn thành  sự nhưng không mang lại được lợi ích (Joseph Finkenzeller, Die  Lehre von den Sakramenten in Algemeinen. Handbuch der Dogmengeschichte  IV/1 [Freiburg im Br.: Herder, 1988] 104-5).

[21] DS 690: H.Denzinger-A.Schonmetzer, Enchiridion Symbolorum in lần thứ 36 (Barcelona/Roma: Herder,  1965).

[22] DS 700.

[23] PL 148.811 (Concilium Romanum VI).

[24] PL 160.1053-70.

[25] PL 168.1069A.

[26] Câu  cooperente Spiritu sancto trong kinh thứ hai linh mục đọc  trước khi chịu lễ (Lễ quy Rôma, kinh: Domine Iesu  Christe), chỉ về sự việc Thánh Linh hợp tác vào trong  cuộc tử nạn cứu độ của Ðức Giêsu. Trong Sách Lễ  do Ðức Phaolô VI ban hành, kinh ấy được để cho tự do, tức  là không đọc cũng được. Lần đầu tiên kinh ấy xuất  hiện là trong các sách kinh đọc riêng hồi thế kỷ  9, như trong: Sách Kinh của vua Charles "Ðầu Hói"  và Sách Các Phép (bí tích) của thành Amiens (Pháp).  Hồi thế kỷ 11, kinh này đã có mặt ở trong  một sách các kinh sùng kính Thánh Thể tại tu viện Monte  Cassino, và được dùng như là kinh để dọn mình trước  khi rước lễ; xin xem số 69 dưới.

[27] PL  168.1058.

[28] Sách Lễ Rôma mới bằng tiếng Việt  không dịch từ này trong kinh "Lạy Cha, xin thánh  hóa.“

[29] PL 168.1061D.

[30] Trong đoạn De Trinitate 1.5, Rupert giữ vững lập  trường của học thuyết tây phương về sự việc Thánh  Thần nhiệm xuất từ Chúa Cha và Chúa Con: filioque (PL167.1574D-E), nhưng dường như tác giả hiểu  giống như bên phía đông phương về sứ mệnh cá biệt và  đặc thù của Thánh Linh trong công cuộc Nhập thể. Theo  ông, Ngôi Lời trao tặng imago dei (hình ảnh Thiên  Chúa) cho nhân tính của Ngài; còn Thánh Linh thì  tác thành similitudo dei, tức là việc nên giống  tình yêu chung giữa Chúa Cha và Chúa Con (1.10; PL 167.1579C-D). Trong cuốn chú giải về Phúc Âm thứ tư,  Rupert đã quy gán việc biến đổi thánh thể cho sự kiện  Ngôi Lời nhận lấy bánh và rượu làm của mình:  "Và như vậy, Ngôi Lời... trở nên bánh hữu  hình do việc đồng hóa và chuyển đưa bánh vào trong  thực thể duy nhất của Ngôi Vị mình (Ruperti Tuitiensis  Commentaria in evangelium sancti Iohannis, Corpus Christia-norum  Continuatio Mediaevalis 9 (1959) 2212-17, tr. 375). Còn trong  cuốn chú giải về Xuất hành, thì Rupert đã minh  nhiên quy gán việc thụ thai đồng trinh, việc Ðức Giêsu hiến  dâng chính mình Ngài trên thập giá, và sự việc bánh  và rượu biến đổi, cho tác động đặc thù của Thánh  Linh: "Ðức Trinh Nữ đã thụ thai Ngài bởi  Thánh Linh và nhờ cùng một Thánh Linh ấy... Ngài  (Ð.Kitô) đã tự hiến dâng chính mình làm lễ tế  hằng sống cho Thiên Chúa hằng sống" (In Exod. 2.10  [ibid. 443-45])... "qua tác động của Thánh Thần bánh  trở thành Mình và rượu trở thành Máu của  Ðức Kitô" (In Exod. 2.11 [ibid. 446-47]).

[31] Giữa hai cực trong truyền thống  tây phương liên quan đến bản chất của "bí tích"  (hình dạng: hình bánh và hình rượu) mình và máu Ðức  Kitô - tiêu biểu cho mỗi bên thì có thánh Ambrôsiô thành  Milanô và thánh Âugutinô thành Hippô - còn  đọc thấy một đường hướng suy tư và nhận định quan trọng  khác. Ðó là phải làm sao để phân biệt giữa thể xác lịch sử và thân mình thánh thể của Ngôi  Lời Nhập Thể, cũng như phải hiểu như thế nào  về mối tương quan đối với nhau giữa hai bên. Trong lời  dẫn giải về Ep 1,7, thánh Hiêrônimô ( 419) nhận  định rằng: "Thật ra, mình và máu Ðức Kitô được hiểu  theo hai ý nghĩa: hoặc là chỉ về mình máu thiêng liêng  và thần linh, như chính Ðức Kitô đã nói "Thịt tôi  thật là của ăn" (Ga 6,55) và "Nếu các ông  không ăn thịt và uống máu Con Người..." (Ga 6,53);  hoặc là chỉ về thịt và máu đã bị đóng đinh và  đã đổ ra do ngọn giáo người lính dâm vào (Ga 19,34)."  [Comm.in Eph. 1.1.7; PL26.451A-B]. Hiêrônimô không  giải thích gì cho rõ hơn về mối tương quan giữa hai  thân thể; nhưng dường như ngài nhận là thể xác  lịch sử của Ðức Kitô hiện hữu ở trong bí tích  theo một mức độ hữu thể nào đó. Suốt cả thiên  kỷ đầu, thần học đã để tâm suy tư về vấn đề này.  Chủ hướng kinh viện thời đầu đã tiếp tục suy tư  về vấn đề đó; và vấn đề đã trở thành đối  tượng suy tư hàng đầu của thần học trong thời tiếp  theo sau cuộc tranh luận mà Berengarius thành Tours đã  khơi dậy hồi thế kỷ 11, về sự hiện diện thật của  thể xác Ðức Kitô dưới hình bánh và hình rượu.

[32] Credimus enim angelos assistere sacerdoti quando consecrat. Unde legitur  super Sententias: ÀIn momento consecratur corpus Christi et in coelum  rapitur ministerio angelorum consociandum corpori Christi'. Sunt autem  hic tria verba quae ad tria sunt referenda, nam consecrari ad panem,  rapi ad formam, consociari vero ad corpus Domini retorquetur (Cod.  Misc. Patr. 136, Statl. Bibliothek, Bamberg, fol. 67vb). Cuốn Summa  Bambergensis làm chứng cho thấy về kiểu nói cũ và  về cố gắng giúp cho hiểu kiểu nói đó theo cách thần học  thời mình quan niệm về ý niệm "truyền phép" trong  bí tích Thánh Thể. (Ludwig Hodl, "Die Transsubstantiationsbegriff  in der scholastischen Theologie des 12. Jahrhunderts," Recherches  de théologie ancienne et médiévale 31 [1964] 232).

[33] "Consecrantur autem panis et vinum, non corpus  et sanguis, sed illa in corpus Christi et sanguinem" (fol. 101ra).

[34] Giữa các tác giả đầu tiên của thần học  kinh viện ủng hộ công thức chủ yếu nói trên, thì  có: Ivô thành Chartres (1040-1115) là người cho rằng  khi đọc lại những lời thiết lập Lễ tạ ơn (hay  bí tích Thánh Thể) là lúc linh mục bắt chước chính bản  thân Ðức Kitô (Schaefer 235); và Hildebert thành Le Main  (1053-1133) là tác giả đã mô tả linh mục như  là người giữ vices Christi (Shaefer 276), hoặc  như là người "hành động thay cho Ðức Kitô",  khi đọc lại những lời thiết lập Thánh Thể (Schaefer  269).

[35] Các tác giả hiện  đang nghiên cứu về cách hiểu của thánh Ambrôsiô liên  quan đến giây phút bánh và rượu biến đổi, thì có nhiều;  nhưng chỉ có Raymond Johanny là người đã thực hiện  một thiên khảo sát tổng quan về những ý kiến và  lập trường khác nhau (L'Eucharistie centre de l'histoire  du salut chez saint Ambroise de Milan, Théologie historique 9  [Paris: Beau-chesne, 1969] 104-124) Còn Johanny, thì theo giả  thuyết cho rằng chính kinh Fac nobis của Kinh tạ ơn  Milanô (thế kỷ 4) "làm cho mầu nhiệm thành  tựu." Ông biện luận rằng trong Kinh tạ ơn Milanô không  có phần khẩn nguyện Thánh Linh (epiklesis) thánh hóa  các lễ vật (ibid. 125-34). Trong một thiên tiểu luận mới  hơn viết về phụng vụ thành Milanô thời xưa, Josef Schmitz đã đồng ý với Johanny về điểm nói rằng Lễ quy của  Ambrôsiô thiếu kinh khẩn nguyện Thánh Linh truyền phép (Gottesdienst  im altchristlichen Mailand: Eine liturgiewissenschaftliche Untersuchung  ueber Initiation und Messfeier waerend des Jahres der Zeit des Bischofs  Ambrosius ( 397), Theophaneia 25 [Bonn, 1975] 7). Làm  nền móng cho kết luận ông đưa ra, tác giả đã trưng  dẫn dữ kiện này: thánh Ambrôsiô xác định rõ  là hiệu lực truyền phép bánh và rượu nằm ở chính  nơi lời của Ðức Giêsu (ibid. 403). Xin xem thêm thư mục  của Schmitz về vụ tranh luận còn dang dở này  (ibid. 408-10).

[36] DS  1740.

[37] AAS 39 (1947) 521-95; DS 3840-55.

[38] AAS 39 (1947) 580; DS 3855.

[39] Ibid.

[40] Ibid.

[41] Ibid 532;  DS 3844.

[42] Ibid. 548; DS 3847

[43] Ibid. 580

[44] AAS 46 (1954) 669; DS 3855, xin xem  cả phần chú thích nữa

[45] J. Hild, "L'Encyclique ÀMediator Dei' et le  mouvement liturgique de Maria-Laach," La Maison Dieu14  (1948) 15-29.

[46] Bellarminô chủ trương cho rằng việc ăn  uống Mình và Máu là một thành phần trong bản  chất chứ không phải chỉ là một yếu tố cần cho toàn  vẹn tính của hy lễ thánh thể. Xác tín ấy phát xuất  từ sự việc Kinh Thánh bao giờ cũng gắn liền hy  lễ với bữa ăn. Tuy nhiên, để giải thích tình trạng  gắn liền ấy, Bellarminô đã dựa theo lý thuyết cho rằng  trong hy lễ, có thể có hai cách hủy hoại lễ vật:  hủy hoại thực sự và hủy hoại tiềm cách (virtual).

[47] Robertus Bellarminus, Controversiarum de  sacramento Eucharistiae, lib. 2 (=De sacrificio Missae lib.  2.4; ed. J. Fèvre, Opera omnia 4 [Paris: Vivès, 1873]  373a).

[48] Bellarminô, De sacrificio Missae 1.27; ed. Fèvre, 4.366a; DS 3851.

[49] AAS 39 (1947) 554; DS 3851.

[50] De sacrificio  Missae 2.4; ed. Fèvre, 4.373-74.

[51] AAS 39 (1947)  553; DS 3850.

[52] Ibid. 555-556; DS 3852.

[53] Ibid. 548; DS 3847.

[54] DS 1743.

[55] AAS 39 (1947)  548-49; DS 3848.

[56] Ibid. 548; DS 3848.

[57] DS 1651, 1653.

[58] AAS 39 (1947) 548-49; DS 3848.

[59] Ibid. 563; DS 3854.

[60] Ánh Sáng Muôn Dân=ASMD 10.

[61] Inter insigniores (AAS 69 (1977) § 32.

[62] AAS 75 (1983) 1001-1009.

[63] Ibid. 1000.

[64] Ibid. 1006.

[65] De ss. Eucharistiae  Mysterio et Cultu, Dominicae cenae số 8-9 (AAS 72 (1980)  127-34.

[66] Ibid. 128-29.

[67] Rm 8,32; Ga 3,16, v.v.

[68] Trên thập giá, Ðức Giêsu  đã tự hiến chính mình trong Thần Khí, là nguồn suối  của mọi ân sủng thông ban cho Ngài. Câu Dt 9,14  hàm ngụ ý nghĩa chỉ về vai trò tác động của "Thần  Khí hằng hữu đối với biến cố Ðức Giêsu tự hiến chính  mình trên thập giá... Ngài tự hiến tế chính mình không  chút tì vết, lên cho Thiên Chúa nhờ Thánh Linh hằng hữu."  Theo đà tiến phát của thần học về Thánh Linh, các  nhà chú giải về các giáo phụ thường coi "Thần  Khí hằng hữu" và Thánh Linh chỉ là một (John  McGrath, "Through the Eternal Spirit: A Historical Study of the  Exegesis of Hebrews 9:13-14" [Dissertation, Rome: Gregorian University,  1961]). Những trường hợp phụng vụ sử dụng đến  câu Kinh Thánh này thì rất họa hiếm, và đều được  liệt kê ra ở trong cuốn E. J. Kilmartin, Culture and the  Praying Church, Canadian Studies in Liturgy 5 (Ottawa: Canadian  Conference of Catholic Bishops, 1990) 86-87, số 7. Các nhà  chú giải không đồng ý với nhau về ý nghĩa của câu  Dt 9,14. Heribert Muhlan đã đi đến kết luận tín lý cho rằng sự hợp tác của Thánh Linh trong biến cố thập giá mang  ý nghĩa tiên tri và tinh thần chỉ về cảnh tượng thu  tập bao quát hết mọi người công chính mà sau này  chính Thánh Linh sẽ đưa hội nhập vào trong cuộc tự  hiến của Ðức Kitô. Kiểu cắt nghĩa này đã giúp  cho tác giả có được phương cách để giải thích về sự  hiện diện của cuộc hy tế thập giá ở trong phụng vụ  của Giáo hội (Una Mystica Persona, 2nd. rev. ed. [Munich:  Schoningh, 1967] các số 8.90-8.97).

[69] Sacrosanctum concilium=Phụng vụ thánh 6.

[70] Dominicae cenae 9.

[71] Ibid.

[72] ARCIC=Anglican-Roman Catholic International  Commission, xem Origins 21, số 28 (19-XII-1991) 441-447.

[73] ARCIC I Final Report (London:  SPCK, 1982.

[74] Ibid. 13-14.

[75] Ibid. 18-20.

[76] "Vatican responds" Origins (19-XII-1991) 445.

[77] ”Ministry and Ordination,”  Ibid. 41.

[78] Ibid. 445.

[79] Ibid. 35.

[80] Ibid. 445.

[81] Biến  thể là thuật ngữ diễn đạt sự việc biến đổi ấy.  Liên quan đến lịch sử của những bước phát triển  cốt yếu về chủ đề này trong thần học công giáo kể  từ năm 1940 cho đến năm 1970, xin xem Edward J. Kilmartin,  "Sacramental Theology: The Eucharist in Recent Literature," TS  32(1971) 233-77. Không có gì thay đổi trong hai mươi  năm nay.

[82] Bằng chứng là sau khi xem xét lại  những lý thuyết khác nhau trong thời đó, Phêrô thành  Capua đã đưa ra kết luận ở trong quyển Summa quaestionum  (năm 1201-2), nói rằng: "Tín điều không bắt buộc phải  tin sự việc biến đổi xẩy ra thế này hay thế nọ, nhưng  chỉ phải tin là Mình Chúa hiện diện ở trên bàn  thờ khi những lời (truyền phép) được đọc lên.”>

[83] E. J. Kilmartin,  "The Official Vatican Response to BEM: Eucharist," Ecumenical  Trends 17 (1988)37-40, đoạn 39.

[84] Ibid. 40.

[85] Ibid.

[86] Xin xem ghi  chú số 31 trước đây.

[87] Biệt ứng: từ tiếng  Việt của thuật ngữ appropriation.

[88] Trong công cuộc sáng tạo, chỉ có một  sự phân biệt thuần lý không thôi giữa những hành  động của các Ngôi Vị Thiên Chúa; bởi vì trong trường  hợp đó, không có được một nền tảng nào làm cơ  sở cho việc phân biệt thực sự giữa những  quan hệ của mỗi Ngôi Vị với các tạo vật xét theo  tư thế là tạo vật. Nhưng, trong công cuộc sáng tạo, lại  có những hành động hay sự việc được biệt ứng (theo  nghĩa hẹp) cho một Ngôi Vị, vì chúng xem ra thích ứng hơn đối  với những đặc tính của Ngôi Vị ấy. Nếu thần học đã  muốn dùng đến phương thức biệt ứng (theo nghĩa hẹp),  thì chính là để khẳng định rằng cuộc sáng tạo là công  việc cùng làm của Thiên Chúa Ba Ngôi trong tư thế  là một tác nhân duy nhất: hành động chỉ có một, trong  đó tác động khác nhau của mỗi Ngôi chỉ được nhận  thức theo phân biệt thuần lý. Trái lại, phải nói là  có một sự phân biệt thực sự giữa những hành  động của Ba Ngôi Thiên Chúa trong việc thánh hóa loài  người, bởi vì quả là có những mối quan  hệ cá vị thực sự giữa từng Ngôi Vị trong Thiên Chúa  với từng con người. Trong trường hợp này, phương  thức "biệt ứng" được dùng theo nghĩa rộng, tức là muốn nói rằng hành động riêng và cá biệt  của một Ngôi Vị trong Thiên Chúa có bao gồm cả hành  động của hai Ngôi Vị kia.

[89] DS 3326.

[90] DS 3814-15.

[91] Bài nói chuyện  trong buổi tiếp kiến ngày 12 tháng 11, 1969 (Documentation  catholique 66 [1969] 1053-55). Về mối quan tâm của Ðức  Phaolô VI đối với Thần khí học, xin xem E. J. Kilmartin, "Paul  VI's References to the Holy Spirit in Discourses and Writings on the  Second Vatican Council, 1963-1965." Trong cuốn Paolo VI e  i problemi ecclesiologici al concilio, Colloquio internazionale  di studio: Brescia, 19-21, settembre 1986 (Brescia: Publicazioni dell'Istituto  Paolo VI, 1989) 399-406.

[92] De Spiritu Sancto in vita ecclesiae et mundi, 18-V-1986 (Vaticanô, 1986), Lời nhập đề, số 2, tr. 6.

[93] Phần 3, số  62, 88.

[94] Về điểm này,  Ðức Thánh Cha cho thấy là ngài đi theo đường hướng  mà công đồng Vaticanô II đã vạch ra trong sắc lệnh  về đại kết, nói đến tầm quan trọng của công tác phục  hồi chiều kích thần khí học trong việc phụng tự kitô, và  kêu gọi lưu ý đến sức năng phong phú của phụng vụ đông  phương: "... các tín hữu đông phương rất mộ mến việc  cử hành phụng vụ thánh, nhất là phép Thánh Thể...  và hằng khát khao được thông hiệp cùng Thiên Chúa  Ba Ngôi rất thánh" (15a). Trong Hiến chế về phụng vụ thánh,  công đồng đã không thể không nhắc đến Thánh Linh, khi  nói đến việc Giáo hội tạ ơn Thiên Chúa "nhờ quyền  năng Chúa Thánh Thần" (6). Nhưng, trong chương II, là  chương dành riêng để bàn về Lễ tạ ơn, thì vai trò  của Thánh Linh đã không được đề cập đến (các số  47-58).

[95] ASMD 48.

[96] Piô XII, thông điệp Mediator Dei, 20-XI-1947, AAS  39(1947) 562-63; DS 3854.

[97] Cùng với nhiều tác giả khác, Johannes Betz  đã tỏ ra không đồng quan điểm với ý kiến của  Ðức Piô XII trình bày trong thông điệp Mediator Dei,  coi phần chịu lễ "chỉ đơn thuần là phần thuộc toàn  vẹn tính" của Lễ tạ ơn : "Sự việc Ðức Giêsu  hiện diện thật ở trong thể xác làm cho Ðức Kitô và  các kitô hữu có thể gặp gỡ nhau trong một cách thức  thân mật thâm trầm nhất; và việc chịu lễ, - là  mục tiêu cuối cùng của một bữa ăn tượng trưng,  là cử chỉ không thể thiếu được ít là của phía  linh mục, - sẽ làm cho cuộc gặp gỡ ấy được trọn  vẹn trong tư thế là một phần chủ yếu của hy tế  tạ ơn, chứ không chỉ như là một phần làm cho nó nên  toàn vẹn mà thôi (như Piô XII đã nói)." (J.Betz,  "Eucharist, I. Theological, E. Theological Explanations,"  trong Karl Rahner, ed. Encyclopedia of Theology: The Concise Sacramentum  Mundi [New York: Seabury, 1975] 458.

[98] E. J. Kilmartin, "The One Fruit and the Many Fruits"  61-63.

[99] Chỉ có một số ít nhà thần học kinh viện thời  đầu là đã đề cập đến mối quan hệ hỗ tương giữa  linh mục và Ðức Kitô cùng Giáo hội; nhưng ý kiến  này đã không được khai triển gì mấy. Bernold thành  Constance (1050-1100) đã nhắc đến ý kiến này, và  đã mô tả linh mục như là "vị đại sứ của  Ðức Kitô và là vị sứ thần mà dân phái gửi  đến với Ðức Chúa" (Schaefer 134). Hônôrê thành Autun  cũng coi linh mục như là "vị đại sứ của Giáo  hội bên cạnh Ðức Kitô; vị đại sứ của Ðức Kitô bên cạnh  chúng ta" (Schaefer 158).

[100] Về chủ đề này, xin xem  E. J. Kilmartin, "Apostolic Office, Sacrament of Christ," TS 36(1975) 243-64; "Christ's presence in the Liturgy," Emmanuel 82(1976) 237-43; "Pastoral Office and the Eucharist," Emmanuel 82(1976) 312-18; Letter to America liên quan  đến tuyên ngôn về việc các phụ nữ và chức thánh:  America 136, n. 9 (5-IV-1977) 177-78; "Bishops and Presbyters  as Representatives of Christ and the Church," trong Leonard và  Arlene Swidler, eds. Women Priests: A Catholic Commentary on the  Vatican Document (N.Y.: Paulist, 1977) 295-301.

[101] E. J. Kilmartin, "The Active Role of Christ and the Holy Spirit  in the Sanctification of the Eucharistic Elements," TS  45(1984) 225-53.

[102] "The One Fruit and the  Many Fruits" 63-64.

[103] Angelus Haussling, "Odo Casel--Noch von  Aktualitaet," Archiv fuer Liturgiewissenschaft 28(1986)  377.

[104] Karl Lehmann, "Gottesdiesnt als Ausdruck  des Glaubens," Liturgisches Jahrbuch 30(1980) 211; Cesare  Giraudo, Eucaristia per la Chiesa. Prospettive teologiche sull'eucaristia  a partire dalla "lex orandi” (Roma: Università Gregoriana,  1980) 210.

[105] C. Giraudo, La struttura letteraria  della preghiera eucaristica. Saggio sulla genesi letteraria di'una  forma. Tôdâ veterotestamentaria, berakâ giudai-ca, anafora cristiana.  Analecta Biblica 92 (Roma: Istituto Biblico, 1981).

[106] C. Giraudo, Eucaristia 336-45, cắt nghĩa  tại sao nên dành ưu tiên cho khái niệm in persona ecclesiae,  lấy đó làm khởi điểm để phân tích về vai trò  đại diên song đôi của linh mục khi cử hành Thánh  Lễ.

[107] Ibid. 520-56.

[108] Chúng tôi dựa theo C. Giraudo, La struttura letteraria della  preghiera eucaristicaEucaristia per la chiesa để  tiến hành cuộc phân tích. Xin xem thêm E.J. Kilmartin, "Sacrificium  laudis: Content and Function of Early Eucharistic Prayers," TS 35 (1974) 268-87.

[109] Ðiều luật xưa nhất liên quan đến Kinh tạ  ơn là khoản 21 trong Breviarium Hipponense,; đó  là khoản tóm lược các văn kiện của công đồng  Hippo Regius (8-VIII-393), viết rằng: "Trong kinh nguyện, không  được kêu tên Cha thay cho Con, hoặc kêu tên Con thay cho Cha;  và khi dự lễ bàn thờ, bao giờ cũng  phải dâng kinh nguyện lên với Thiên Chúa Cha." Muốn  nghiên cứu thêm về khoản luật này và ảnh  hưởng về sau của nó, xin xem E. J. Kilmartin, "Early  African Legislation concerning Liturgical Prayer," Ephemerides  liturgicae 99 (1985) 105-127. Quả là các nguồn liệu  Pháp và Tây ban nha thời xưa có cho thấy sự kiện Kinh  tạ ơn được dâng lên Thiên Chúa Con; có thể là lối thực  hành này đã phát nguồn từ thái độ phản  đối lạc giáo Ariô.

[110] Về  số các chén rượu dùng trong bữa ăn, xin xem E. J. Kilmartin,  "The Eucharistic Cup in the Primitive Liturgy," Catholic  Biblical Quarterly 24 (1962) 32-43.

[111] "Tế phẩm Chúa ưng  nhận là tấm lòng tan nát ăn năn..." (Tv 51, 17-19).  Kinh nguyện của Adariah, được ghép vào đoạn sách Ðanien  3,23tt và có lẽ là đã được soạn bằng tiếng  Hy-pri hồi thế kỷ 2 hoặc 1 trước kỷ nguyên Kitô, là  một thí dụ minh họa rõ về điểm ấy: "Ngày nay chẳng  còn... lễ toàn thiêu, lễ hy sinh đã hết,  tiến lễ trầm hương cũng chẳng còn, chẳng còn  nơi dâng của đầu mùa lên Chúa... Nhưng xin hãy  nhận tâm hồn thống hối và tinh thần khiêm cung của  chúng con, thay cho của lễ toàn thiêu chiên bò...  Ước gì hy lễ chúng con thượng tiến Ngài hôm nay cũng  làm đẹp ý Ngài như vậy." Rm 12,1 cũng nói lên  cùng một ý tưởng như thế.

[112] Adversus haereses 4.18.1; xem thêm 4.31.1 và  5. Muốn tìm hiểu thêm về chủ đề này trong Irênêô,  xin xem Robert J. Daly, Christian Sacrifice: The Judaeo-Christian  Background before Origen, Studies in Christian Antiquity 18 (Washington:  Catholic University, 1978) 339-60.

[113] Từ Hy lạp eukharistía cũng  có hai ý nghĩa, tương tự như eulogía; từ này được  dùng để phiên dịch từ Hy pri berakah, có nghĩa  tương ứng với "phúc lành." Từ gốc kháris chỉ về cả ân huệ đã ban lẫn lòng biết ơn đáp  trả đối với Ðấng ban ơn. Tương đương như thế, eukharistía  mang ý nghĩa chỉ về cả tặng phẩm lẫn lòng tạ ơn,  tức là ý muốn trả ơn cho Ðấng đã ban ơn, ngõ  hầu giữ cho mình luôn ý thức được rằng ơn là ơn. Trong  Giáo hội thời cổ, các thần học gia cũng như các văn  bản phụng vụ đều nhấn mạnh đến khía cạnh khách quan.  Nhưng khía cạnh chủ quan của Lễ tạ ơn, tức cộng  đoàn tham dự hướng lòng về với Thiên Chúa, cũng  không bị bỏ quên. Xem J. Betz "Die Eucharistie als auch  ethische- Umsetzung von Glaubenseinsicht," trong Berhard Fraling  và Rudolf Hasenstab, eds. Die Wahrheit tun: Zur Umsetzung  ethischer Einsicht: Festschrift zum 70. Geburtstag von Georg Teichtweier  [Wurz-burg: Echter, 1983] 93-107).

[114] Hans Bernard Meyer, Eucharistie: Geschichte, Theologie, Pastoral.  Gottesdienst der Kirche, Handbuch der Liturgiewissenschaft, Teil  4 (Re-gensburg: Pustet, 1989) 455.

[115] E. J. Kilmartin, "Sacramental Theology," TS 32 (1971)  246.

[116] Ibid.

[117] C. Giraudo, Eucaristia 620 số 68.

[118] Betz giải thích nói rằng khi hành động qua nhân tính  của Ngài, Ngôi Lời vĩnh cửu là chính chủ  thể chủ động của các hành động cứu độ đã  được thực hiện ở trong lịch sử. Do đó, những hành  vi cứu độ mà Ðức Giêsu đã làm ngày xưa, "mang  một tính chất vĩnh hằng" và được đưa vào trong nhân  tính vinh hiển: nhân tính này vẫn mãi là dụng  cụ hữu hiệu kết chặt với Ðức Chúa siêu tôn. Như thế,  các hành động cứu độ trong quá khứ có thể hiện diện  ở trong không thời gian hiện tại, qua và trong một  thực tại biểu tượng. "Vì thực tại biểu tượng là một  thực thể trong đó, một hữu thể khác lồng gọn chính mình  vào để hiện hữu và biểu hiện chính mình ra để  hoạt động. Yếu tính của một biểu tượng không phải  là thực tại vật lý của chính nó, song là sự việc  nó biểu lộ và hiện diện hóa thực tại nguyên khởi  được nó tượng trưng cho." (J. Betz, Eucharistie 458-59).  Xem thêm J. Betz, "Die Gegenwart der Heilstat Christi," trong  Leo Scheffczyk cùng với các tác giả khác, Wahrheit  und Verkuendigung, Festschrift Michael Schmaus (Munich: Schoningh,  1967) 2.1807-26.

[119] Lothar Lies, "Verbalpraesenz-Aktualpraesenz-Realpraesenz:  Versuch einer systematischen Begriffsbetimmung," trong L. Lies,  ed., Praesentia Christi: Festschrift Johannes Bets zum 70. Geburtstag  dargebracht von Kollegen, Freunden, Schuelern (Dusseldorf: Patmos,  1984) 79-100.

[120] Hans Meyer, Eucharistie 448-59; xin xem thêm "Casels Idee  der Mysteriengegenwart in neuer Sicht," ALW 28 (1986) 388-95.

[121] Về điểm này xin xem Adolf Darlap, "Anamnesis:  Marginalien zum Vertaendnis eines theologischen Begriffs," ZKT  97 (1975) 80-86. Darlap quan niệm anamnesis như là việc  lặp lại, tức là lấy lại quá khứ làm của mình.

[122] Eucaristia 615 n. 53.

[123] Brian McNamara, "Christus Patiens in the Mass and  Sacraments: Higher Perspectives," Irish Theological Quarterly  42 (1975) 17-35. E.J. Kilmartin, Christian Liturgy: Theology and  Practice, vol.1: Systematic Theology of Liturgy (Kansas  City: Sheed & Ward, 1988) ủng hộ lập trường của McNamara.  H.B. Meyer, qua bài phê bình về cuốn sách nói trên, coi  đó là một giải thuyết tích cực (ZKT 113 (1991)  24-38).

[124] Hans Urs  von Balthasar, "Fides Christi," trong Sponsa Verbi, Schizzen zur Theologie 2 (Einsiedeln: Johannes, 1961) 78-79; xin xem  Angelus Hauss-ling, "Odo Casel-noch von Aktualitaet," ALW  28 (1986) 383-84.

[125] E. J. Kilmartin, "Sacraments as Liturgy of the Church," TS 50 (1989) 540-44.

[126] Nói chung, thì những sáng kiến của các tác  giả hiện đại như trình bày trên đây, phần lớn tương  hợp với những đề xuất độc đáo của Gottlieb Sohngen  (1892-1971), Der Wesensaufbau des Mysteriums, Grenzfragen zwischen  Theologie und Philosophie 6 (Bonn, 1938). Trong một tác phẩm xuất  bản tiếp theo sau: Das sakramentale Wesen des Messopfers  (Essen: Augustin Wibbelt, 1946), Sohngen đã thay đổi lý thuyết  trước, và dựa vào tác động bí tích - là một hy  lễ, - tác giả đã khai triển rộng ý tưởng về  sự hiện diện chủ động và tương đối của các hành  động hy tế Ðức Kitô đã thực hiện. Tác giả đã  giải thích rõ về tư tưởng này ở trong bài  viết "Christi Gegenwart in uns durch den Glauben," trong  Franz Xavier Arnold và Balthasar Fischer, eds. 2d ed., Die  Messe in der Glaubensverkuendigung (Freiburg: Herder, 1953) 14-28.

[127] Việc tập trung  nỗ lực nghiên cứu vào phạm trù "bí tích"  coi đó như cấu trúc cơ bản của hết mọi khía cạnh trong  kế hoạch cứu độ, là một thí dụ điển hình cho thấy cơ  nguy thu hẹp vừa nói; xin xem E. J. Kilmartin, "Sacraments  as Liturgy of the Church" 54

 


Trở về  "Mục Lục"