Aloysius Pieris, S.J.

Aloysius Pieris laø moät linh muïc Doøng Teân ngöôøi Sri Lanka, hieän laøm giaùm ñoác trung taâm Tulana, nôi ñoái thoaïi kitoâ-phaät; baøi vieát naøy ñaêng trong taïp chí The Way, 1989, trang 98-111: chuùng toâi xin gôûi ñeán quyù ñoäc giaû ñeå goïi laø coù moät chuùt gì möøng 500 naêm thaùnh Inhaõ Loyola sinh ra: 1491-1991.

Nhaän Ñònh Môû Ñöôøng

Ngoaøi bieån roäng, laáy gì so cuøng bieån roäng; ngoaøi trôøi cao, laáy gì saùnh vôùi trôøi cao: tuïc ngöõ tieáng Phaïn thuôû xöa noùi nhö theá . Phaät giaùo vôùi Kytoâ giaùo laø nhöõng thöïc theå heát söùc ñoäc ñaùo: moãi beân ñeàu bieåu thò roõ baûn saéc ñoäc nhaát voâ nhò cuûa mình ñeán ñoä muoán so saùnh chuùng coù nghiaõ laø chòu ñöông ñaàu vôùi moät thaùch ñoá lôùn. Tuy nhieân, gioáng nhö trôøi vôùi bieån, Phaät giaùo vaø Kytoâ giaùo khoâng nhöõng töông hôïp vôùi nhau trong baûn tính dò bieät khoân taû cuûa chuùng, maø coøn coù theå boå tuùc cho nhau nöõa. Hai toân giaùo boå tuùc cho nhau nhö theá naøo, thì ñaõ ñöôïc ñeà caäp tôùi moät caùch khuùc chieát ôû choã khaùc roài [1] , coøn ôû ñaây, toâi khoâng theå laøm theâm ñöôïc gì hôn laø ghi laïi moät ít ñieåm noåi baät ruùt ra töø baøi khaûo luaän aáy, xeùt vì chuùng caàn ñeå laøm haäu caûnh cho baøi vieát naøy.

Hai toân giaùo boå tuùc cho nhau trong nhöõng gì chuùng ñaùp öùng cho hai baûn naêng dò bieät nhöng laïi tuøy thuoäc vaø boå tuùc cho laãn nhau cuûa taâm thaàn con ngöôøi. Phaät giaùo thoûa maõn khaùt voïng thaâm saâu cuûa chuùng ta: khaùt voïng tìm bieát chaân lyù giaûi thoaùt cho ñeán toät möùc sieâu baûn vò cuûa noù. Kytoâ giaùo thì ñaùp öùng sung maõn nhu caàu yeâu thöông nguoàn maïch cöùu ñoä cuûa moïi sinh linh cho ñeán toät möùc töông giao maät thieát lieân baûn vò. ñieåm noøng coát cuûa Phaät giaùo laø tröïc quang (gnostic/giaùc ngoä/duy tri/hieåu bieát ñeå ñöôïc cöùu ñoä), tuy nhieân töï baûn chaát, khoâng phaûi chæ moät chieàu coù theá. Bôûi vì ngay töø buoåi sô khai, Phaät giaùo cuõng ñaõ coù moät loái tu ñöùc ñaày saéc thaùi "caûm tính" (affective) öùng ñoái nhòp nhaøng vôùi giaùo thuyeát cöùu ñoä "minh trieát" (sapiential). Vaø ngöôïc laïi, Kytoâ giaùo khoâng phaûi thuaàn tuùy moät möïc laø suûng aùi (love): trong lòch söû, ñaõ töøng thaáy coù moät traøo löu tu ñöùc thaàn bí (mysticism) theo khuynh höôùng duy tri chòu aûnh höôûng saâu ñaäm cuûa vaên minh vaên hoùa Hy laïp vaø phuø hôïp vôùi leà loái chính thoáng Kytoâ; coøn hôn nöõa, neáu khoâng coù traøo löu aáy, thì Kytoâ giaùo haún ñaõ thieáu maát ñi moät phaàn ñoùng goùp khoâng phaûi laø nhoû.

Nhaän ñònh toång quaùt treân ñaây tieàm nguï hai söï thaät hieån nhieân. Söï thaät ñaàu tieân laø gnosis (tröïc tri) vaø agape (ñöùc aùi) ñeàu laø hai loaïi ngoân ngöõ duøng ñeå dieãn taû vieäc giaûi thoaùt maø thaàn trí noùi leân trong moãi moät ngöôøi chuùng ta vaø vì theá khoâng moät toân giaùo naøo coù theå khích leä chuùng ta noå löïc tieán tôùi möùc sung maõn cuûa con ngöôøi ñöôïc neáu khoâng chòu daïy cho chuùng ta bieát noùi thoâng thaïo caû hai thöù tieáng ñoù. Ñieàu caàn noùi cho roõ laø nhöõng gì ngöôøi Phaät giaùo noùi trong moãi moät ngöôøi chuùng ta baèng ngoân ngöõ "minh trieát", thì ngöôøi Kytoâ trong chuùng ta caàn phaûi hieåu vaø ñaùp laïi baèng ngoân ngöõ cuûa tình yeâu; vaø ngöôïc laïi. Söï thaät thöù hai laø: chæ nhöõng ngöôøi quen ñem thaùi ñoä höôùng noäi maø thu nhaän loái ñoái thoaïi beân trong nhö theá thì môùi coù ñuû ñieàu kieän ñeå tham döï thöïc söï vaøo cuoäc gaëp gôõ höõu ích giöõa hai hình thaùi vaên hoùa hoaøn toaøn dò bieät do Phaät giaùo vaø Kytoâ giaùo gaày döïng neân trong nhöõng xaõ hoäi ruùt sinh khí töø hai chính toân giaùo aáy.

Nguyeân taéc song öùng aáy cuõng toû ra raát coâng hieäu ngay caû trong tröôøng hôïp moät laõnh vöïc rieâng bieät cuûa Kytoâ giaùo - vaø ôû ñaây laø tröôøng hôïp cuûa ñöôøng höôùng tu ñöùc (Linh ñaïo) Inhaõ, muoán tìm caùch ñeå soáng thoaûi maùi nhö laø ôû nhaø mình, trong moät moâi tröôøng vaên hoùa rieâng bieät ñöôïc nhoài naën leân bôûi moät nhaùnh Phaät giaùo, töùc laø truyeàn thoáng Theravada (Tieåu Thöøa) maø chuùng toâi gaëp thaáy taïi Tích Lan ñaây. Ngöôøi Kytoâ muoán laøm vieäc taïi moät boái caûnh vaên hoùa nhö theá thì phaûi laø "ngöôøi ñaõ hoäi nhaäp" vaøo trong vaên hoùa ñoù, thaønh thaïo trong caû hai ñöôøng höôùng tu ñöùc, gioáng nhö laø ñaõ ñaâm reã saâu vaøo trong caû hai thöù ñaát. Dó nhieân, ñieàu naøy chaéc chaén khoâng phaûi laø chuyeän deã. Haêng say khoâng ñöôïc höôùng daãn trong noå löïc hoäi nhaäp coù theå ñöa tôùi hai caùm doã sau ñaây: coá troän laãn hai thöù ngoân ngöõ noùi treân ñeå laøm ra moät loaïi tu ñöùc lai caêng, moät thöù "taû-pín-luø" chaúng coù muøi vò gì ñaëc saéc caû; chuùng ta thöôøng goïi kieåu bieán cheá naøy laø thuyeát hoå loán (syncretism); ñoù laø caùm doã thöù nhaát; caùm doã thöù hai coù veû tinh vi hôn, töùc laø coá taïo neân moät thöù tertium quid (ñeä tam vaät/caùi thöù ba), trong ñoù khoâng beân naøo trong hai beân coøn giöõ ñöôïc baûn saéc rieâng cuûa mình, cho duø laø trong moät caùch thöùc troän laãn; ngöôøi ta goïi taùc phaåm cuûa loaïi saùng taïo naøy laø hình thöùc "toång hôïp". Khoâng moät phöông thöùc naøo trong hai ñöôøng loái treân ñaây coù theå mang laïi ñöôïc moät chuùt lôïi ích gì cho nhöõng noã löïc ñaïi keát hay laø cho ñôøi soáng thieâng lieâng.

Ñöôøng höôùng chuùng toâi choïn: chuùng toâi goïi laø "symbiosis", töùc laø "ñoàng sinh", cuøng soáng vôùi nhau; ñoù laø moät hình thöùc soáng töông trôï laãn nhau, qua ñoù ngoân ngöõ cuûa moãi beân caøng ngaøy caøng coù khaû naêng laøm cho baûn saéc cuûa mình trôû thaønh beùn nhaïy hôn ñoái vôùi beân kia. Bôûi vì, qua söï kieän hai beân bieåu hieän chính mình cho nhau, baûn chaát ñích thöïc cuûa moãi beân seõ toû roõ ñeán ñoä coù theå nhaän ra ñöôïc nhöõng gì khoâng phaûi laø chaân chính trong baát cöù beân naøo. Vaø keát quaû coù yù nghiaõ nhaát cuûa caùch thöùc ñoàng sinh naøy laø ñaït ñeán choã phaùt hieän vaø loaïi boû ñöôïc nhöõng gì laø giaû taïo trong truyeàn thoáng cuûa moãi beân.

Trong caùc laàn caám phoøng hoaëc tónh taâm toå chöùc chung cho nhöõng nhoùm goàm caû tín ñoà Phaät giaùo laãn tín höõu Kytoâ, toâi ñaõ coù dòp phaùt hieän ra töø trong caû hai truyeàn thoáng, nhieàu ñieàu khoâng chaân chính noùi treân. Coøn ñoái vôùi linh ñaïo Inhaõ laø tieâu ñieåm cuûa baøi vieát naøy thì toâi coù theå daãn ra moät danh saùch daøi keå laïi caùc ñieàu giaû taïo noùi treân; nhöng ôû ñaây, toâi chæ xin neâu leân nhöõng ñieåm lieân quan tôùi caùc vaán ñeà nhö sau thoâi:

-Khuoân maãu thaàn hoïc cuûa Linh Thao Inhaõ,

-YÙ nieäm veà "chieâm nieäm",

-Quan nieäm veà "caùi toâi" trong nhaân sinh quan Inhaõ.

Thaàn Hoïc Linh Thao Inhaõ

Leà loái haønh ñoäng laø böôùc ñaàu tieân trong tieán trình hình thaønh lyù thuyeát cuûa chính leà loái aáy. Tieác thay laø lyù thuyeát ngaàm aån trong ñöôøng loái thaàn hoïc Inhaõ ñaõ khoâng tieán haønh theo moät caùch thöùc caân xöùng vôùi söùc caûi hoùa cuûa Linh Thao. Toâi nghi raèng nhö theá laø vì chính Inhaõ cuõng ñaõ laø naïn nhaân chòu aûnh höôûng cuûa giaùo thuyeát kinh vieän vaøo hoài suy taøn coøn ñöôïc daïy taïi Paris trong thôøi thaùnh nhaân theo hoïc ôû ñoù. Theo hoïc tröôøng phaùi thaàn hoïc ñöôøng höôùng aáy ñaõ gaây suy nhöôïc cho tình traïng ñôøi soáng thieâng lieâng cuûa Inhaõ ñeán ñoä thaùnh nhaân ñaõ caûm thaáy caàn phaûi daønh nhieàu thì giôø hôn ñeå tónh döôõng vaø caàu nguyeän haàu laáy laïi söùc noäi taâm. Kinh nghieäm naøy veà sau ñaõ giuùp Inhaõ nghó ra vieäc quy ñònh cho Doøng Teân moät thôøi gian huaán luyeän maø ngaøi goïi laø "naêm thöù ba" (nhaø taäp naêm ba), hay laø schola affectus (tröôøng caûm thöùc). Ñoù laø thôøi gian hoïc vieân Doøng Teân duøng ñeå phuïc hoài laïi nhöõng gì phöông phaùp kinh vieän ñaõ laøm cho maát ñi.

Chính Linh Thao cuõng tích chöùa nhieàu yeáu toá ngoät ngaït, haäu quaû cuûa ñöôøng höôùng thaàn hoïc kinh vieän noùi treân. Ngay caû phaàn Nguyeân lyù vaø Neàn taûng (Linh Thao: LT soá 23) laø ñieåm tinh tuùy cuûa loái tu ñöùc caûm thöùc (affective) ñöôïc coå xuùy trong taát caû boán Tuaàn (giai ñoaïn, böôùc) cuûa Linh Thao, cuõng bò boùp meùo bôûi caùch trình baøy keàm keïp theo coâng thöùc kinh vieän. Hoïc thuyeát ñoäc haïi veà vieäc xöû duïng taïo vaät maø ñi ñeán vôùi Thieân Chuùa (lyù thuyeát coi coâng trình taïo döïng laø duïng cuï), ñöôïc Nguyeân lyù vaø neàn taûng choáng ñôõ lyù thuyeát ñoái nghòch haún vôùi nhaõn giôùi sinh thaùi hoïc (ecological) trong Phaät giaùo cuõng xuaát phaùt töø neàn thaàn hoïc kinh vieän thôøi suy taøn, vaø traùi ngöôïc haún vôùi giaùo thuyeát coi coâng trình taïo döïng qua nhaõn giôùi bí tích-daáu chæ, laø giaùo thuyeát hieän roõ trong cuoäc linh thao tuyeät ñænh mang teân: Cuoäc chieâm nieäm ñeå ñöôïc tình yeâu (LT 230-237), cho duø vaên baûn vieát veà cuoäc linh thao naøy coù xöû duïng moät vaøi töø ngöõ kinh vieän. Ngay caû trong caùc cuoäc linh thao chuû choát cuûa Tuaàn thöù nhaát, ngöôøi laøm Linh Thao (ngöôøi caám phoøng) quen soáng vôùi neà neáp caûm thöùc Phaät giaùo, cuõng seõ caûm thaáy baên khoaên boái roái vì caùch thöùc dieãn taû saëc muøi toøa aùn cuûa neàn thaàn hoïc Latinh chæ bieát nhaán maïnh ñeán toäi loãi vôùi laïi coâng chính hoùa.

Caùc tu só Doøng Teân thôøi ñaàu ñaõ cho Linh Thao daäm chaân taïi choã, coi ñoù nhö laø moät thuû baûn tu ñöùc khoâng hôn khoâng keùm, ñeå lo ñem heát söùc löïc khai thaùc thaàn hoïc kinh vieän ñeán toät möùc ñoä tröøu töôïng cuûa noù. Ngay caû nhöõng vò loãi laïc nhö Bellarmino cuõng ñaõ nhuùng tay vaøo caùch haønh ñoäng phaân taùn laøm ñoâi ñaùng tieác ñoù. Vì vaäy, nhöõng baát ñoàng töông töï nhö noùi treân ñoái vôùi tu ñöùc Phaät giaùo thöôøng laø do baàu khí thaàn hoïc khoâng maáy thích ñaùng bao quanh Linh Thao maø ra hôn laø do chính baûn chaát cuûa leà loái haønh ñoäng theo phöông thöùc Inhaõ. Ngoân ngöõ thaàn hoïc duøng trong Linh Thao coù nhieàu luùc khoâng noùi leân ñöôïc nhöõng gì laø caûm thöùc trong phöông phaùp tu ñöùc Inhaõ.

Trong theá aûnh höôûng hoã töông vôùi tu ñöùc Phaät giaùo, Linh Thao coù theå gôïi leân moät phöông höôùng ñeå theo ñoù maø ñi tìm moät ñöôøng loái thaàn hoïc Inhaõ thích ñaùng. Duø khoâng hoaøn toaøn thoaùt khoûi aûnh höôûng cuûa giaùo thuyeát kinh vieän, loái tu ñöùc Tieåu thöøa (Theravada) cuõng ñaõ giöõ laïi ñöôïc khuoân maãu lieäu phaùp (therapeutic) nguyeân thuûy cuûa mình. Ñöùc Phaät laø moät y só chaån ñoaùn tình caûnh nguy khoán (ñieàu maø ngöôøi kytoâ goïi laø "tình traïng sa ñoïa": fallenness) nhö laø moät chöùng "khoù ôû" (disease) traàm troïng kinh nieân: dukkha (pain/khoå ñau); vaø nguyeân nhaân cuûa noù laø taneha (greed/loøng tham). ñoù laø hai chaân lyù cao quyù ñaàu tieân. Chaân lyù thöù ba xaùc quyeát raèng chöùng khoù ôû khoâng theå chöõa laønh ñöôïc neáu khoâng dieät tröø nguyeân nhaân sinh ra noù; bôûi vì chæ coù theå tìm ra ñöôïc laønh maïnh vaø hoaøn haûo ôû trong traïng thaùi khoâng coù loøng tham maø thoâi! Chaân lyù thöù tö laø lieàu thuoác; phaùi thuoác thì ai cuõng roõ laø con ñöôøng trung dung giaûi phoùng khoûi khoå ñau, goïi laø "con ñöôøng taùm loái cao quyù" (the eightfold noble path); ñoù laø toùm löôïc noäi dung cuûa tu ñöùc nhaø Phaät; töùc laø caùch thöùc ñeå nhoå taän goác loøng tham hay laø tính quy ngaõ (self-centredness).

Coi khuoân maãu lieäu phaùp kia nhö laø caùch thöùc coå xuùy cho moät loái tu ñöùc theo caù nhaân chuû nghóa, laø khoâng ñuùng. Ngaøy nay, giôùi tín ñoà Phaät giaùo cuõng nhö giôùi taêng ni daán thaân trong caùc noå löïc ñaáu tranh giaûi phoùng, ñeàu coá trieät ñeå taän duïng giaùo thuyeát xaõ hoäi deã noå coøn tieàm aån trong huaán giôùi cuûa Ñöùc Phaät. Hoï ñaõ chaån ñoaùn ra raèng loøng tham ñuùng laø nguyeân nhaân cuûa tình traïng beänh hoaïn trong xaõ hoäi hieän nay, nghiaõ laø khuynh höôùng taâm lyù hö hoûng naøy ñaõ ñöôïc cô caáu hoùa thaønh yù thöùc heä loàng vaøo giöõa moät heä thoáng xaõ hoäi kinh teá baát nhaân ñeán ñoä coá gaéng cuûa nhöõng caù nhaân rieâng reõ khoâng coøn ñuû söùc ñeå khöû tröø khuynh höôùng ñoäc haïi ñoù moät mình ñöôïc nöõa. Moät "cuoäc phaân taùch vaø thaáu hieåu caùc söï vieäc ñuùng vôùi thöïc chaát cuûa chuùng" (yathabhutane neana: ñeå duøng caâu maø Ñöùc Phaät thöôøng noùi), cho thaáy laø caàn phaûi ñöa ra moät noå löïc chung vaø coù toå chöùc thì môùi taåy tröø ñöôïc loøng tham cô caáu hoùa nhö theá .

Heä thoáng tö töôûng laøm haäu caûnh cho caùch giaûi thích treân ñaây coù theå toùm goïn laïi nhö theá naøy: Ñöùc tính khoâng tham lam (alpecchata, theo nghiaõ töøng chöõ muoán noùi laø: chæ tìm vöøa ñuû cho nhu caàu cuoäc soáng, khoâng chuùt dö thöøa) phaûi laøm nguyeân taéc ñaïo Ñöùc daãn ñöôøng cho moïi hình thöùc toå chöùc xaõ hoäi neáu thöïc söï chuùng ta muoán nhoå boû taän goác caûnh cuøng cöïc cuûa haøng "ñaùm quaàn chuùng ñang bò aùp böùc", töùc laø dalidda (töø ngöõ vaø yù nieäm naøy ñaõ ñöôïc kinh thö Phaät giaùo ñöa vaøo trong caùc ngoân ngöõ cuûa AÁn ñoä, coù leõ laø vì caùc ñaïo höõu Phaät giaùo ñaõ laø nhöõng ngöôøi tröôùc tieân thaáy raèng tình traïng ngheøo khoå cuûa daân chuùng laø moät teä traïng xaõ hoäi. [2] )

Nguyeân taéc naøy cuõng laø neàn taûng cuûa caùc khuynh höôùng thaàn hoïc giaûi phoùng ñang moïc leân taïi AÙ ñoâng: vieäc thöïc thi khoù ngheøo Phuùc aâm (alpecchata) vaø noå löïc ñeå loaïi boû ngheøo khoå buoäc loøng phaûi chòu (daridrata) coù töông quan maät thieát vôùi nhau [3] , bôûi vì vieäc nhoå taän goác nguyeân nhaân gaây ra beänh hoaïn coù nghiaõ laø phaûi chöõa cho laønh beänh hoaïn ñoù ñi. Xeùt cho cuøng, Nöôùc Chuùa ñaõ chaúng ñöôïc caùc ngöôøi rao giaûng Phuùc aâm ñaàu tieân giôùi thieäu nhö laø söù maïng chöõa laønh do quyeàn naêng cuûa Thieân Chuùa trong Ñöùc Gieâsu ñoù sao? Chaúng phaûi toaøn boä Phuùc aâm haèng khoâng ngöøng gioùng leân söù ñieäp noùi tôùi tình traïng sung maõn cuûa con ngöôøi ñöôïc ñaûm baûo moät khi soáng laïi, vaø ñöôïc neám höôûng tröôùc ôû ñaây vaø trong giaây phuùt naøy, qua via crucis (con ñöôøng Thaùnh giaù) cuûa tình yeâu voâ vò kyû vaø cuûa tinh thaàn chia xeû khoâng chuùt tham lam ñoù sao?

Ñuùng theá , Inhaõ laáy laïi ngoân ngöõ aáy vôùi yù nghiaõ cuûa chính töø ngöõ "Linh Thao", ñöôïc hieåu nhö laø moät phöông thöùc ñeå giöõ cho "caùc baép thòt thieâng lieâng" cuûa chuùng ta coù ñuû söùc maø haønh ñoäng (LT 1). Cha Iparraguirre nhaän ñònh raèng giöõa caùc nhò thöùc (coâng thöùc ñoâi) Inhaõ thöôøng duøng tôùi khi muoán dieãn taû caùc yù töôûng noøng coát cuûa Linh Thao, töø "cöùu ñoä" (salvation: LT 1) ñöôïc gheùp lieàn vôùi töø salud: "söùc khoûe" [4] .

Vì theá , coù ngöôøi seõ toïc maïch muoán tìm xem coù bao giôø moät loaïi thaàn hoïc khoâng kinh vieän nhöng laïi duøng thöù ngoân ngöõ lieäu phaùp, ñaõ ñi vaøo trong taàm tay Inhaõ chöa. Xem ra lòch söû coù theå giaûi ñaùp thaéc maéc kia.

Cho duø khoâng phaûi laø moät thaàn hoïc gia chuyeân moân, Inhaõ cuõng ñaõ coù oùc thöïc tieãn ñuû ñeå nhaän ra raèng caû trong Linh Thao (LT 363) laãn trong Hieán Phaùp Doøng Teân [5] , caàn phaûi coù moät loaïi "thaàn hoïc thöïc chöùng" (positive theology) haàu boå tuùc cho "thaàn hoïc kinh vieän". Inhaõ seõ giaûi thích noùi raèng loaïi thaàn hoïc ñaàu coù khuynh höôùng khích leä "caûm tính", coøn loaïi sau thì ñeå minh ñònh, daãn giaûi vaø baûo veä caùc chaân lyù choáng laïi nhöõng gì khoâng chính thoáng (LT 363). Tuy nhieân, caùc moân ñoà cuûa thaùnh nhaân ñaõ toû ra haêng say quaù ñoä ñoái vôùi loaïi thaàn hoïc coù tính caùch thuaàn lyù vaø bieän giaùo maø boû queân loaïi thaàn hoïc thöïc chöùng.

Thöïc ra, gioáng nhö Petau, "oâng toå cuûa thaàn hoïc thöïc chöùng", vaø hôn nhö Montoya ñaày oùc saùng taïo, caùc tu só Doøng Teân ñaõ coá khoâi phuïc phöông phaùp thöïc chöùng, nhöng laïi nhaèm vaøo luùc "thaàn hoïc thöïc chöùng" ñang thôøi thoaùi hoùa ñeå chæ ñôn thuaàn giöø vai phuïc vuï cho phöông phaùp kinh vieän. Cha Congar noùi raèng Inhaõ (cuøng vôùi Juan Mair ñöôïc coi nhö laø ngöôøi ñaàu tieân ñeà caäp tôùi phöông phaùp song ñoâi nhö theá trong taäp oâng ta bình luaän veà cuoán Liber Sententiarum [Paris 1509]) ñaõ ñeà ra cho chuùng ta yù nieäm sô khôûi veà "thaàn hoïc thöïc chöùng" [6] .

Ñoù laø loaïi thaàn hoïc hay laø moät phöông phaùp nghieân cöùu thaàn hoïc coù phaûn aùnh neáp soáng tu ñöùc thöïc teá nöõa chöù khoâng phaûi chæ daønh heát öu tö cho vieäc bieän giaûi caùc tín ñieàu moät caùch thuaàn lyù. Nhö vaäy, coù theå goïi thaàn hoïc thöïc chöùng laø moät loaïi thaàn hoïc nhaém tôùi coâng taùc thöïc thi vieäc giaûi phoùng con ngöôøi hay khoâng? Maø thaàn hoïc coù bao giôø laø gì khaùc hôn ñaâu?

Trong coâng ñoàng chung Trentoâ ñaõ coù hai tieáng keâu trong sa maïc bieän hoä cho vieäc phuïc hoài loaïi thaàn hoïc maø cuøng vôùi Inhaõ, chuùng ta nhaän laø "thöïc chöùng" vaø khoâng-kinh vieän. Tieác thay laø hai tieáng keâu aáy ñaõ khoâng phaûi laø tieáng cuûa hai tu só Doøng Teân luùc ñoù ñang phuïc vuï coâng ñoàng trong tö caùch laø thaàn hoïc gia giaùo hoaøng, vaø ñaõ ñöôïc hoan hoâ nhö laø nhöõng quaùn quaân cuûa khuynh höôùng chuû tröông status quo (nguyeân traïng). Hai tieáng keâu kia chính laø cuûa hai tu só Doøng Bieån Ñöùc ngöôøi YÙ: Chiari vaø Ottoni, noùi leân öôùc mong ñöôïc thaáy giaùo hoäi coâng giaùo Roma coá traùnh ñöøng ñeå cuoäc ly khai luùc ñoù ñang aàm yõ taïi taây phöông xaûy ra, baèng caùch loaïi boû ñi loái dieãn taû toøa aùn theo daïng thöùc: toäi loãi, hình phaït, coâng chính hoùa, vaø baèng caùch thu duïng phöông thöùc Kinh Thaùnh vaø caùc giaùo phuï duøng maø ñaët caùc vaán ñeà caàn nghieân cöùu; chaúng haïn laáy laïi maãu thöùc cuûa tröôøng phaùi antioâkia ñaõ ñöôïc thaùnh Chrysostomo cuõng duøng chính loaïi ngoân ngöõ lieäu phaùp maø khai trieån roäng ra. Hai tu só Doøng Bieån Ñöùc [7] khuyeán caùo raèng chính loaïi thaàn hoïc duøng loái dieãn ñaït cuûa ngoân ngöõ toøa aùn Lamaõ ñaõ ñeû ra toaøn boä cuoäc caõi vaõ ñaùng tieác veà vaán ñeà Ñöùc tin vaø coâng Ñöùc; vaø khoâng nhöõng caùc nhaø thaàn hoïc coâng giaùo Roma maø thoâi nhöng caû caùc nhaø Caûi caùch nöõa cuõng ñeàu bò giam haõm ôû trong loaïi thaàn hoïc ñoù.

Hai vò tu só naøy ñaõ bò caùc ngöôøi kinh vieän ngaám ngaàm ñaû ñaûo! Khoâng bieát hai tu só Doøng Teân coù ôû trong soá nhöõng ngöôøi ñaõ keát aùn hoï laø theo "Theä phaûn" hay khoâng? Caùc moân ñoà cuûa Inhaõ cuõng neân ngaãm nghó maø caân nhaéc laïi nhöõng gì Barry Collett thuaät laïi treân ñaây. Thaàn hoïc Antioâkia ñöôïc caùc tu só Bieån Ñöùc tænh Casino, soáng trong vuøng töø Messina cho ñeán Provence duy trì laïi, daïy raèng ñieàu chuùng ta thöøa keá töø Adong thì khoâng phaûi laø loãi phaïm, nhöng laø thaân phaän phaûi cheát, vaø vì theá , ñeå cho khoûi phaûi cheát ñôøi ñôøi, thì aân suûng cuûa Ñöùc Kytoâ ñaõ giaûi thoaùt chuùng ta. Tuy nhieân, caùch thöùc tieán haønh trong vieäc chöõa trò qua ñoù baûn tính con ngöôøi chuùng ta ñaõ bò troïng thöông ñöôïc phuïc hoài nguyeân veïn, seõ tuøy thuoäc vaøo ñöùc tin vaø coâng ñöùc cuûa chuùng ta.

Neáu Inhaõ ñaõ coù maët trong ñaïi hoäi coâng ñoàng luùc ñoù vaø coù ñuû voán lieáng maø hieåu tieáng Latinh cho khaám khaù, thì chaéc chaén thaùnh nhaân ñaõ coù theå nhaän ra ñöôïc ngay moät loaïi thaàn hoïc thöïc chöùng maø phöông phaùp Linh Thao cuûa ngaøi ñang caàn ñeán. Neáu loaïi thaàn hoïc naøy ñaõ bieán maát ñi trong thôøi haäu coâng ñoàng baáy giôø [8] , thì coù phaûi laø bôûi vì Inhaõ ñaõ khoâng coù maët ôû ñoù ñeå nhaän noù laøm cuûa mình? Duø sao ñi nöõa thì caû devotio moderna (loái suøng moä taân thôøi: maø thaùnh nhaân haáp thuï töø saùch Göông Chuùa Gieâsu) laãn loái caáu truùc trong Ejercitatorio cuûa Cisneros (maø xem ra Inhaõ laáy ñöôïc töø treân Montserrat) ñeàu ñaõ ñöôïc nhoài naën ôû trong loø kinh nghieäm cuûa baûn thaân Inhaõ ñeå bieán thaùi taän goác reã, trôû thaønh moät phöông tieän môùi cho coâng trình canh taân thieâng lieâng trong giaùo hoäi. Coù theå vì chæ lieân laïc vôùi Doøng Bieån Ñöùc voûn veïn coù maáy ngaøy ngaén nguûi ôû treân Montserrat thoâi, neân Inhaõ ñaõ kkhoâng coù dòp tieáp xuùc vôùi "thaàn hoïc thöïc chöùng" cuûa Tænh Casino maø aûnh höôûng chaéc chaén ñaõ lan ñeán taän ñan vieän nhoû beù naèm treân choùp Montserrat. Neáu tình côø thaùnh nhaân ñaõ gaëp ñöôïc loaïi thaàn hoïc nhö theá, thì chaéc haún ngaøi ñaõ trôû thaønh ngöôøi khai saùng moät traøo löu canh taân thaàn hoïc heät nhö ngaøi ñaõ töøng ñoùng vai troø khai saùng khoâng ai choái caõi ñöôïc trong phong traøo canh taân thieâng lieâng.

Cho duø laø chæ ñöôïc ruùt ra töø kinh nghieäm Phaät giaùo cuûa rieâng toâi, thì nhaän xeùt kia cuõng ñaùng ñöôïc coi nhö laø lôøi pheâ bình theo tinh thaàn Inhaõ ñoái vôùi truyeàn thoáng thaàn hoïc Doøng Teân. Vaø baây giôø vaãn chöa phaûi laø quaù muoän ñeå coù theå phaùt huy Linh Thao theo chieàu höôùng thaàn hoïc thöïc chöùng, ít nhaát laø ôû nhöõng nôi gaëp phaûi thaùch ñoá khi caàn ñoái thoaïi vôùi giaùo thuyeát cöùu ñoä Phaät giaùo.

"Chieâm Nieäm" Hay Laø "Giaùc Ngoä" ?

Hieän coù moät khuynh höôùng ñang naèm ngoaøi moïi voøng kieåm soaùt - nhö toâi seõ ñeà caäp tôùi sau ñaây, khuynh höôùng duøng danh töø "chieâm nieäm" nhö laø moät töø ngöõ chuïp muõ heát yù nghiaõ cuûa nhöõng gì laø thieâng lieâng, taâm linh. Vì theá, chieâm nieäm ñöôïc hieåu nhö laø caùi mang laïi giaù trò thieâng lieâng laïi cho taát caû nhöõng gì khaùc: khoâng coù chieâm nieäm, hoaït ñoäng chæ coøn laø naùo ñoäng; khoâng coù chieâm nieäm phuïng vuï chæ coøn laø caùi xaùc nghi thöùc. Thöïc ra, ñaõ coù loaïi hoïc thuyeát löu haønh giöõa moät soá thaàn hoïc gia öu ñaõi ñôøi soáng ôû moät ashram (nhaø chieâm nieäm) trong vuøng Nam AÙ, chuû tröông raèng "lôøi môøi goïi moïi ngöôøi neân thaùnh" thöïc söï coù nghiaõ laø môøi goïi moïi ngöôøi "soáng chieâm nieäm"! Vaø dó nhieân, theo hoï, töø ngöõ aáy ñaõ trôû thaønh ñoàng nghiaõ vôùi kinh nghieäm veà Thieân Chuùa.

Trong khi ñoù, töø ngöõ aáy ñöôïc duøng trong saùch vôû kytoâ theo ít nhaát laø ba yù nghiaõ khaùc nhau. Linh Thao thöôøng duøng töø ngöõ "chieâm nieäm" ñeå chæ caùch thöùc laáy trí töôûng töôïng maø gôïi leân nhöõng taâm tình caûm tính (affective), laø nhöõng caûm nhaän töï baûn chaát, khoâng löu laïi ôû nôi caùc khu vöïc lyù thuyeát cuûa trí oùc, nhöng laéng daàn xuoáng taän trong nôi saâu thaúm cuûa con tim, vaø con tin chính laø nôi con ngöôøi rung caûm moät caùch taän goác vaø toaøn dieän. Caùc cuoäc chieâm nieäm veà cuoäc soáng, veà caùc bieán coá vaø con ngöôøi cuûa Ñöùc Kytoâ trong caùc Tuaàn thöù hai, thöù bavaø thöù tö cuûa Linh Thao (LT 101tt) ñeàu thuoäc loaïi ñoù. Noåi baät nhaát trong caùc cuoäc linh thao naøy laø nhöõng hình aûnh thò giaùc, tuy nhieân caùc giaùc quan khaùc cuõng ñöôïc duøng tôùi. Chính theá, khi xöû duïng ngoân ngöõ vò giaùc, Inhaõ muoán aùm chæ ñeán loaïi kinh nghieäm caûm tính noùi treân vôùi "muøi vò noäi taâm" vaø coi ñoù laø ñieàu ñaùng tìm kieám hôn laø lo chaát ñoáng cho nhieàu hieåu bieát (trí thöùc lyù thuyeát: LT 1).

Loaïi chieâm nieäm naøy töông öùng vôùi nhöõng gì caùc ñaïo höõu Phaät giaùo goïi laø anussati, töùc laø giaùc ngoä saâu xa, hoaëc laø anupassana, nghiaõ laø loái nhìn taâm nieäm veà caùc ñoái töôïng gaãm suy, chaúng haïn nhö laø nhìn veà con ngöôøi Ñöùc Phaät, hay laø ngay caû moät xaùc cheát hö thoái. Thöù ñeán, "chieâm nieäm" cuõng coù theå laø moät töø ngöõ chuyeân moân ñeå chæ traïng thaùi thaàn bí tuyeät ñænh cuûa loaïi caàu nguyeän thieân phuù. Nhöng theo moät tröôøng phaùi thaàn hoïc chuyeân nghieân cöùu veà yù nghiaõ cuûa chieâm nieäm, thì ñôøi soáng thaàn bí (hay laø "kinh nghieäm tröïc caûm veà Thieân Chuùa") laø ñieàu thöïc söï chæ xaûy ra trong ñôøi caàu nguyeän chieâm nieäm maø thoâi. Hoaït ñoäng chæ thöïc söï laø thieâng lieâng ñaïo ñöùc khi noù quy höôùng veà vôùi vaø tuoân traøo ra töø chieâm nieäm. Hieän chuùng ta ñang duøng yù nghiaõ naøy ñeå ñònh nghiaõ cho tu ñöùc.

Töông öùng vôùi traïng thaùi thaàn bí vöøa noùi treân ñaây, trong Phaät giaùo coù panenea, töùc laø hình thöùc cao nhaát cuûa traïng thaùi tröïc tri (gnosis) daãn tôùi töï do cuûa nieát baøn. Vaø tình traïng naøy thöôøng ñöôïc moâ taû qua nhöõng dieãn ngöõ thò giaùc nhö: vipassana, vidassana coù nghiaõ töông ñöông vôùi "söï minh maãn thanh thoaùt thaáu suoát" ñeán taän chaân lyù cuoái cuøng. Chieâm nieäm coøn mang moät yù nghiaõ khaùc nöõa, vôùi tính chaát ñaëc thuø Inhaõ, vì theá coù lieân quan tröïc tieáp tôùi noäi dung baøi vieát naøy: yù nghiaõ naøy khoâng hoaøn toaøn taùch bieät khoûi hai yù nghiaõ treân kia, vaø ñöôïc bieåu thò qua caâu: "tìm kieám Thieân Chuùa trong moïi söï vaø moïi söï trong Thieân Chuùa", hay laø "tìm thaáy Chuùa trong moïi söï". Caùc töø ngöõ nhaø Phaät neâu treân ñaây khoâng töông öùng moät chuùt naøo vôùi yù nieäm naøy. Noù cuõng chaû hoaøn toaøn gioáng loái "caàu nguyeän thieân phuù" nôi caùc vò soáng kinh nghieäm thaàn bí thöôøng gaëp. ñuùng hôn, phaûi noùi laø noù bieåu thò moät taâm traïng yù thöùc (awareness) veà Thieân Chuùa moät caùch tröôøng kyø qua caûm tính thöôøng laø coù an uûi keøm theo ôû giöõa vaø nhôø trung gian cuûa caùc hoaït ñoäng toâng ñoà ñaûm nhaän vì baùc aùi vaø vaâng phuïc. Theo toâi nghó, dieãn ngöõ "chieâm nieäm trong hoaït ñoäng" ñaõ ñöôïc moät trong caùc tu só Doøng Teân ñaàu tieân taïc neân ñeå chæ nhöõng ngöôøi nhaän ñöôïc ôn soáng thöôøng xuyeân trong traïng thaùi doàn heát taâm trí höôùng veà vôùi Chuùa nhö theá.

Ñaùng tieác thay laø ngoân töø "chieâm nieäm" duøng trong dieãn ngöõ treân ñaây ñaõ bò troän laãn vôùi yù nghiaõ thöù hai cuûa chieâm nieäm, cho neân deã gaây ngoä nhaän, vaø vì theá maø khoâng coøn saéc beùn ñuû ñeå dieãn dòch cho ñuùng tinh thaàn Inhaõ. Caàn phaûi loaïi boû ra khoûi dieãn ngöõ noùi treân moïi caùch hieåu hoaït ñoäng toâng ñoà hay laø coâng taùc töø thieän vaø phuïc vuï coâng lyù nhö chæ laø nhöõng kinh nghieäm veà Thieân Chuùa thuoäc loaïi thöù yeáu vaø giaùn tieáp, vaø phaûi nhôø kinh nghieäm veà Thieân Chuùa qua caàu nguyeän chieâm nieäm môùi mang ñöôïc tính chaát vaø danh nghiaõ nhö theá .

Töø moät ñoaïn ñoïc thaáy trong cuoán Hoài Kyù (Meùmorial, soá 129) cuûa chaân phöôùc Pheâroâ Favre, laø ngöôøi raát ñaùng tin caäy khi dieãn dòch tinh thaàn Inhaõ, chuùng ta coù theå suy ra raèng vieäc gaëp Chuùa thöïc söï ("chieám höõu Ñöùc Kytoâ" theo kieåu noùi cuûa chaân phöôùc) heä taïi ôû choã thöïc thi yù Chuùa vaø thöïc thi vaâng phuïc, ôû choã daán thaân chu toaøn söù maïng cuûa Ñöùc Gieâsu treân traàn gian vaø hoaït ñoäng toâng ñoà cuõng nhö laøm coâng taùc phuïc vuï baùc aùi vaø coâng lyù; coøn nhöõng khi töø ngöõ chieâm nieäm ñöôïc duøng tôùi, thì phaûi ñöôïc hieåu laø ñeå chæ vieäc gaëp Chuùa qua caûm tính trong caàu nguyeän. Toùm laïi, "chieâm nieäm" laø caûm thöùc kinh nghieäm ñang coù veà Thieân Chuùa nhôø trung gian cuûa caùc coâng taùc phuïc vuï baùc aùi vaø coâng lyù. Ñoù laø ñöôøng loái tu ñöùc maø nhöõng ngöôøi daán thaân hoaït ñoäng xaõ hoäi treân khaép theá giôùi ñang khao khaùt.

Roõ raøng laø ngoân ngöõ thò giaùc duøng trong töø "chieâm nieäm" hay laø anupassana, vipassana, v.v... khoâng dieãn taû ñaày ñuû ñöôïc yù nieäm noùi leân caûm thöùc veà Thieân Chuùa, haøm nguï ôû trong loaïi thaàn bí theo maãu thöùc phuïc vuï maø Inhaõ ñaõ soáng qua. Tìm kieám Thieân Chuùa trong moïi söï thì daøy coâng hôn laø chæ ngaém nhìn Thieân Chuùa. Nhöõng nhaän ñònh treân ñaây coù theå ñöa chuùng ta nhìn veà caùch thöïc haønh sati trong Phaät giaùo: ñoù laø moät traïng thaùi "yù thöùc" lieân tuïc, hoaëc laø thaùi ñoä "chuù taâm" ñi keøm theo sinh hoaït haèng ngaøy. Trong Phaät giaùo Tieåu thöøa, coù moät loái linh thao heát söùc thaám thía, ñoù laø caùch thöùc satipatthana, töùc laø xaây döïng thaùi ñoä "chuù taâm", luyeän taäp ñeå lieân tuïc chaêm chuù.

Nhöõng yù nieäm truï coät cuûa neàn tu ñöùc Phaät giaùo: appamada, amoha, bodhi, taát caû ñeàu quy nguyeân veà traïng thaùi thöôøng xuyeân caûnh giaùc, saün saøng vaø tænh taùo, hoaëc laø chuù taâm aáy. ñoù laø nhöõng yù nieäm trong Phaät giaùo coù yù nghiaõ töông ñöông vôùi nepsis (caûnh giaùc) vaø diakrisis (nhaän ñònh) cuûa caùc ngöôøi kytoâ Hy laïp ngaøy tröôùc. Ngay caû ngöôøi löõ haønh ñi treân con ñöôøng taùm loái do Ñöùc Phaät phaùt hieän, cuõng phaûi giöõ thaùi ñoä lieân tuïc chuù taâm ñeán nhöõng gì ñöa daãn tôùi giaûi thoaùt (möùc ñoä hoaøn haûo) cuõng nhö lieân tuïc chuù taâm ñeán nhöõng gì caûn trôû böôùc tieán aáy.

Ñeán ñaây, toâi xin coù nhaän ñònh nhö sau: loaïi ngoân ngöõ thính giaùc coù theå höõu hieäu hôn loaïi ngoân ngöõ thò giaùc ñeå laøm cho chieàu kích caûnh giaùc/saün saøng noåi baät haún leân? Phaät giaùo Tieåu thöøa chuû yeáu laø moät toân giaùo duøng ngoân töø chöù khoâng phaûi laø duøng daáu chæ (bí tích). Savaka laø töø chuyeân moân duøng ñeå chæ ngöôøi moân ñoà, vaø coù nghiaõ laø "thính giaû/ngöôøi nghe" (lôøi cöùu ñoä: dhamma); töø naøy cuõng ñoàng nghiaõ vôùi "thaùnh nhaân". Thöïc ra, trong truyeàn thoáng AÁn ñoä, luùc ñaàu töø shruti coù nghiaõ laø maïc khaûi, veùn môû, nhöng ñoù laø haønh ñoäng nghe hôn laø thaáy.

Cuõng vaäy, yù nieäm cuûa Inhaõ veà taùc vuï tu só Doøng Teân cuõng coù tính caùch chuû yeáu ngoân söù, nghiaõ laø laøm ngöôøi phaùt ngoân phuïc vuï Lôøi Chuùa, hôn laø lo taùc vuï phuïng töï vôùi vieäc ban phaùt caùc bí tích [9] , vaø truïc chính cuûa ñöôøng höôùng tu ñöùc Inhaõ laø ôû choã "tuaân phuïc" hay laø "nghe lôøi" (obaudire), töùc laø luoân luoân môû roäng loøng maø ñoùn nhaän keá hoaïch Thieân Chuùa ñeà ra cho chuùng ta. Thaùi ñoä saün saøng ñoái vôùi Lôøi Chuùa laø khoâng gì khaùc hôn thaùi ñoä "döûng döng" ("bình taâm") thöôøng hay bò hieåu sai; thaùi ñoä naøy haøm nguï noå löïc luyeän taäp taâm hoàn ñeå luoân luoân saün saøng laéng nghe vaø thöïc thi tieáng Chuùa; ñoù laø moät thaùi ñoä yeâu meán tích cöïc ñeán ñoä coi taát caû nhöõng gì khaùc ñeàu laø thöù yeáu so vôùi ñieàu maø "Thieân Chuùa Chí Toân" (divina majestad) truyeàn daïy ñeå mang laïi ôn cöùu ñoä cho chuùng ta vaø cho tha nhaân chuùng ta (LT 23). Ñoù laø thaùi ñoä "chuù taâm" thöôøng tröïc ñoái vôùi cöùu caùnh, ñoái vôùi möùc ñoä hoaøn haûo vaø tinh khieát trong laønh caàn phaûi ñaït tôùi (cho moãi ngöôøi vaø cho toaøn theå taïo vaät), baèng caùch thöïc thi nhöõng gì nghe Chuùa noùi (LT 1). YÙ nghiaõ sinh ñoäng cuûa "nhaän ñònh" hay laø cuûa "tình yeâu nhaän ñònh" laø theá. Vaø taát caû nhöõng ñieàu aáy ñöôïc toång keát laïi ôû trong ñöôøng höôùng goïi laø "thaàn bí theo maãu thöùc phuïc vuï". Ñoù laø lyù do taïi sao vieäc xeùt mình haèng ngaøy, hoài taâm, ñi vaøo trong taâm hoàn ñeå yù thöùc, ñeå löu taâm veà cuoäc soáng cuûa mình, ñoùng moät vai troø chính yeáu trong ñöôøng höôùng tu ñöùc Inhaõ.

Ngoân töø cuõng nhö yù nieäm duøng ñeå dieãn ñaït thöïc theå cuûa chieâm nieäm khoâng nhöõng ñaõ thieáu soùt trong vieäc laøm cho yù nghiaõ phong phuù coù chung cuûa hai truyeàn thoáng toû hieän roõ, maø coøn neân côù ñaùnh laïc ñöôøng huôùng ngay caû nhöõng ngöôøi soáng theo tu ñöùc Inhaõ. Xin cho toâi ñöôïc nhaán maïnh ñeán ñieåm naøy: lyù do gaây ra thieáu soùt nhö theá khoâng phaûi chæ vì moät möïc ñoùng khung ôû trong loaïi ngoân ngöõ thò giaùc maø tu ñöùc Inhaõ duøng, nhöng laø vì trong thôøi ñaàu cuûa lòch söû tu ñöùc Inhaõ, vieäc duøng töø ngöõ thò giaùc keùo theo hai hình thöùc bieán daïng nguy hieåm nhö sau:

Hình thöùc thöù nhaát laø loái "nhìn xem" Thieân Chuùa theo kieåu noùi cuûa nhöõng ngöôøi chuoäng vaên hoùa Hy laïp, nghiaõ laø coi Thieân Chuùa nhö laø caùi ñeïp toái cao ñeå chieâm ngaém, vaø coi moïi thöù hoaït ñoäng ñeàu laø thöù yeáu, chæ ñeå chuaån bò cho cuoäc chieâm ngaém ñaày haïnh phuùc (höôûng kieán/beatific vision) kia thoâi. Kinh Thaùnh khoâng coù daïy nhö vaäy. Ngöôïc laïi, laø nhöõng ngöôøi hoaït ñoäng tích cöïc maø ñoàng thôøi cuõng laø nhöõng ngöôøi thaám nhuaàn tinh thaàn caàu nguyeän saâu xa nhö thaùnh nhaân haèng mong muoán, caùc con caùi cuûa Inhaõ phaûi bieát coi hoaït ñoäng (toâng ñoà) nhö laø boái caûnh vaø nhö laø muïc tieâu caàu nguyeän [10] .

Hình thöùc thöù hai laø loái bieán daïng vaên hoùa ñoåi töø truyeàn khaåu ra vaên töï, töø Lôøi rao truyeàn vaø nghe bieát trong giaây phuùt hieän taïi cuûa lòch söû, ôû giöõa loøng moät daân toäc, ra lôøi vieát ghi trong kinh saùch vaø ñoïc bieát cuøng nghieäm suy moät caùch rieâng tö. Trong loái lectio divina(ngaãm ñoïc Lôøi Chuùa moät caùch caù nhaân), Lôøi Chuùa coù theå seõ khoâng coøn noùi qua lòch söû vaø coïng ñoaøn, vaø nhö theá trôû thaønh xa caùch, chæ coøn nhö moät ñoái töôïng chieâm nieäm phi lòch söû (ahistorical/ khoâng ñöôïc xaùc ñònh trong khoâng gian vaø thôøi gian)! Söùc sinh ñoäng vaø tính caùch gaàn guõi cuûa Lôøi Chuùa laø ñaáng ñöa ra ñeà nghò vaø haèng chôø ñôïi caâu traû lôøi seõ bò toån thöông; vaø thaùi ñoä saün saøng, caûnh giaùc, löu taâm caàn phaûi coù ñoái vôùi giaây phuùt hieän taïi, ôû ñaây vaø baây giôø, nghiaõ laø nhöõng gì caû Phaät giaùo Tieåu thöõa laãn ñöôøng loái tu ñöùc Inhaõ coi laø baùch thieát vaø muoán truyeàn ñaït ñeå chuùng ta ghi taïc vaøo trong cuoäc soáng, thì daàn daàn ñi tôùi choà bò thay theá bôûi moät traïng thaùi töï kyû xuaát thaàn (self-hypnotic trance).

Vaø nhö theá, roài ñaây töø ngöõ "chieâm nieäm" coù coøn ñöôïc giöõ vai troø noåi nhaát trong vieäc xaùc ñònh yù nieäm veà tu ñöùc maø truyeàn thoáng ñaõ töøng daønh cho, vaø töø ñoù seõ trôû thaønh yeáu toá caên baûn duøng ñeå ñònh nghiaõ cho chính tu ñöùc hay khoâng? Theo toâi nghó thì vieäc thay ñoåi caùch duøng vaø yù nghiaõ moät töø ngöõ maãu chaéc chaén seõ keùo theo vieäc phaùt hieän laïi noäi dung ñích thöïc noù muoán dieãn taû. Ít nhaát ñieàu naøy ñuùng ôû nhöõng nôi hai ñöôøng höôùng tu ñöùc Inhaõ vaø Tieåu thöøa gaëp nhau vaø aûnh höôûng hoã töông nhau. Bôûi vì, trong caû hai truyeàn thoáng tu ñöùc naøy, ñieåm chuû choát laø töø boû chính mình, chöù khoâng phaûi laø chieâm nieäm thuaàn tuùy, cho duø chieâm nieäm ñöôïc coi nhö laø moät loái "thöïc taäp" (exercise) höõu ích vaø caû caàn thieát nöõa.

Baûn Ngaõ Goät Khoûi Caùi Toâi

Kinh nghieäm thaùch ñoá nhaát ôû trong moái töông quan gaëp gôõ giöõa Phaät giaùo vaø Kytoâ giaùo laø cuoäc khaùm phaù ra vai troø truï coät cuûa vieäc "töø boû chính mình" trong Phaät giaùo cuõng nhö trong tu ñöùc Inhaõ. Bôûi vì ích kyû gaây caûn trôû cho gnosis (tröïc tri) trong Phaät giaùo cuõng nhö taïo neân thaùi ñoä ruoàng boû agape (Ñöùc aùi) trong Kytoâ giaùo.

Khuynh höôùng ñeà cao thaùi ñoä töï kyû khaúng ñònh (self-assertion) vaø coå xuùy vieäc töï kyû thaønh töïu (self-fulfilment) phaûn öùng deã hieåu ñoái laïi vôùi moät soá ñöôøng höôùng tu ñöùc khoaùi chòu khoå (masochistic) trong quaù khöù nhö ñang thaáy hieän nay, khoâng taïo ñöôïc baàu khí thuaän lôïi ñeå thaûo luaän veà ñeà taøi neâu ra treân ñaây. Duø sao thì qua caùch thöùc chuùng daãn ñeán choã tìm ra chaân lyù caên baûn, caùc cuoäc haønh trình thieâng lieâng cuûa ngöôøi saùng laäp Phaät giaùo cuõng nhö cuûa ngöôøi saùng laäp Doøng Teân, cho thaáy nhöõng ñieåm töông ñoàng laï luøng. ñeàu xuaát thaân töø gia ñình quyù phaùi vaø theo binh nghieäp, caû hai ñaõ ñaït ñeán möùc yù thöùc saâu xa veà nhu caàu baùch thieát caàn phaûi thay ñoåi cuoäc soáng taän goác reã; roài caû hai ñeàu ñaõ daán böôùc vaøo trong con ñöôøng khaéc khoå quaù trôùn ñeán ñoä gaàn nhö chæ bieát lo haønh haï laáy mình (atta-kilamatha) cho tôùi luùc khaùm phaù ra ñöôïc raèng töï do thaät söï khoâng naèm ôû trong khaéc khoå nhöng laø ôû nôi con ñöôøng trung dung cuûa noã löïc ñaït tôùi möùc "töï kyû thaønh töïu qua coá gaéng töø boû chính mình".

Toâi yù thöùc raèng giaùo thuyeát aáy caàn khaúng ñònh laïi giaù trò thöïc söï cuûa mình choáng laïi nhöõng pheâ bình chæ trích töø ba phía khaùc nhau ñöa ra: töø caùc nhaø thaàn hoïc thuoäc khuynh höôùng töï do, töø caùc nhaø thaàn hoïc giaûi phoùng vaø töø caùc nhaø thaàn hoïc nöõ quyeàn.

Trong boái caûnh thaàn hoïc thuoäc khuynh höôùng töï do taïi taây phöông, vieäc ñeà cao "phaåm giaù con ngöôøi" cuõng nhö caùch thöùc loaïi thaàn hoïc naøy trình baøy veà caùc quyeàn con ngöôøi ít nhaát qua kieåu phaùt bieåu thoâng thöôøng ñoïc thaáy trong caùc saùch baùo hieän nay ñaõ ñaët quyeàn toái thöôïng cuûa caùi toâi caù nhaân laøm neàn taûng, trung taâm vaø ñænh cao cho moät xaõ hoäi coâng baèng caàn phaûi xaây döïng. Töø ñoù, vieäc "töï kyû thaønh töïu" ñöôïc ñeà cao quaù möùc trong loái nhìn naøy. Vaø vì theá, neáu ñoøi hoûi "töø boû chính mình" bò nhìn vôùi moät caëp maét nghi kî thì ñaâu coù gì laø laï.

Ñaây coù hai ñieåm caàn löu yù tôùi: tröôùc tieân, loái caùc nhaø thaàn hoïc theo khuynh höôùng töï do nhaän thöùc veà baûn ngaõ xem ra khoâng coù theå khaùng cöï laïi ñöôïc loái pheâ bình taøn phaù cuûa caùc nhaø thaàn hoïc giaûi phoùng beân Nam Myõ [11] . Thöù ñeán: ôû ñaây khi ñaët toaøn boä vaán ñeà ñeå nghieân cöùu, chuùng ta ñi töø vieãn aûnh cuûa "ngöôøi khaùc" (tha ngaõ) hôn laø cuûa baûn ngaõ, vaø cuûa nghiaõ vuï hôn laø cuûa quyeàn lôïi. Chaúng haïn: Kinh Thaùnh Do thaùi ñaët vaán ñeà veà baûn ngaõ trong khuoân maãu giao öôùc veà "boån phaän" ñoái vôùi ngöôøi khaùc, ñaëc bieät laø ñoái vôùi nhöõng ngöôøi yeáu theá [12] . Trong ngoân töø vaên hoùa AÁn ñoä ñöôïc caùc tín ñoà Phaät giaùo maëc nhieân chaáp nhaän, noå löïc töø boû chính mình laø moät heä luaän ruùt ra töø hoïc thuyeát chuû tröông raèng khuynh höôùng baåm sinh cuûa baûn ngaõ nghieâng chieàu veà ngöôøi khaùc (tha nhaân) töùc laø kieáp tröôùc vôùi nhöõng boån phaän ñi keøm theo (dharmah: Phaät phaùp), laøm cho noå löïc ñeå ñöa baûn ngaõ cuûa mình ñaït ñeán möùc thaønh töïu khoâng theå thaønh coâng ñöôïc neáu khoâng bieát "töï cheá" (self-restraint). Trong khuoân maãu tö töôûng Inhaõ cuõng theá: thaùi ñoä höôùng chieàu veà vôùi tha nhaân naèm saâu trong ñònh nghiaõ cuûa baûn ngaõ ñeán ñoä baûn ngaõ khoâng theå ñaït ñeán ñöôïc möùc thaønh töïu neáu khoâng bieát theo höôùng "leäch taâm" (eccentric) ñeå ñi tôùi taâm ñieåm saâu thaúm nhaát cuûa baûn ngaõ maø thöïc ra naèm ôû ngoaøi baûn ngaõ, töùc laø ñi vaøo trong "ñaáng Hoaøn Toaøn Khaùc" (Totally other).

Gioáng nhö caùc nhaø thaàn hoïc giaûi phoùng, chuùng toâi cuõng giöõ thaùi ñoä deø daët vì sôï raèng giaùo thuyeát chuû tröông "töø boû chính mình nhaèm ñaït ñeán möùc thaønh töïu sung maõn cuûa chính con ngöôøi mình" nhö ñaõ noùi treân ñaây, coù theå daãn tôùi loái ñònh nghiaõ tu ñöùc theo khuynh höôùng quy ngaõ (self-centred), phaûn xaõ hoäi. Tuy nhieân cuõng neân löu yù raèng trong chöông trình bao la cuûa vieäc giaûi phoùng con ngöôøi, caù nhaân vaø xaõ hoäi lieân quan khaéng khít vôùi nhau. Ñaây chuùng ta chæ nghieân cöùu rieâng reõ coù moät khía caïnh cuûa vaán ñeà, vaø khoâng moät maûy may coù yù choái boû khía caïnh kia. Ngoaøi ra, cuoäc tranh luaän giöõa caùc nhaø thaàn hoïc thuoäc theá giôùi thöù ba trong ba luïc ñòa ñaõ xaùc nhaän raèng chæ duøng phaân tích xaõ hoäi maø thoâi thì chöa ñuû ñeå giaûi quyeát caùc vaán ñeà gaëp thaáy ôû giöõa boái caûnh ñaáu tranh giaûi phoùng. Vieäc phaân tích baûn ngaõ vôùi caëp maét höôùng veà noäi taâm laø maët beân kia cuûa vieäc phaân tích giai caáp, nhö chuùng toâi ñaõ daãn chöùng trong cuoäc tranh luaän vöøa noùi [13]

Caû chuùng toâi nöõa, chuùng toâi cuõng ñoàng yù vôùi caùc nhaø thaàn hoïc nöõ quyeàn khi hoï tuyeân boá raèng söï vieäc giaùo thuyeát chuû tröông töø boû mình treân ñaây trong quaù khöù ñaõ bò laïm duïng ñeå xaây leân treân moà maû cuûa baûn ngaõ nöõ giôùi bò gieát cheát, moät kieåu giaùo hoäi vaø xaõ hoäi öu ñaõi nam giôùi öa hung haêng, laø ñieàu ñaùng traùch vaø ñaùng leân aùn, khoâng dung thöù ñöôïc. Tuy nhieân, thay vì ñaët vaán ñeà nghi ngôø giaù trò ñích thöïc cuûa giaùo thuyeát "töø boû chính mình" nhö moät ít nhaø thaàn hoïc nöõ quyeàn laøm, thì toâi seõ thích laøm nhö theá naøy hôn, töùc laø hoûi xem nam giôùi coù thöïc haønh giaùo thuyeát kia vôùi cuøng moät loøng haêng say heät nhö khi hoï ñem noù aùp ñaët leân vai phaân nöûa kia cuûa nhaân loaïi hay khoâng. ñieàu toát bò laïm duïng, thì ñoù nhaát ñònh khoâng phaûi lyù do ñeå vöùt boû noù ñi.

Ai ñaõ töøng coù dòp ñöôïc Inhaõhöôùng daãn ñeå laøm caùi maø kieåu noùi huøng maïnh cuûa Balthasar goïi laø "cuoäc haønh trình ñi vaøo ñòa nguïc cuûa caûnh töï tri (self-knowledge)" [14] cuûa Tuaàn ñaàu trong Linh Thao, thì seõ khoâng ngaàn ngaïi thuù nhaän raèng caùi toâi laø keû thuø duy nhaát cuûa baûn ngaõ. Töø ñoù, ñieàu maø ngöôøi ta thöôøng daïy noùi raèng caùc taïo vaät khaùc coù theå trôû thaønh chöôùng ngaïi cho chuùng ta treân ñöôøng ñi gaëp Chuùa nhö "hoïc thuyeát kinh vieän coi taïo vaät nhö laø phöông tieän" vaãn ngaàm chæ, vaø ñoù cuõng laø ñieàu ñaõ len loûi ñöôïc vaøo trong phaàn nhaän ñònh goïi laø Nguyeân lyù vaø neàn taûng cuûa Linh Thao (LT 23) chæ laø hình thöùc hieåu laàm veà nhöõng gì xaûy ra trong nhöõng goùc xoù saâu kín cuûa taâm loøng con ngöôøi. Coù moät keû duy nhaát laøm cho Thieân Chuùa phaûi xa chuùng ta: keû aáy chính laø caùi toâi cuûa chuùng ta. Chính caùi toâi do baûn ngaõ taïo ra, thöôøng noåi daäy khaùng cöï laïi Thieân Chuùa vaø "duøng" caùc taïo vaät khaùc nhö laø duïng cuï ñeå töï thoûamaõn laáy mình, thoûa maõn loøng tham cuûa mình. Chính theá, "duøng" taïo vaät tantum quantum (ñuùng theo möùc nhu caàu chính ñaùng ñoøi hoûi) ngay caû ñeå ñi tôùi vôùi Chuùa thì cuõng laø moät loái haønh ñoäng loãi laàm, vaø vì theá khoâng bao giôø coù theå trôû thaønh moät kinh nghieäm veà Thieân Chuùa ñöôïc. Döôùi baát cöù hình thöùc naøo, thaùi ñoä quy ngaõ vaãn laø moät toäi phaïm tôùi tha nhaân, ñoù laø chöa xeùt gì tôùi tính caùch töï huûy cuûa noù.

Tuy nhieân, nhöõng khi khoâng bò raøng buoäc nhieàu bôûi thaàn hoïc kinh vieän, Linh Thao Inhaõ thöôøng göûi ñeán cho chuùng ta söù ñieäp naøy laø tình yeâu phaûi toû hieän qua haønh ñoäng töï hieán (LT 231). Tình yeâu doàn thuùc caùi toâi ích kyû taùch rieâng tieán ñeán choã cheát ñi ñeå coù theå soáng daäy thaønh caùi toâi coù quan heä vôùi keû khaùc. Tieán trình caù nhaân lôùn leân nhö theá cho ñeán möùc sung maõn cuûa con ngöôøi, baèng caùch thoâng hieäp vôùi tha nhaân, thì gaén boù tröïc tieáp vôùi söù ñieäp caên baûn nhaát cuûa Ñöùc Kytoâ daïy raèng: theo baûn chaát, töï do cuûa baûn ngaõ rieâng toâi xoay chung quanh töï do cuûa tha nhaân laø nhöõng ngöôøi ñöôïc Tha Vò Toái Cao (Supreme other) uûy quyeàn ñeå tieáp nhaän cuõng nhö ñeå nhoài naën neân töï do kia cuûa toâi (Mt 25, 34-46).

Ñoù laø lyù do taïi sao baát chaáp taát caû moïi khuynh höôùng ñi ngöôïc laïi, moïc leân töø trong cuõng nhö töø ngoaøi Doøng Teân, Inhaõ vaãn khaêng khaêng giöõ vöõng laäp tröôøng ñeå maïnh meõ khaúng ñònh raèng daáu chæ ñích thöïc cuûa möùc tröôûng thaønh thieâng lieâng khoâng phaûi laø kinh nguyeän theå thöùc, cuõng chaúng phaûi laø caàu nguyeän chieâm nieäm, nhöng laø töø boû chính mình (xem LT 189). Thaùnh nhaân hieåu "töø boû chính mình" tröôùc heát laø hôùn hôû tieáp nhaän nhöõng khoù khaên nhoïc nhaèn vaø thöû thaùch gaén lieàn vôùi coâng taùc hoaït ñoäng toâng ñoà ñaûm nhaän vì tuøng phuïc cuõng nhö vì baùc aùi, ñeå qua ñoù noùi leân loøng yeâu meán ñoái vôùi Thieân Chuùa vaø tha nhaân [15] . Töø ñoù Inhaõ xaùc ñònh raèng tieâu ñích cuûa Linh Thao khoâng phaûi laø möùc hoaøn thieän trong caàu nguyeän nhöng laø noå löïc ñeå traû laïi töï do cho baûn ngaõ baèng caùch giaûi phoùng noù khoûi nhöõng khuynh höôùng ích kyû cuûa caùi toâi, vaø ñeå tìm/gaëp yù Chuùa (LT 1); coù nhöõng choã khaùc, Inhaõ chæ ñôn giaûn noùi raèng chuû ñích cuûa Linh Thao laø chinh phuïc cho ñöôïc chính mình (caùi toâi cuûa mình: LT 21). Khoâng coù gì laø töông phaûn ôû ñoù caû. Ñöôïc Thieân Chuùa goïi ñeå ñaûm nhaän phaän vuï Ngaøi trao cho trong söù maïng döông theá cuûa Ñöùc Gieâsu (tu ñöùc döïa treân hoaït ñoäng toâng ñoà ñöôïc hieåu nhö laø haønh ñoäng tuøng phuïc tuyeät ñoái), chuùng ta cuõng ñöôïc keâu môøi ñeå hy sinh taát caû, caû ñeán baûn thaân (baûn ngaõ) cuûa mình nöõa, cho muïc ñích toâng ñoà aáy (tu ñöùcñöôïc hieåu nhö laø "thaùi ñoä bình taâm"). Neàn taûng cuûa giaùo thuyeát Inhaõ naèm ôû ñieåm naøy: noã löïc "khoâng ngôùt töø boû chính mình" ñi keøm theo phaän vuï toâng ñoà, chính laø ñieàu laøm cho caàu nguyeän neân deã daøng vaø haønh ñoäng trôû thaønh traïng thaùi keát hôïp vôùi Chuùa (kinh nghieäm tröïc caûm veà Thieân Chuùa/mystical).

Duø sao thì yù nieäm cuûa Ñöùc Phaät veà "töø boû chính mình" cuõng khoâng phaûi giôùi haïn ôû trong laõnh vöïc reøn luyeän ñôøi soáng maø thoâi, nhöng theo nhö Phaät giaùo Tieåu thöøa caét nghiaõ thì coøn goàm haøm moät yù nghiaõ baûn theå hoïc (ontological) nöõa, vaø vì theá coù tính caùch trieät ñeå hôn quan nieäm Inhaõ. Thoaït tieân, yù nieäm aáy cho thaáy raèng nhaân vò laø moät baûn theå khoâng hoàn (soul-less: anatta), nghiaõ laø chæ goàm moät loaït nhöõng "choác laùt" taâm lyù dao ñoäng maø khoâng coù moät cô höõu theå (substratum) thöôøng xuyeân baát töû naøo caû: ñoù laø chaân lyù giaûi thoaùt thaáu trieät ñöôïc nhôø tröïc tri (gnosis). Ngöôïc vôùi quan nieäm "anh laø caùi ñoù" (You are That) cuûa Veä ñaø giaùo (Vedanta), Phaät giaùo chuû tröông raèng khoâng coù chuyeän "toâi" hay " cuûa toâi" gì caû!

Vieäc Ñöùc Phaät phuû nhaän baûn ngaõ vaø ñoàng thôøi nhaán maïnh noùi raèng baûn ngaõ laø nôi aån naùu duy nhaát cuûa caù nhaân (atta-sarana) vaø laø chieác ñaûo duy nhaát ôû giöõa ñaïi döông cuoäc soáng, ñaõ laøm cho caùc hoïc giaû hieän ñaïi phaûi suy nghó tìm toøi nhieàu; coù ngöôøi ñöa ra giaûi thích cho raèng coù hai baûn ngaõ: moät baûn ngaõ ñeå huûy dieät ñi vaø moät baûn ngaõ ñeå lo trau doài ñaøo luyeän [16] . Toâi khoâng muoán ñi ñeán choà doàn eùp, thu heïp bí nhieäm veà baûn ngaõ vaøo trong giôùi haïn cuûa nhöõng con soá. Nghòch thuyeát vaãn coøn nguyeân ñoù: trong toâi coù moät baûn ngaõ, maø "thöïc ra" (paramatthato) noù khoâng hieän höõu.

Neáu hoïc thuyeát ñoù coù veû duy hö voâ (nihilistic), thì coù theå laø vì, gioáng nhö Inhaõ, chuùng ta coù thoùi quen quan nieäm theo moâ thöùc vaên hoùa Hy laïp ñeå maïnh meõ quaû quyeát laø linh hoàn hieän höõu baát dieät vaø khoâng theå hö naùt, thay vì suy nghó theo caùch thöùc Kinh Thaùnh nhìn con ngöôøi ñeå roài töø ñoù giôùi thieäu linh hoàn moät caùch nheï nhaøng eâm dòu, maø khoâng chuùt baùm víu vaøo kieåu xaùc quyeát vöøa noùi? [17] . Hình aûnh veà baûn tính con ngöôøi sa ñoïa qua ñoù Inhaõ gôïi leân cho thaáy "linh hoàn bò giam haõm trong theå xaùc hay hö naùt" (LT 47), phaûn aùnh moät lyù thuyeát khoâng coù gì laø chuû yeáu ñoái vôùi tu ñöùc kytoâ giaùo. Vieäc tín ñoà Phaät giaùo phuû nhaän söï hieän höõu cuûa moät baûn theå thieâng lieâng khoâng cheát vaø khoâng bieán theå ôû trong con ngöôøi laø hình thöùc nhaän ñònh roõ raøng nhaát, khoâng thuoäc voøng aûnh höôûng cuûa Kinh Thaùnh nhöng laïi gaàn töông töï vôùi giaùo lyù trong Kinh Thaùnh noùi veà tính chaát thuï taïo buïi ñaát cuûa chuùng ta; noùi caùch khaùc: cuoäc hieän höõu vay möôïn cuûa chuùng ta laø hoàng aân tuyeät ñoái nhöng khoâng Thieân Chuùa ban. Chuùng ta laø gì neáu khoâng phaûi laø nhöõng bình goám laøm baèng ñaát seùt? Chaúng phaûi chuùng ta chæ laø buøn ñaát nhaän ñöôïc hôi thôû cho khoâng cuûa Chuùa ñeå trôû thaønh nhöõng con ngöôøi soáng ñoäng vaø vì theá maø chuùng ta cuõng seõ trôû veà laïi vôùi buïi tro ñoù sao? [18] .

Loái nhìn con ngöôøi nhö theá hoaøn toaøn vaéng boùng ôû trong Linh Thao Inhaõ; noùi theá khoâng coù nghiaõ laø noù khoâng maäp môø loù daïng qua ñöôøng loái "Kytoâ hoïc" cuûa caùc Tuaàn thöù hai vaø thöù ba. Taát nhieân laø phaûi coù oùc töôûng töôïng vaø saùng taïo moät chuùt thì môùi ruùt ra ñöôïc baûn tính ñích thöïc cuûa con ngöôøi töø nhöõng gì ôû trong caùc Tuaàn ñoù veùn môû cho thaáy con ngöôøi cuûa Ñöùc Gieâsu. Vaø Inhaõ cho thaáy laø neáu thöïc söï thaùnh nhaân ñaõ hieåu bieát Ñöùc Gieâsu, thì chính laø nhôø ñaõ bieát ñi theo böôùc chaân cuûa Ngaøi. (Coù bao giôø ai ñaõ tìm ra ñöôïc moät caùch thöùc naøo khaùc ñeå hieåu bieát Ñöùc Gieâsu ñaâu?) ñoù chính laø Ñöùc Gieâsu cuûa thaàn hoïc thöïc chöùng, chöù khoâng phaûi cuûa caùc nhaø thaàn hoïc kinh vieän.

Hình aûnh Inhaõ ñeà ra veà Ñöùc Gieâsu coù theå trôû thaønh saéc saûo hôn neáu ñöôïc moät loái "Kytoâ hoïc-Thaùnh linh" (Spirit-Christology) boå tuùc cho: ñoù laø loái Kytoâ hoïc nghieâng theo caùc giaùo phuï nhieàu hôn laø theo caùc nhaø kinh vieän. Loái thaàn hoïc naøy nhìn Ñöùc Gieâsu nhö laø ngöôøi bò töôùc heát baûn ngaõ. Khi mang thaân phaän laøm ngöôøi, thì nhö chuùng ta Ngaøi trôû thaønh moät bình goám moûng doøn laøm baèng ñaát seùt, vaø ñöôïc giöõ nguyeân veïn nhôø hôi thôû tình yeâu chuyeàn söùc soáng - töùc laø Thaùnh Linh - cuûa Ngöôøi Cha ñaày loøng meï hieàn cuûa chuùng ta. Ñöùc Gieâsu laø chieác bình deã vôõ chöùa ñöïng Thaùnh Linh aáy, pneumatophor; chuùng ta cuõng ñöôïc môøi goïi ñeå thaønh bình chöùa ñöïng Thaùnh Linh nhö theá , nhöng toäi loãi caûn ngaên khoâng ñeå chuùng ta soáng theo lôøi môøi goïi aáy. Gioáng chuùng ta, Ñöùc Gieâsu cuõng khoâng coù baûn ngaõ: coù theå noùi laø Ngaøi khoâng coù atta rieâng cuûa mình, maø chæ coù baûn ngaõ cuûa Thieân Chuùa.

Theo moät caùch dieãn dòch "Kytoâ hoïc-Thaùnh linh" ñöôïc chaáp nhaän, thì Ñöùc Gieâsu ñích thöïc laø "tuaàn phuïc hieän thaân" vaø laø thaùi ñoä "saün saøng toaøn veïn", laø "lôøi xin vaâng khoâng ngôùt thöa leân vôùi Thieân Chuùa Cha", vaø "khoâng phaûi töï mình laø cöùu caùnh" (Balthasar), nhöng "khoâng hôn khoâng keùm laø moät cuoäc hieän höõu hoaøn toaøn vay möôïn" (Kasper), cho neân, nhö moät bình ñaát ñöïng Thaùnh linh, Ngaøi ñöôïc daønh cho thaân phaän bò daäp naùt treân thaäp giaù tai hoïa, vôõ tan thaønh töøng mieáng, ñeå baén tung toùe ra treân khaép theá giôùi nöôùc Thaùnh Linh coù söùc chöõa laønh [19] . Ñöùc Gieâsu laø caùch thöùc Thieân Chuùa choïn ñeå tuoân ñoå tình yeâu cuûa mình ra, maø tình yeâu laø baûn ngaõ cuûa Thieân Chuùa. Ñöùc Gieâsu laø haønh ñoäng "leäch taâm" cuûa Thieân Chuùa ñi tìm taâm ñieåm cuûa chính mình, naèm ngoaøi phaïm vi rieâng cuûa Thieân tính, ôû trong "keû khaùc" giöõa loaøi ngöôøi: propter nos homi-nes et propter nostram salutem descendit decaelis (Vì loaøi ngöôøi chuùng toâi...).

Ñöùc Gieâsu aáy, ñaáng ñaõ maïc khaûi mình ra cho nhöõng ai saün saøng theo Ngaøi ñi ñeán taän "baäc ba cuûa khieâm haï" (LT 167) baèng caùch suneneata (kenosis/töï laøm cho mình ra hö voâ/töï huûy) qua con ñöôøng thaäp giaù: chính Ñöùc Gieâsu aáy laø ñaáng ban Thaùnh Linh, töùc laø ban Baûn Ngaõ ñích thöïc ñeå naâng ñôõ ngoû haàu chuùng ta khoûi bò sa suïp moät caùch khoâng hoaùn chuyeån ñöôïc, khoûi bò rôi vaøo trong ñaø cuoán loâi veà vôùi buïi ñaát, gaén lieàn vôùi baûn tính hay cheát cuûa chuùng ta; vaø thoåi hôi maø ban "teân rieâng" nhöng khoâng cho chuùng ta ñeå nhôø ñoù moãi moät ngöôøi chuùng ta ñöôïc ñöùng vöõng trong baûn saéc ñaëc thuø cuûa mình. Nhaän chaân raèng ngoaøi voøng lieân heä vôùi "Tha Vò" (the other), khoâng coù moät baûn ngaõ ñích thöïc naøo hieän höõu caû: ñoù chính laø khoân ngoan do thaäp giaù mang laïi; ñuùng laø tröïc tri (gnosis) phaùt sinh töø Ñöùc aùi (agape) vaäy.

 

Nguyeãn Theá Minh chuyeån ngöõ.

 

---