Tan c Va Kito Hoc

Cac Van Nan Hien Nay

J.A. FITZMYER S.J.

J. A. Fitzmyer la giao s tai Catholic University of America, Washington. Bai viet nay trch t tap ch Nouvelle Revue Theologique, 103(1981) 18-47; 187-208. Chung toi ghi n tap ch a cho phep dch va in bai nay.

Cach ay vai nam, v giam oc Nguyet San Khao Cu Chicago", 17 (1978) 75-104) a yeu cau toi viet mot bai tng quan ngan ve nhng van e Kito hoc trong Tan c, e ang trong tap khao luan Hng dan muc vu Kinh Thanh. Vi e ta n s Chua Giesu bai viet nay a ra cac cau tra li ngan gon, suc tch, cho 15 cau hoi, ma ong giam oc nguyet san a at ra cho toi. Cac bai khao luan cua cuon Hng dan muc vu Kinh Thanh sau o a c dch ra tieng Y va xuat ban di ta e Catechismo biblico: Giao ly Kinh Thanh (xb. G. J. DYER, Brescia, Queriana, 1979). Mi ay toi lai nhan li mi cua ong giam oc Nouvelle Revue Theologique, Tan Nguyet San Than Hoc duyet lai van ban nay e pho bien trong gii oc gia tieng Phap. Toi a khai trien bai viet nhieu hn mot chut, e y en nhng thac mac mi phat sinh sau nay, va a sa lai cach at cau hoi cua nhieu van nan trc ay.

D nhien, e co the giai ap thoa ang moi mot van e, co the viet hang m sach. Muc ch toi nham ti trong khuon kho han hep cua bai viet nay, la cong hien cho ban oc mot cau tra li ngan gon, nhng soan ky lng, vi mot so danh sach cac tai lieu tham chieu toi thieu. V the, xin ban oc lu y en s han hep nay va nhng he qua cua no.

Toi a ra cac cau tra li nh la y kien rieng, sau khi a tham khao cac cong trnh nghien cu mi ra sau nay. Va toi a co gang lu tam ti tam quan trong cua chung oi vi viec suy t co he thong trong nganh Than hoc Tn ly lien quan ti Kito hoc.

1. Cac trnh thuat Phuc Am co cong hien cho chung ta mot ban tng thuat can than va chnh xac ve giao huan cung nh nhng c ch va viec lam cua c Giesu Nadaret khong?

Cau hoi nay phc tap, v no c at ra theo quan iem t tng tan thi ve lch s (Th du nh ta hoi co that la hoang e Julius Cesar a vt qua song Rubicon, hay tng George Washington a vt qua song Delaware hay khong). Neu hieu lch s theo ngha o, th ieu chung ta co the tra li ay chac chan se ra t la khiem ton. Ly do chnh la v trong Tan c co 4 ban tng thuat khac nhau nhng lai eu co chu y ke lai cho chung ta biet nhng ieu c Giesu a noi va a lam. Mac du cac trnh thuat ay co nhieu iem tng ong, nhng chung cung gom nhieu iem d biet. Nhng khac biet gia cac Phuc Am Nhat Lam Mac-co, Mat-theu, va Lu-ca vi Phuc Am thanh Gio-an ra t la ro rang (Th du trong thi gian cong khai rao truyen Tin Mng, c Giesu a len Gierusalem mot lan hay nhieu lan? Ngai a b giet trong ngay le Vt Qua hay ngay hom trc?) ng nhien la Phuc Am thanh Gio-an c soan ra vi chu ch khac vi chu ch khang nh trong cau sau ay, la cau a gi hng cho van nan at ra cho chung ta: Nhng ieu nay a c viet ra e anh ch em tin rang c Giesu la ang Kito, Con Thien Chua, va khi tin nh the, anh ch em co c s song trong danh Ngai (20,13). Hn na, c Giesu cua Phuc Am th bon khong noi nang giong nh c Giesu cua ba Phuc Am Nhat Lam. Trong Phuc Am Thanh Gio-an, c Giesu t dien ta qua cac dien van dai va trang trong. Ngai thng dung th ngon ng bieu tng, nhng kieu noi Ta la, hay am ch Thien Chua Cha, va khong dung en du ngon. Trong so cac oan lien quan ti sinh hoat rao giang cong khai cua c Giesu nh c ghi lai trong Phuc Am thanh Gio-an, co t oan tng ong vi cac trnh thuat cua ba Phuc Am Nhat Lam.

Khong ke trnh thuat lien quan en nhng ngay cuoi cung cuoc i c Giesu tai Gierusalem, cac lien lac c Giesu co vi Gio-an Tay Gia vao thi gian au (Trnh thuat nay cung gom nhieu khac biet quan trong: cf. Ga 3,26 ; 4,2), viec cha lanh con cua v quan trieu nh tai lang Capharnaum (6, 16-21), va mot so chi tiet o ay khong quan trong lam, ngi ta nhan thay rang khong the nao thc s noi ti viec oi chieu song song gia Phuc Am thanh Gio-an va ba Phuc Am Nhat Lam c.

Ben trong Truyen Thong Nhat Lam, co nhieu iem tng ong, khien chung ta co the b cam do coi nhng ieu c ke la cac s kien a that s xay ra nh vay. Tuy nhien, ca ay na, cung co nhieu d biet. Va trong so o, co nhng d biet quan trong khong cho phep chung ta khang nh rang cac trnh thuat Phuc Am la ban tng thuat cac s kien cach can than va chnh xac. Sau ay la vai th du ien hnh: cac trnh thuat ve cuoc i th au cua c Giesu trong Phuc Am thanh Mat-theu va thanh Luca khac nhau en khong tai nao hoa hp noi; trong Phuc Am Mat-theu tin con tre sinh ra c bao cho thanh Giuse biet, con trong Phuc Am Lu-ca, th lai c bao cho c Maria biet.

Nhng ma cung au co the yeu sach la s iep phai c bao cho ca hai ngi ! The roi trnh thuat Mt 2 khac vi trnh thuat Lc 2 biet bao nhieu! Them vao o la kieu ghi chep khac nhau li Chua Giesu noi ve viec cam ly d (co luat tr hay khong co luat tr), con so li xin trong kinh Lay Cha (7 trong van ban cua Mat-theu, 5 trong van ban Lu-ca ), oan cuoi gay van e rac roi cua Phuc Am Mac-co: Phuc Am Mac-co co the cham dt chng 16 cau 8, vi trnh thuat mo trong nhng khong co c Giesu phuc sinh hien ra. Ket luan la neu lay viec tng trnh can than chnh xac ve cac s kien lam tieu chuan phe phan, th chung ta khong the coi cac trnh thuat Phuc Am la kieu mau cho loai tng trnh nay c.

Con hn the na. Gia du chung ta ch han che ban tng thuat cac li noi va viec lam cua c Giesu vao cac nhan to tng ong gia cac van ban Phuc Am ma thoi, th cung van con co van e. Van e au tien gay tranh luan la chat lieu cac trnh thuat cuoc t nan (ba tiec cuoi cung c Giesu dung vi oan Tong o; Ngai b bat, b ieu ra trc gii lanh ao Do Thai va quan Philato; ong Phero choi Thay; c Giesu b ong inh, chet va mai tang trong mo, va sau cung canh kham pha ra mo trong). Ngoai tr mot so t oan khac lien quan ti cuoc i rao giang cong khai (th du: canh c Giesu lanh phep ra, thanh Phero tuyen xng long Tin nh c ke lai di nhieu hnh thc khac nhau), truyen thong lien quan ti c Giesu phan ln c ghi nhan trong mot hnh thc phan anh cung luc cac tng ong va cac d biet. Hn na s kien tng ong trong cac trnh thuat cua ba Phuc Am Nhat Lam, lien quan ti cuoc song cong khai rao giang Tin Mng cua c Giesu, lai lam nay sinh ra van e cac lien he va tuy thuoc gia chung vi nhau. Va ngi ta t hoi khong biet la cac trnh thuat nhat lam ay co chnh xac va ang tin cay hn trnh thuat cua Phuc Am Gio-an hay khong. Cho du co a ra giai phap nao cua van e nhat lam i na (gia thuyet hai tai lieu goc, ly thuyet hai tai lieu goc c sa lai, cac gia thuyet cua cac hoc gia Griesbach, Leon-Dufour hay Boismard), th ngay nay hau nh khong co ai phan oi tng quan tuy thuoc lan nhau gia cac sach Phuc Am Mat-theu, Mac-co va Luca na. Ch co thai o chu-van-t ngay th mi con cho rang cac Phuc Am Nhat Lam lay nguon t nhng truyen thong chuyen mieng oc lap ma thoi. Nhng neu co s tuy thuoc nhau gia cac Phuc Am Nhat Lam, th cac khac biet phan re chung lai cho thay la chung khong trnh bay cac s kien cach hoan toan khach quan.

Ngha la a co ban tay cua mot soan gia can thiep vao viec bien soan chung, bang cach thay oi hay viet ra chat lieu tng c chuyen mieng, vi nhng ly do khong luon luon phu hp vi tnh chat xac thc cua lch s.

ang khac, hien nay chang co nha chu giai Tan c nao lai con th benh vc lap trng cho rang cac trnh thuat Phuc Am lien quan ti c Giesu, la do cac soan gia hoan toan ba at ra (ch tr mot so tac gia nh J.M. Allegro, A. Augstein va mot so v khac ma thoi).ang sau boi canh cac trnh thuat cua cac Phuc Am Nhat Lam cung nh cua Phuc Am Gio-an co ca mot truyen thong lch s. Tuy nhien chu y cua cac nha chu giai hien ai khong phai la rut ta ra t trnh thuat nay hay trnh thuat kia nhng g a thc s xay ra, cho bang lng nh gia tr gia tai trnh thuat lien quan ti c Giesu cha ng trong cac truyen thong ay. S hien hu cua cac trnh thuat khac nhau trong gia tai Kito tien khi cho thay chung a khong c soan ra ch e nhac lai cac viec lien he ti c Giesu. T ngay cac bien co xay ra cho en khi bien soan ra cac trnh thuat, a co khoang cach thi gian t nhat la mot the he nhng ngi Kito rao giang ve c Giesu, va a co truyen thong chuyen mieng hay truyen thong viet lien quan ti c Giesu roi. Noi dung cua viec rao giang va cac truyen thong o la nh lai nhng g c Giesu a noi va a lam. Nhng viec nhac nh o khong khoi hoa lan vi nhng suy t, nghien gam, hay la c soi sang bi long tin vao Chua Giesu Kito phuc sinh, cung nh bi khoa Kito hoc ang hoi phat trien, hoac la phan anh tieng vong cua cac cuoc tranh luan sau nay xay ra trong long Giao Hoi hay gia Giao Hoi va Hoi ng Do Thai, cua cac cong tac truyen giao va cac cuoc bach hai. Nhng hien tng nay khong han phai loai bo tnh chat trung thanh trong cung cach tng trnh cac s kien. Nhng sau cung co bon van ban c soan ra. Moi van ban neu bat nhng iem khac nhau. Va chung khong cho chung ta cai cam tng la chung c bien soan vi muc ch tng trnh chnh xac moi ieu a xay ra. Cac nhan to ngoai tai neu tren a e lai dau vet trong cac trnh thuat va cho thay la cac trnh thuat nay a c bien soan vi nhng chu ch khac nhau, nh ghi thay trong phan m au Phuc Am Lc 1,1-4 (Luca nhan manh en y niem asphaleia chac chan trong trnh thuat cua mnh), hay trong Phuc Am Gio-an 20,23.

2. Thc te ma noi, chung ta nghiem biet c nhng g ve c Giesu lch s?

Cac nguon tai lieu ve lch s c Giesu Nadaret ma chung ta hien co th ra t han hep. Chung c mot vai tai lieu co ngoai Kinh Thanh tnh c ghi lai, lien quan ti mot so chi tiet, va thnh thoang cung c gap thay trong cac Phuc Am nguy th bien soan sau nay. Co khi chung ch la nhng iem ch dan rai rac, cung co trong cac tai lieu khac cua Tan c, va co the c coi la nhng truyen thong lch s trung thc ma cac Phuc Am lay lai.

Nhng oan tai lieu hay cua cac nha van co xa, oc lap vi Tan c, va nhac en c Giesu, th co the em c tren au ngon tay. Trong tap Nien S cua mnh, s gia Romala Tacitus a danh vai hang e noi ve "Kito" ngi sang lap ra "mot th ao d oan oc hai". Ong nhac en ngi Kito-giao b hoang e Neron ket toi chu mu vu ot pha thanh Roma, va vu x t cua Kito di thi quan kham sai Ponxio Pilato, di trieu ai hoang e Tiberio (Annales 15, 44,3). S gia Suetonius trong cuon sach Cuoc i hoang e Claudio th ke rang ngi Do thai a b hoang e Claudio truc xuat khoi thanh Roma, v mot vu bao ong (xo sat gia ngi Do thai va ngi Kito goc Do thai?) do mot ngi la Chrestus (Ngi thi o co thoi quen oc ch a tieng Hy lap nh la ch i, ay co y oc ngc lai nen Christus trai ra thanh Chrestus) gay ra vao khoang nam 49 trong ky nguyen cua chung ta (Vita Claudii 25.4). Tai lieu Nhan chng Flavio (Testimonium Flavianum) trong bo s Thi Co Do Thai cua s gia Giosepho co noi ve c Giesu nh la mot ngi khon ngoan, neu c phep goi Ngai la mot ngi, b quan Pilato ket an t, v Ngai b cac nhan vat cao cap trong chung ta to cao vi ong ay (Antiquitates 18.3,3 & 63-63). Nhng phan ong d luan cho rang t nhat mot phan chng t, neu khong noi la tat ca, a b cac Kito hu them vao sau nay. Con co mot tai lieu khac cua s gia Giosepho (Ant. 20.9.1 & 200) khong b sa cha, noi en cai chet cua thanh Giacobe anh em cua ong Giesu goi la Kito. Sau nay nha van Plinio Tre ghi rang vao thi ong, cac Kito hu hat thanh ca chuc tung ong Kito nh la mot v Than Minh" (Christo quasi deo: Ep. 10.96,7). Sau cung con co mot tai lieu cua sach Talmud Babylon thuoc the ky th III sau Tay lch (Sanhedrin 43a) nhac en Giesu, ngi a lam ao thuat va loi keo dan Israel choi ao that, ngi a co cac mon e, va a b treo vao ngay ap le Vt qua. Tat ca nhng tai lieu ngoai Kinh Thanh nay eu ra t khuc mac, v nhieu khi chung b hiem, khi khac lai bong gio, hoac ch la nhng them that khong trung thc. Tuy nhien ngay ca khi co chu tam u en cac van e o, cac van ban ngoai Kinh Thanh nay, v oc lap oi vi cac trnh thuat tan c, cung lam ch giup xac nh mot vai iem lien quan ti cuoc t nan va cung a c cac Phuc Am nhac en, nh: c Giesu b ket an t di thi quan Pilato: gii lanh ao Do thai vung Palestina co dnh lu ti vu an cua ngi; ong Giesu c cac tn o coi nh la "ang Kito" va nh la mot v "than".

Phuc Am theo thanh Toma, nguy th, ma chung ta co c mot van ban bang tieng Copt thuoc the ky IV (xem J.M.ROBINSON, The Nag Hammadi Library in English, New York, Harper & Row, 1977, 116-130) va mot so manh van ban bang tieng Hy lap, trong van ban thuoc the ky th II hay th III (xem J.A. FITZMYER, Essays on the Semitic Background of the New Testament, London, Chapman, 1971, 355-433) gan cho c Giesu 114 cau noi, thng c m au bang kieu noi c Giesu a noi. Phan ong cac ngon t nay c noi lien vi nhau cach ra t long leo, thuoc thi gian sau cac Phuc Am quy ien va ro rang la le thuoc cac van ban Phuc Am. oi khi cac t tng hay cac kieu noi mang sac thai cua thuyet Ngo ao, phan anh moi trng lam phat sinh ra chung. Tuy nhien Phuc Am nguy th nay co nhieu cho lai ghi c nhng li noi hay nhng du ngon di mot hnh thc nguyen thuy hn la nhng li noi hay du ngon trong cac Phuc Am quy ien. Ngha la chung khong b soan gia them that va phan anh noi ban tam cua cac thanh s (th du xin so sanh li so 64 vi Mt 22,1-14 va Lc 14, 16-24). Nhng nguyen thuy hn co nhat thiet la phai trung thc hn hay khong? Cung co the lam ch, nhng ai ma dam chac c ieu o?

Ngay ca trong Tan c, chung ta cung tm thay nhng chng tch nam ngoai truyen thong Phuc Am, nhng lai noi ve cuoc i va sinh hoat rao giang Tin Mng cua c Giesu. Nhng chng tch nay ro rang la oc lap oi vi truyen thong Phuc Am, v oi khi chung c ghi lai trc truyen thong nay na. (ay toi khong xet en nhng g tm gap thay trong sach Cong Vu Tong o, v ra t nhieu chi tiet cua sach nay ch la tieng vong tac pham au tien cua thanh s Lu-ca ma thoi). Trong phan tai lieu ch thc cua thanh Phaolo, bien soan trc Phuc Am co xa nhat la Phuc Am thanh Mac-co, chung ta co the ghi nhan c mot so yeu to khong nhng lien quan ti Tin Mng tien khi cong bo cai chet, viec an tang, s song lai va nhng lan hien ra cua Chua Giesu Phuc Sinh (1Cr 15, 3-5) ma thoi, nhng ca ti ba tiec ly, Ngai dung vi cac mon e va viec lap b tch Thanh The trong em Ngai b nop na (1Cr 11, 23-25), cung nh nhng iem e cap ti nhng kho au cua Chua (Pl 3,10), va thap gia (1Cr 1,17-18; Pl 2,8), ti cuoc ong inh (Gl 2,20; 1 Cr 1,23), cai chet (1 Tx 5,10; 1 Cr 11,26; Rm 6,3), va viec an tang ngai (1Cr 15,4). Ngi ta cung thay co mot cho am ch s kien c Giesu b treo tren cay go (Gl 3,13). Khi a ra li xet x nghiem khac oi vi cac ngi ong ao cua mnh, thanh Phaolo nhac en cac ngi Do thai a giet c Giesu (1Tx 2, 14-15). Thanh nhan cung biet ve ra t nhieu li noi cua c Giesu lien quan en luat cam ly d (1Cr 7, 10-11), b tch Thanh The (1Cr 11, 23-25), va ngay tan the (1Tx 4,15). Trong th gi giao oan Colox e co the th nay la mot tai lieu th-Phaolo (deutero-paulinien) ngi ta thay co cho am ch c Giesu b ong anh tren thap gia (2,14). Trong th gi Ti-mo-the, la bc th chac chan thuoc bo "th-Phaolo", co thay nhac en s kien c Giesu b ieu ra trc mat quan Philato (1 Tm 6,13). Xin xem them ca 1 Pr 2,24 (Cf.Cv 5,30 ; 10,39 ; 13,29); va Dt 6,6 ; 13,12. ieu ang neu bat trong cac am ch tm thay trong nguon tai lieu ngoai cac Phuc Am nay, lai mot lan na, la so ln trong cac nhan to eu hau het chu y vao viec xac nhan nhng cau chuyen ve cuoc t nan, trong khi t thay co nhan to ban en cac cau chuyen ke lai cac bien co con lai cua cuoc i c Giesu (co le ngoai tr mot so li noi cua Ngai: xin xem D. L. DUNGAN, The Sayings of Jesus in the Churches of Paul, Philadelphia, Fortress, 1971).

Neu ta duyet xet cac d kien do cac Phuc Am quy ien cung cap, lien he ti cac viec lam va li noi cua c Giesu, th can phai chu y en nhng g a trnh bay tren ay (van nan so 1), lien quan ti cac tai lieu Tan c. V co chu ch rieng, nen cac tai lieu nay hoan toan khac biet vi mot ban tng trnh vi chi tiet ay u ve cac bien co. t no, cac tai lieu nay bao gom trc het la cac chng t c tin, va viec loan bao nham pho bien c tin ay. Chung khong cung cap cho chung ta mot ban phac hoa trnh thuat lai cac s kien cuoc song tran gian va cong viec rao giang cua c Giesu thanh Nadaret. That ra, chung khong noi g ve dang ve be ngoai cua Ngai, hay ve kieu cach i ng, cung nh khong a ong g en y thc lch s cua c Giesu. c bien soan t nhat la mot the he sau cai chet cua c Giesu, cac Phuc Am khong phai la mot chng t au tay lien quan ti y thc cua Ngai, hay phan anh trc tiep tnh tnh cua Ngai. Chung khong giong nh la mot bang ghi am, hay nh la mot bien ban toc ky tai cho. Trong the ky XX nay cua chung ta, ngi ta thng thay cac oc gia Phuc Am da tren nhng but tch nay e tm cach phan tch tam ly c Giesu lch s, hay e a ra cac d phong lien quan ti y thc cua Ngai. Nhng ho lai t khi nhan ra nhng van nan gan lien vi cac kieu cach at van e nh vay. Tm cach phan tch tam ly thanh Phaolo thanh Tarso th de hn la phan tam c Giesu thanh Nadaret nhieu. Bi v t nhat chung ta cung co c vai bc th ch thc cua thanh nhan, qua o con co the nhan ra mot so net tnh tnh cua Ngai. Nhng trong trng hp c Giesu, th lan duy nhat thay Ngai viet, o la luc Ngai viet len tren at vi ngon tay, va chac han la tren cat (Ga 8,6.8) va thanh s lai cung khong e y ke lai cho chung ta biet c Giesu viet cai g na !

Tuy nhien, cac nha chu giai Phuc Am ngay nay eu ong y rang co the coi la lch s: mot so canh song trong i cong khai cua c Giesu, mot so li noi cua Ngai, hay ung hn la mot so cau va cac du ngon, cung nh phan nong cot cua trnh thuat ve cuoc t nan cua Ngai. The roi cung con phai duyet xet tng oan mot lien quan ti cac nhan to ke tren. Cong tac duyet xet nay giup phan biet ra c cac them that trau chuot do nhng ngi bien soan cho vao sau nay.

Lien quan ti giao huan cua c Giesu noi chung, can phai dung cac tieu chuan tieu cc sau ay: thuoc giao huan cua Ngai: tat ca nhng g khong phat xuat ro rang t Kinh Thanh Cu c hay t cac giao huan ong thi cua ngi Do thai; nhng g khong phan anh cac ban tam cua cac cuoc tranh luan xay ra trong Giao Hoi tien khi, sau thi c Giesu lien quan ti mot van e hay mot trng hp rieng re nao o. Ngi ta cung dung nhieu tieu chuan khac e tam nguyen giao huan cua c Giesu. Nhng nhng tieu chuan nay t c chap nhan hn. o la: nguyen tac da tren nhieu chng t oc lap oi vi nhau, va nguyen tac da tren sac thai ac biet cua li keu goi hoan cai hng ti s ch i thi canh chung. Co the phac hoa cai nhn ngan gon ve nhng g chung ta biet c lien quan en c Giesu lch s nh sau: c Giesu la mot ngi Do thai song tai at Palestina, sinh ra t mot phu n ten la Maria, v cua mot bac th moc ten la Giuse. Ngai a song tai Nadaret, trong vung Galilea, bac Palestina, sinh ra ra t co le la di thi vua Herot Ca (37-4 trc Tay lch). Ngai a bat au cuoc song rao giang cong khai vao nam th 15 i hoang e Tiberio (28 sau TL), cung luc va co lien he vi thanh Gio-an Tay Gia (Lc 3,1). Sinh hoat nay cua c Giesu, t ra la trong thi gian au, tap trung tai Capharnaum, vung Galilea, trong lanh a cua quan thu hien Herot Antipa. Ong nay la ngi a bo tu va x t thanh Gio-an Tay Gia, di thi quan phu doan Ponxio Pilato (26-36 sau TL), trong thi gian ong Caipha gi chc thng te (18-36 sau TL). Khong the xac nh c thi gian hoat ong rao giang cua c Giesu a keo dai bao lau. Nhng t ra no a co the keo dai ba nam (theo trnh thuat ba lan le Vt qua nh ke trong Phuc Am thanh Gio-an 2,13-23; 6,4 (?); 11,55; nhng cac Phuc Am Nhat Lam th ch ghi lai co mot le Vt qua ). La bac thay Do thai tai Palestina, c Giesu chu anh hong t tng Do thai thi Ngai, lien quan en cac lanh vc ton giao, luan ly va khai huyen. oi khi Ngai bat ong y kien vi cac bac thay khac lien quan en thai o oi vi en th, Luat Mo-se, viec tuan gi ngay Sabat, va cac truyen thong cua cha ong. S khac biet ay to lo cach ro rang, gay can, oi vi cac ngi biet phai, ngi Xauxe va nhng ke khac t gii thieu vi dan chung nh la lp ngi co nhiem vu giai thch Kinh Thanh Cu c. Ngai a quy tu chung quanh mnh mot nhom mon e, trong so o noi bat nhat la ong Simon con Gio-na (hay la Gio-an). Trong so cac mon e nay, c Giesu chon rieng ra mot nhom 12 ngi e ket than vi ho va e ho hp tac chat che vi cong trnh cua mnh. Tuy nhien, chung ta khong the xac nh ro rang g hn ve lien he gia ho vi nhau va vi cac mon e khac. Cung kho ma khang nh la ho co mot loi song nhat nh hay khong. Tam tnh ghe s to hien nhieu lan oi vi Giua Iscariot trong cac trnh thuat Tan c mot trong so 12 mon e (Mc 14,10.20.43; Ga 6,70-71; xem Mc 6,13.19; Mt 10,2.4; Lc 6,13.16) chng minh cho thay c Giesu a chon la va ao tao nhom 12 trong thi gian Ngai hoat ong rao giang. Sau o c Giesu a dan ho ve Gierusalem, va trong nhng ngay lu lai ay, mot hom kia, vao dp le Vt qua, Ngai b bat, do s thong ong cua Giua Iscariot vi gii lanh ao Do thai. c Giesu b gii lanh ao Do thai Gierusalem tra hoi, giai nop cho quan Pilato thu hien x Giuea, va b ket an t hnh, chu ong inh tren thap gia ben ngoai thanh Gierusalem, roi c mai tang trong mo cung ngay hom ay. Vai ngay sau ngi ta tm thay mo trong khong, va chang bao lau sau, cac mon e ke lai rang: trong nhng lan Ngai hien ra, ho thay Ngai con song, v a c day khoi s chet (1Cr 15,4). Th th nhat gi tn hu Corinto chng 15,5-7 con lu lai danh sach cac nhan chng cua c Giesu phuc sinh: Kepha (nhan chng chnh thc au tien Lc 24,34), nhom 12 mon e, thanh Gia-co-be, tat ca cac Tong o. Thanh Phaolo thanh Tarso, nha van co xa nhat cua Tan c khang nh la Tin mng ngai rao giang, n goi (Gl 1,12.16) tr thanh Tong o dan ngoai cua ngai (Rm 11,13), va cach gian tiep, quan niem cua ngai ve Giao hoi nh la mnh cua Chua Kito (1Cr 12,27-28), bat nguon t cuoc song va hoat ong rao giang cua c Giesu lch s. Nhng oi vi thanh nhan, c Giesu a tr thanh Chua Giesu (1Cr 9,1).

3. Trong cac Phuc Am, nhng e tai nao c coi la giao huan cua chnh c Giesu?

Mac du cac nha chu giai Tan c ngay nay a duyet xet va phan tch tng li, tng giao huan, ma cac tac gia Phuc Am a at ni mieng c Giesu, ho cung ch i en ket luan noi mot cach tong quat la co mot so e tai thuoc giao huan ch thc cua c Giesu (Xin ban oc lu y en nhng tieu chuan a trnh bay trong li giai ap so 2 tren ay).

Trc tien can phai e y ngay la truyen thong lien quan en cuoc song rao giang cua c Giesu trong cac trnh thuat cua ba Phuc Am Nhat Lam, cung nh trong thanh Gio-an, eu sap xep lien nhau cac giao huan ve Thien Chua, nc Tri, n cu o, toi loi, luan ly, va thi canh chung; ma khong phan chia theo tng loai hay trnh bay chung thanh he thong. Hn na, cac thanh s khong gan cho c Giesu mot tap tong hp e tai giao huan nao. V the nen cac co gang tong hp e tai giao huan cua Ngai, co chang cung ch la nhng ket cau cua thi nay ma thoi. Nh nh the, chung ta co the a ra 5 chu e tieu bieu cho cac e tai nong cot, ma c Giesu lch s a rao giang.

Chu e th nhat: Thien Chua cong hien cho con ngi mot hnh thc mi cua n cu o. Chu e nay c c Giesu trnh bay ro rang, trc tiep, trong cac li noi va du ngon, va gian tiep, mot cach ngam an, trong cac phep la va cac hoat ong khac cua Ngai. Hoat ong cu o toi thng cua Gia-ve Thien Chua a to hien ra trong lch s loai ngi, va khai mao cho mot ky nguyen mi, trong o moi ngi lai c keu mi phan tnh va tin nhan. Trong qua kh, n cu roi nh la mot cuoc giai phong khoi cai au n the ly, khoi cai hiem nguy, hay tat benh e nang tren moi ngi, khoi tai ng quoc gia, hay khoi canh suy oi luan ly, c Giave Thien Chua cong hien cho dan Ngai tuyen chon, qua trung gian cua cac ngi phat ngon la Mo-se va cac s ngon. Trong Cu c, Gia-ve thng c dan t-ra-en knh chao nh la "ang Cu Tinh" (Is 43,11; 45,15.21; Hs 13,4 ; xem Tv 68,19,20). Nhng giao huan nong cot c Giesu cong bo la mot n cu o khong gan lien vi s tuyen chon cua t-ra-en. Giao huan nay oi khi khac vi mot so nhan to cua truyen thong luat le. Theo no, c Giesu keu mi dan chung sam hoi trong vien tng cua thi canh chung. Va viec sam hoi o c the hien trong mot cach thc ac biet: no chu tam vao viec on nhan chnh Ngai, khien s Chap nhan c Giesu tr thanh cho moi ngi cai la chon nh oat cuoc song cua mnh. Qua c Giesu, no lc cong hien n cu o mi me va sau cung nay cua Thien Chua, c trao gi en tat ca moi ngi, nhng ngheo nan khon kho va b gat bo ngoai le xa hoi, cung nh nhng ke toi loi, ngi Samari va ngi khong Do thai. n cu o ma Thien Chua cong hien cho moi ngi tren ay, bao gom ca n hue c ket hp vi chnh Thien Chua na. (Ve mot hnh thc giao huan ac biet nay, xin xem cau tra li so 4).

e tai th hai c Giesu rao giang, la gia tr nen tang cua cac giao huan trong Kinh Thanh va truyen thong qua kh. c Giesu lay lai Kinh Shema (nl 6,4, c trch lai trong Mt 12,29) va tha nhan ni le luat a c cong bo trong Cu c, con ng x the, ma Thien Chua muon cho con ngi song theo. Nhng ong thi Ngai cung trnh bay mot cach thc mi me giup le luat tren ay hng dan cuoc song va thai o cua con ngi cach hu hieu, va bo qua mot ben nhng thoi tuc lat vat. Rieng oi vi thai o c Giesu chong oi kieu giai thch cua cac ky luc va ngi biet phai, nh trnh thuat trong cac Phuc Am, th khong the hoan toan la ket qua cua cac cuoc tranh luan gia Giao Hoi va Hoi ng Do thai c (Xem Mc 7,6-7). c Giesu ton trong cac hnh thc ao c co xa nh cau nguyen, an chay va lam phuc bo th (Mt 6,1-18), tuan gi ngay Sabat hay la viec c hanh phung t (Mc 2,23-27), nh Do thai giao chu trng trong qua kh. Nhng Ngai tm cach noi tam hoa chung, va thanh tay chung khoi cac thai o qua nhan loai, de bam lien vi tn ngng va tap tuc cua qua kh, nh thai o song thieu trung thc, tranh ne thc te, gia hnh, va pho trng.

e tai th ba c ac biet nhan manh trong giao huan cua c Giesu, o la tnh phu t cua Thien Chua. That ra, nhng g c Giesu giang day lien quan ti Thien Chua, khong phai la mi me g. Gia-ve van luon luon la Thien Chua duy nhat, ang a tuyen chon dan t-ra-en, ang a ban cho ho Luat le va xet x toan nhan loai. Hoat ong cua Ngai khong ngng ieu hanh cuoc song con ngi va hng dan moi s theo s quan phong cua Ngai. That vay, Gia ve Thien Chua ung la Cha cua t-ra-en (xem nl 32,6; Gr 3,4.19; 31,9; Is 63,16). Tuy nhien c Giesu co kieu cach rieng cua Ngai, e oi x vi Thien Chua nh la Cha. Ngai goi Thien Chua la abba, vi mot sac thai ca nhan, than mat, rieng biet (Mt 14,36), va day cho cac mon e nhan biet tnh phu t ay cach mi me (Mt 6,9-13; Lc 11,2-4). Tuy nhien, viec neu bat tnh phu t cua Thien Chua c trnh bay cach khac nhau trong truyen thong Phuc Am Nhat Lam va trong truyen thong thanh Gio-an. Nhng trong hnh thai tien khi cua no, e tai nay bat nguon t chnh c Giesu.

e tai th t trong giao huan cua c Giesu lien quan ti ban than va vai tro cua chnh Ngai trong chng trnh cu o mi ma Thien Chua a ra. c Giesu t gii thieu mnh nh la mot v Thien sai cua Giave, nh la mot ngi co quyen tha toi va giai thch lai li cua Thien Chua ghi chep trong Kinh Thanh. Ngoai ra, Ngai con thng xuyen ng au vi s hien dien cua toi loi ni con ngi, va day rang qua trung gian cua Ngai Thien Chua ban n tha toi cho con ngi. Ngi ta co the nhan thay mot kha canh cua s menh Ngai trong khuynh hng xa lanh thai o vu luat le cua qua kh va mot so tn ngng cung nh tap tuc a tng am re sau ngay ca trong Cu c (Th du thai o cua Ngai oi vi ngi an ba ngoai tnh, Mt 5,27, va oi vi viec ly d, Mc 10,2-12; Lc 16,18). V the nen lap trng cua Ngai oi vi Mo-se, Kinh Thanh va Thien Chua, mac khai cho thay ra t nhieu ieu ve con ngi cua Ngai. Tuy nhien ay cung ch la mot giao huan mac nhien, gian tiep. Dau the nao th cam tng ma giao huan, sinh hoat va nhan cach cua Ngai a gay ra cho nhng ngi nghe Ngai, cung khien cho mot so ong trong ho y thc c rang c Giesu t gii thieu nh la mot ngi ra t khac biet vi cac bac thay thi o va vi cac ngon s trong qua kh.

Sau cung c Giesu ac biet neu bat cho ng va vai tro cua tnh yeu thng trong cuoc song con ngi. Tuy Cu c cung a day tn hu yeu thng Thien Chua va tha nhan (ngha la cac tn hu Do thai khac (nl 6,4-5; Lv 19,18), nhng khong ch bang long lap lai giao huan o (Mc 12,30-31), c Giesu con i xa hn na, va day yeu thng ca ke thu nghch na (Mt 5,44). oi vi Ngai, o la tat ca nhng oi buoc ma mot tn hu Do thai ao c phai tuan gi (Mt 22,40). No cung dien ta viec noi tam hoa thai o song vang li cua ngi tn hu. Thai o song yeu thng nay la nguon goc lam phat sinh ra moi oi buoc khac ma c Giesu xac nh sau o (lien quan ti giau ngheo, viec tra thue cho e quoc Roma, viec an uong, va ngi toi loi). Luat yeu thng nay c truyen thong thanh Gio-an trnh bay va nhan manh theo mot kieu cach khac: C dau nay ngi ta se nhan ra chung con la mon e cua Thay, o la chung con yeu thng nhau (Ga 13,55).

Mot vai chuyen vien Kinh Thanh ngay nay co the khong ong y vi iem nay iem no trong danh sach neu tren ay. Nhng s kien nay cung ch chng minh cho thay nhng kho khan gap phai, khi chung ta muon nhan dien cho ra cac e tai giao huan xem ra bat nguon trc tiep t c Giesu lch s. Nhng e tai giao huan neu tren ay eu c trnh bay theo cach nay hay cach khac trong cac truyen thong Phuc Am khac nhau; mac du ay chung ta a khong trch dan tat ca cac van ban can thiet e minh chng.

4. c Giesu a giang day nhng g ve nc Thien Chua?

Vng quyen cua Thien Chua la mot y niem c khai trien rong rai trong Kinh Thanh Cu c, mac du kieu noi nc Thien Chua, ma chung ta hay gap trong Tan c di nhieu hnh thc khac nhau, t khi xuat hien trong cac tac pham chnh luc cua Cu c. Kieu dien ta gan nhat la malkut Yaweh, vng quoc cua Chua " (trong sach soan sau thi lu ay 1 Sb 28,5; Cf. Kn 10,10 la mot sach c xep vao hang th quy nh). ay la mot kieu dien ta quyen toi cao cua Thien Chua tren tat ca moi ngi va moi loai thu tao. Vng quyen nay bao gom quyen c nhan biet nh la ang co anh hng tren cuoc song cua con ngi (Xin xem Tv 22,28; 45,6; 103,19; 145,11.13; n 4,3; 1Sb 17,14; 29,11). anh hng o c hieu trc het nh la quyen nang cu o (Xin xem so 3 tren ay). Nhng no cung bao gom nhiem vu co van, (bi v phai tham khao y kien cua Thien Chua, qua cac li sam xin trong en th), nhiem vu xet x (cung cach x the cua con ngi va cua cac dan nc eu b Thien Chua xet x), nhiem vu trung thanh vi giao c (bi v Thien Chua xet x theo long nhan t yeu thng "khesed", theo s cong thang "tsedeq, tsedaqah", va theo long thng xot "khamim" cua Ngai). ac biet sau thi lu ay, y niem ve hoat ong vng quyen cua Thien Chua co them chieu kch thi canh chung na. Chieu kch ve thi canh chung nay gan lien y niem o vi ngay cua Chua. S phat trien tren ay a em vao trong y niem hoat ong vng quyen cua Thien Chua mot kha canh thi gian, va khong nhng no a ha la Thien Chua se lai can thiep mot lan na vao lch s loai ngi, ma con khien cho con ngi ch i s to hien cua vng quyen o, qua viec Thien Chua tai ban hoa bnh, long nhan t va s hoa hp cho tat ca nhng ai Chap nhan vng quyen nay (Xin xem Is 2,2-4; 11,6-9; Mk 4,1-4; trnh thuat vi nhng nhan to cua khung canh khai huyen trong Is 24,27; Dcr 9-14).

Trong li rao giang cua c Giesu, vng quoc cua Thien Chua (hay nc Tri") cung nh ro kieu cach loan bao hnh thc cu o mi cua Thien Chua. Trong cac tai lieu Qumran, ngi ta gap thay nhng kieu dien ta lap lai giao huan cua Kinh thanh Cu c lien quan ti vng quyen cua Giave (1QM 12,7 ; 4Q En Geants a, 9,6). Nhng cho ti nay khong tm thay kieu noi vng quoc cua Thien Chua (hay la nc Tri") trong cac van ban nay. Nh the, ta co the t hoi kieu noi nay a co hay c dung trong moi trng Do thai Palestina thi o hay khong? S kien c Giesu nhan manh en no trong giao huan cua Ngai nh cac Phuc Am ghi lai, qua la ra t co y ngha. Ben canh o, co mot ieu anh ong chung ta hn na, o la ra t t khi c Giesu giai thch vng quoc hay vng quyen Thien Chua la g. Lam nh Ngai cho la moi ngi a hieu kieu noi nay muon noi g roi. Ngai nhan manh en cac kha canh cu o va thi gian (thi canh chung) cua vng quyen o. Nhng trong giao huan cua .Giesu, ngi ta cung nhan thay la Ngai them chieu kch khong gian na. Bi v co the vao nc Tri c (Mc 9,47; 10, 23-25); cung co the lanh nhan no lam gia tai (Mt 25,34). oi khi co nhieu hnh anh khai huyen c dung trong li rao giang ve nc Tri. Nc Tri co the hieu nh la mot kieu quyen nang Thien Chua ot nhap vao trong trat t vu tru. Kieu dien ta nay nham chu y ngan chan mot y niem ngo nghe cho rang nc Thien Chua ch la mot thc tai hoan toan noi tai, xay ra trong tam long con ngi, ma khong an nhap g vi the gii ben ngoai. Cac du ngon cua c Giesu "mot khi a c thao g khoi nhng nhan to Giao Hoi them that vao sau nay" th se dien ta nc Thien Chua nh la mot thc tai, mot s kien, mot sinh hoat cua Thien Chua gia loai ngi. No ln len gia ho, lan tran cach mau nhiem trong thinh lang nhng chac chan, va xay en trong moi trng cua no. S thanh cong cua nc Tri c am bao, mac du s d xem ra co the tra tron vao cac ket qua cua no (nhng khong phai nh la mot hoa trai cua no).

Van e ln nhat, ma giao huan cua c Giesu at ra lien quan ti nc Tri, la chieu kch canh chung cua no. Theo giao huan nay bien co nc Tri en trong thi gian co phai la s kien sap xay ra hay khong? Cac nha chu giai Tan c khong ong y vi nhau. Hau nh moi ngi eu co lap trng rieng cua mnh. Ngi th coi thi canh chung c Giesu rao giang nh la bien co a c hien thc (C.H.Dodd), ngha la a hien dien trong con ngi cua c Giesu. Ke khac cho la no se en trong tng lai, nhng gan ke roi (A. Schweitzer, R. Bultmann), ngha la no c ch i nh la mot cuoc ot nhap sap xay ra. Ngi khac lai cho la no a khai mao (J.Jeremias), hay noi cach khac no ang hien thc. Ke khac th cho la no va hien dien va con phai ti (W.G.Kummel). Cai kho khan ay la chung ta khong the sap xep cac d kien, ma cac truyen thong Phuc Am cung cap, chung vi nhau vao mot loai n s c. Mot tac gia nh thanh Luca chang han, v thay ngay canh chung lau en, nen a sa cha nhieu li c Giesu a noi. Ngi ta cho rang phai chon la hai kieu giai thch cuoi cung tren ay, v chung cung phan anh cac nhan to cua Cu c. Nhng that ra, khong the biet chac chan c ieu c Giesu thanh Nagiaret a noi ve viec nc Tri sap en.

Trong cac Phuc Am Nhat Lam, c Giesu loan bao mot hnh thc mi me trong hoat ong vng quyen cua Thien Chua gia loai ngi. Trong Phuc Am thanh Lu-ca, c Giesu la ngi loan bao nc Tri tieu bieu nhat. Trong khi o trong cac Phuc Am thanh Mac-co va Mattheu, th Ngai lai c gii thieu nh la ngi thanh lap nc Tri gia loai ngi, qua con ngi va qua quyen nang cua Ngai. Xin xem Mc 1, 14-15; Mt 12,28. Va xin ghi nhan la trong Phuc Am thanh Lu-ca, thanh Gio-an Tay Gia khong phai la mot ngi loan bao nc Tri. Trong sach n 7,18 (lien quan ti dan t-ra-en theo t the la mot than the), nc Tri c ha cho cac thanh; c Giesu cua Phuc Am thanh Mat-theu th lai oi no cho chnh mnh (Mt 28,18; Cf. 16,28), va nhan danh moi quyen hanh c gan lien vi nc Tri, Ngai ra lenh cho cac mon e ra i, bien moi ngi tr thanh mon e Ngai, ra toi va day do nhan danh Ngai (So sanh phan them vao Phuc Am Mac-co 16,15). Nh the, chung ta thay la hnh thc trnh bay c Giesu rao giang nc Tri, a c cai bien cach ra t ac biet trong lch s may chuc nam cuoi cua Giao Hoi tien khi.

Sau cung, trong nhieu oan cua Tan c, vng quoc c coi nh la thuoc rieng ve c Giesu (th du Lc 23,42; Ga 19,36-37). That kho ma noi c cho en mc nao y niem nay ve vng quoc cua c Kito co the c coi la von co t au va a phat xuat t giao huan cua chnh Ngai. Hnh nh no phat sinh t mot nen Kito hoc a c phat trien kha hn vao mot thi sau. Xem 1 Cr 15,24-28.

5. Gii chu giai Tan c ngay nay hieu cac li noi va cac du ngon cua c Giesu hay la Bai giang tren nui nh the nao?

Cac tac gia nay phan biet li cua c Giesu ghi trong cac Phuc Am Nhat Lam, vi li cua Ngai nh c duy tr trong truyen thong thanh Gio-an. Trong cac Phuc Am Nhat Lam, noi chung, ngi ta tm thay loai li noi cua c Giesu: nhng li noi biet lap, cac du ngon, va cac cham ngon (ma R. Bultmann goi la danh ngon). Loai cuoi cung thu gop cac li noi long khung trong truyen thong ke chuyen cua cac Phuc Am Nhat Lam. o la nhng cau chuyen (pronouncement stories theo V. Taylor), c ke ra nham tuyen bo hay neu bat len iem nong cot long khung trong o. Th du giai thoai lien quan en ong tien Roma co uc hnh hoang e tren o, va li c Giesu noi: Cua hoang e th tra lai cho hoang e... (Mc 12,17). o la mot cau chuyen ma cac nhan to dan canh ch c duy tr e lam noi bat len li tuyen bo. Hay la canh cac Tong o bat luan ngay Sabat, va li c Giesu tuyen bo vi nhng ngi biet phai: Ngay Sabat c lap ra v con ngi, ch khong phai con ngi v ngay Sabat (Mc 2,27). Co le cac li noi biet lap a b cong oan Kito tien khi tach ri ra khoi boi canh lch s cua chung, va sau o lai c gan lien vi nhieu nhan to rai rac khac nhau trong cac Phuc Am. Chang han li noi lien quan en nhng g c dau i chnh la e c to lo, c Luca (8,17) lay t nguon tai lieu cua Mac-co (4,22); nhng no lai xuat hien trong Phuc Am Luca (12,2) di mot hnh thc song song vi Mt 10,26, va phat xuat t tai lieu Q. oi vi cac li noi biet lap nay, chung ta co the cung vi R. Bultmann chia ra thanh cac loai sau ay: I. cac cham ngon khon ngoan; II. cac li noi tien tri; III. cac phat bieu nh luat va quy pham Giao Hoi; IV. cac li noi bat au bang ch Ta. Nhieu li noi thuoc loai th ba, phan anh cac van e sau nay cua Giao Hoi, hay t ra la a c trnh bay cho hp vi th ngon ng cua cac van e nay; neu nh cac oan ay cho phep gia thiet rang chung co mot phan nong cot ch thc.

Trong so chat lieu bao gom cac li noi cua c Giesu c cac Phuc Am Nhat Lam ghi lai, cac du ngon tao thanh mot nhan to het sc ac biet. Truyen thong Gio-an khong biet en cac du ngon: parabolai; tuy nhien no van ghi lai mot paroimia, ngha la li noi gi hnh. Th du li noi lien quan en muc t va oan chien (10,6; xem 16,25-29). Phan ln cac du ngon trong cac Phuc Am Nhat Lam la nhng so sanh c khai trien rong ra. Mac du tng tng, nhng cau chuyen trong o thng sat vi thc te cuoc song, va ay la cuoc song tai Palestina vao the ky th I, vi ra t nhieu mau sac Do thai. No nham thong truyen cho ngi nghe mot s that (lien quan en nc Tri hay en kieu song cua cac mon e) ma no giai thch, nhng bang cach em vao trong cau chuyen ay mot nhan to meo mo hoac la la lung, khien cho ngi nghe phai phan ng hay suy t sau o. Trong phan ln cac trng hp, du ngon ch trnh bay mot ve cua so sanh, nhng co mot so du ngon mang khuynh hng am t: chang han du ngon cac th lam vn nho gian ac, Mc 12,1-2 va cac oan song song trong cac Phuc Am khac. Cac du ngon trnh bay mot tien trnh giang day, nham muc ch m mat cho con ngi chu y en kha canh du t no a ro rang cua nc Tri hay la kieu cach phai song; tuy nhien thng tien trnh giang day nay cung bao ham nhieu tinh te. Chnh s tinh te o sau nay se lam phat sinh ra nhieu loi giai thch du ngon, oi khi c cac tac gia Phuc Am hay cac truyen thong lay lai va at vao mieng cua chnh c Giesu. Hay xem du ngon ngi gieo giong chang han, (Mc 4,3-8: du ngon; cau 9: li noi biet lap; cac cau 10-13: li Giao Hoi tien khi giai thch lien quan ti ly do c Giesu dung du ngon; cac cau 14-20: li Giao Hoi tien khi chu thch du ngon).

Hay du ngon ngi quan ly gian doi: (Lc 16,1-8a: du ngon; cac cau 8b-9. 10-12.13 la ba li giai thch am t cua du ngon, hay ba li giai thch loai bai giang khac nhau am t vai chi tiet cua du ngon, vt qua nhng ieu ma du ngon muon noi len). Xin xem them: J.Jeremias, The Parables of Jesus: Revised Edition (New York, Scribner, 1963) 23-114 (ban dch tieng Phap: Les Paraboles de Jesus (Le Puy, X. Mappus, 1964) 27-116; J. A. Fitzmyer, Essays on the Semitic Background of the New Testament, 161-184.

Khi co gang hieu cac li noi, cac du ngon, va cac cham ngon, ngi chu giai khong ch e y loai bo nhng them that bien soan sau nay, e ch gi lai nhng g nguyen thuy cua chnh c Giesu, nhng con tm cach nam vng cho c boi canh Phuc Am long khung cac li noi hay cac du ngon nay na. Rat thng khi cong viec bien soan cua tac gia Phuc Am trnh bay mot khuynh hng than hoc hay mot sac thai chu giai, oi vi cac Kito hu thuoc the he chung ta, chung cung quan trong y nh la li noi nguyen thuy cua chnh c Giesu vay. Th du nh kieu noi Chua Thanh Than, ma thanh s Luca them vao li c Giesu noi lien quan ti li cau nguyen c Chap nhan: Neu cac ngi la nhng ngi ac oc, ma con biet cho con cai mnh nhng ieu tot lanh, th Cha cac ngi tren tri lai se chang ban Chua Thanh Than cho nhng ngi cau xin Ngai hay sao? (Lc 11,13; xin oi chieu vi hnh thc tai lieu Q nguyen thuy nh ghi trong Mt 7,11, va lu y en s kien thanh s Luca nhan manh en vai tro cua Thanh Linh trong cuoc song ngi Kito). Nhieu oc gia co the cam thay chan ghet kieu leo lai cac li noi nay cua c Giesu, va thch ngh rang c Giesu a co the phat bieu y kien mot cach khac trong nhng trng hp khac nhau. D nhien ay la mot giai phap luon luon co the tren ly thuyet, nhng v hien tng leo lai tren ay la ieu phc tap va lai hay xay ra, cho nen cung chang co ai thay mnh an chac trong chuyen o. Gi ay neu duyet xet cac li c Giesu noi do thanh Gio-an ghi lai, ta se thay chung oc lap oi vi cac li noi ghi trong Phuc Am Nhat Lam, va phat xuat t mot truyen thong khac, trong o c Giesu phat bieu mot cach hoan toan khac biet. Bultmann a co the phan chia cac nguon tai lieu thanh s Gio-an dung thanh ba loai: I. nguon tai lieu bao gom cac dau ch (o la cac cau chuyen phep la cua c Giesu); II. nguon tai lieu bao gom cac dien t mac khai; III. nguon tai lieu lien quan ti cuoc t nan va s song lai. Cac li ma thanh s Gio-an gan cho c Giesu hnh nh thuoc nguon tai lieu dien t mac khai. Nhng kieu phan tch nay cung gap nhieu kho khan, va hien nay gia thuyet cac nguon tai lieu nay cua Phuc Am thanh Gio-an ang b at lai van e cach sau rong. Tuy nhien, s phan biet nh e ngh tren ay t ra thc tnh s chu y cua oc gia, oi vi cac khac biet ni cac chat lieu tm thay trong Phuc Am th bon. Cac dien t chac han khong phai la c vay mn t mot nguon van ban co trc. ung hn chung la nhng bien soan cua mot tac gia (va t nhat la mot nha xuat ban). Ong a sap xep cac cuoc oi thoai va cac cau chuyen theo mot hay nhieu chu ch cua mnh. Nhieu lan cac dien t bao gom nhng lap lai, va co le phan anh nhng hnh thc khac nhau cua cung mot dien t, c em vao trong van ban Phuc Am. Tuy nhien, chung khong phai la nhng bien soan do tac gia ba at ra. ieu ma t no a co the la lch s, th gi ay b ra t nhieu ieu khac phu trum len tren, ac biet la mot loai suy niem chu giai. Cai khac biet gia cac dien t cua Phuc Am thanh Gio-an vi cac li noi ghi lai trong cac Phuc Am Nhat Lam, khong ch la chuyen ngon ng, ngha la kieu cach hanh van va van pham, ma con lien he ti ca bnh dien y niem va hnh anh na. Cac dien t cua Phuc Am thanh Gio-an c nhan ra nh tnh chat oi ngau: gia anh sang va bong toi, s that va lam lac, cao va thap, Cha va con; hay bi nhieu kieu noi bat au bang Ta la, khac vi kieu noi Ta trong cac Phuc Am Nhat Lam; th du loi dung tuyet oi cua kieu noi Ta la hay la cach dung cac thuoc t bieu tng; hoac cac hnh anh ra t rieng biet cua n cu roi (nh nc lam cho song, banh s song, anh sang tran gian, ca chuong chien vv...). Nhng ieu ay chung quy lai cung ch e dien ta mot kieu cach hieu biet c Giesu theo mot nen Kito hoc cao hn, ngha la c phat trien cao vi hn, nhng lai la ieu cac tac gia Phuc Am Nhat Lam khong e y ti cho lam. Mac dau cac dien t bao gom nhng li noi truyen thong va nhng li quang dien (R.E. Brown), ngi ta van tm thay trong o li quang dien th co nhieu hn la li noi truyen thong. Lien quan ti viec giai thch boi canh Giao Hoi tien khi lam phat sinh ra Phuc Am thanh Gio-an, xin xem R.E. Brown, The Community of the Beloved Disciple (New York, Paulist, 1979)

Rieng oi vi bai giang tren nui (Mt 5,1-27), ngay nay chung ta cong nhan rang thanh s Mat-theu a duy tr c mot tap ra t quan trong ve li noi cua c Giesu. Tuy nhien con so 99 cau cua van ban th trai ngc han vi 33 cau song song trong Bai giang di ong bang, theo Phuc Am thanh Luca (6,20-49). Ca hai van ban eu cha ng ky niem cua mot dien t ay y ngha va dai, ma c Giesu a noi vao thi gian au cuoc song rao giang cua Ngai tai Galilea. (Bai giang Phuc Am Mac-co ghi lai di hnh thc cac du ngon, co the cung phan anh cung ky niem ay). Bai giang trong van ban thanh Luca va thanh Mat-theu lien he vi nhau: Chung bao gom cac e tai nen tang nh nhau (s cong chnh ma vng quyen Thien Chua oi hoi ngi mon e phai co), cung li khai mao (cac moi phuc that, nhng khac nhau ve con so), cung mot ket luan (du ngon hai can nha), va cung mot khung canh chung (am ch en mot trai nui [Mt 5,1; Lc 6,12-17] luc bat au cuoc song rao giang). Ca hai van ban eu tiep tuc trnh thuat vi phep la cha lanh ngi ay t cua vien bach quan (Mt 8,5-13; Lc 7,1-10). S kien van ban cua thanh Mat-theu dai hn co the giai thch bang hai nhan to: I. Luca a bo mot phan ln chat lieu ch co y ngha oi vi moi trng Kito-Do thai (th du nhng g c ghi trong Mt 5,17. 19-20. 21-24. 27-28.33-39a.43; 6,1-8, 16-18; 7,6-15); II. van ban Mat-theu lay ca nhng li ma Luca dung cho nhng cho khac, chang han nh e khai trien trnh thuat Chuyen i la chu e ngu y trong phuc Am Luca (Lc 9,51-18,14). ay la mot th du cho thay cach thc hai tac gia Phuc Am dung chat lieu cua tai lieu Q, bang cach them nhng li noi co lap va nhng du ngon vao trong cac oan ma hai v cho la quan trong trong quyen Phuc am cua mnh. Ket cau cua Bai giang tren nui trong Phuc Am thanh Mat-theu c soan thao ra t can than. No gom cac phan sau ay: a. oan m au (5,3-16, cac moi phuc that vv.); b. chu e (5,17-20, ac biet la cau 20: lam sn cho toan phan con lai); c. s cong chnh cua cac ky luc (5,21-48, 6: phan e lien quan ti le luat); d. s cong chnh cua ngi biet phai (6,1-18, cac li noi lien quan en ba thoi quen ao c cua gii biet phai: bo th, cau nguyen, va an chay); sau cung e. s cong chnh cua cac mon e c Giesu (56,19-7,27, mot loat cac li noi biet lap c quy tu vi nhau, dien ta s thay oi cuoc song con ngi, ma hnh thc mi cua vng quoc Thien Chua oi hoi). Ra t nhieu li cua Bai giang tren nui la cua chnh c Giesu. Nhng cung co nhieu li mang hnh thc kieu dien ta cua thanh s Mat-theu; th du nh li them vao lien quan ti khoan tr trong luat cam ly d (5,32; xem 19,9); khoan tr nay ch thay co trong van ban Phuc Am thanh Mat-theu ma thoi: [xin oi chieu hnh thc co xa nhat cua luat cam ly d nay trong 1 Cr 7,10-11; hnh thc nguyen thuy nhat trong Luca 16,18; va hnh thc c thch nghi trong Mc 10,11-12 - Tat ca cac hnh thc nay eu c cong bo cach tuyet oi]); va Kinh Lay Cha chung con tren Tri trong 6,9 (xin x. 5,16.45.48; 6,1.14 vv; Cf Lc 11,2).

Tom lai Bai giang tren nui khong phai la mot bo luat boi roi cau toan, cung khong phai la mot th luan ly tam b. No khong trnh bay mot ly tng khong thc hien c, va cung khong phai la mot Bo Luat Torah mi. ung hn, no dien ta nhng oi buoc tuyet oi ma, theo thanh s Mat-theu, c Giesu e ra e thay oi cuoc song con ngi.

6.Cac nha chu giai Tan c hien ai hieu the nao ve cac trnh thuat phep la?

Mot lan na chung ta phai phan biet truyen thong cua cac Phuc Am Nhat Lam vi truyen thong Phuc Am thanh Gio-an. Trong truyen thong Nhat Lam co 4 loai trnh thuat phep la khac nhau: I. cha lanh benh (khoang 15 vu); II. tr quy (5 vu); III. cho song lai (2 vu); IV. phep la lien quan ti thien nhien (6 vu: nhng co mot trng hp la gia thuyet: Mt 17,24-27: trnh thuat lien quan en ong tien tm thay trong mieng mot con ca; phep la o a xay ra hay khong, Phuc Am chang noi g). Trong truyen thong Gio-an co 7 phep la c ghi lai trong cuon sach cac dau ch (cac chng 1-12), va mot phep la khac trong phan phu luc (chng 21). Trong so 7 phep la nay co ba trng hp c cha lanh, 1 vu cho song lai, con lai la lien quan en thien nhien. Hai trong so cac dau ch nay song song vi cac phep la trong cac Phuc Am Nhat Lam: hoa banh ra nhieu e nuoi 5000 ngi (6,1-13; cf. Mc 6,30-44) va c Giesu i tren mat nc (6,15-21; cf. Mc 6,45-52).

Co mot s kien ra t y ngha ay, o la co nhieu chng tch oc lap oi vi nhau lien quan ti cac phep la c Giesu lam. Chung thuoc mot truyen thong quan trong khong kem truyen thong cac li noi cua c Giesu. Co mot nhan to y ngha khac na trong cac t dung e ch cac hanh ong nay. o la khong bao gi chung c goi la phep la (miraculum la mot t phat xuat t mot truyen thong than hoc la tinh sau nay, ma ngi ta dung e goi cac s kien nay theo mot cach thc co ve hi trai thi: thng la vay). Cac Phuc Am Nhat Lam thng noi dynameis, cac hanh ong quyen nang (hay sc manh"); nh trong Mc 6,2; Lc 10,13; 19,37; Mt 13,54. Trong thanh Gio-an cac hanh ong nay cua c Giesu c ke lai nh la semeia, cac dau ch": 2,11; 4,54; 9,16 vv... T semeia giup chung ta khoi ri vao quan niem ch cho rang cac phep la la nhng s kien vt qua cac luat le thien nhien; dau ch hng s chu y cua chung ta ti gia tr cung nh y ngha ton giao cua chung. Nhng gia tr nay van thng hien dien trong cac trnh thuat Phuc Am. Con t dynameis, th ung ra , am ch mot net lien quan en con ngi cua c Giesu, va en nc Tri ma Ngai loan bao. Ngha la no am ch kha canh Kito hoc cua cac d kien nay. Tuy nhien, thanh s Luca con cho chung mot sac thai bo tuc, tc la sac thai bien giao, khi thanh nhan viet trong sach Cong Vu Tong o chng 2,22 rang: c Giesu thanh Nadaret la mot ngi (andra) c Thien Chua dung cac viec quyen nang, nhng iem thieng va dau la ma lam cho co uy tn oi vi anh em. Dau vay, thanh s Luca cung khong nhan manh en ket luan ma ngi ta thng rut ra khi noi ve c Giesu, tc la thien tnh cua Ngai (nh van gap thay trong khoa bien giao truyen thong). oi vi thanh Lu-ca, c Giesu ung hn la v c Thien Chua sai en, la ang ma trong oan van tiep sau o thanh Phero nh ngha nh la "Chua va ang xc dau (Kito)" (2,36). Tuy nhien, trong cac Phuc Am Nhat Lam, cac phep la cua c Giesu thng c dung nhieu hn e loan bao vng quoc Thien Chua ang en trong lch s loai ngi va ac biet la trong lch s Do thai giao tai Palestina. Chung cho thay cach cu the noi dung ch thc cua mot quan niem mi ve vng quoc nay.

Van e ln nhat ma cac trnh thuat phep la at ra cho oc gia thi ai mi ngay nay, la tnh cach ang tin cay cua chung. oi vi nhieu ngi ngay nay, phep la la ieu khong the tin c. Trong khung canh nay, can phai nhac lai mot vai iem sau ay. Trc het, la trong so cac trnh thuat phep la co nhieu trnh thuat a c them that vi nhieu nhan to mau m e khong quan trong. ien hnh cho tnh chat la thng huyen ao o la trnh thuat cha ngi b quy am thanh Gherasa (Mc 5,1-20). Van ban mang dau vet cua tnh chat truyen thong dan gian: Va anh ta ra i va bat au loan bao trong toan vung Thap tnh, ve ieu c Giesu a lam cho anh.... Hn na, trnh thuat con thach thc tat ca moi no lc tm cach xac nh ni chon cu the cua phep la xay ra ben canh b bien nay (Mc 5,13, ma Luca sa la ho"). Bi v truyen thong tai lieu viet tay cho thay vai ba khac biet: Gherasa (tc Jerash ngay nay, nam cach man ong nam b ho Tiberiade chng 30 dam), Gaara (nam cach man ong nam b ho 6 dam), va Gherghesa (ten nay thng c gan cho "Origene "nhng chac chan la a co t lau trc" la ni mot truyen thong co xa cho la nam ve man ong b ho, nhng khong the xac nh c). Ngay ca khi chung ta co chap nhan vi J.Weiss la cc iem hao hng kem theo bien co tr quy a lam phat sinh ra s chuyen ong cua an heo, th an heo tren ay qua la an heo lc s ien kinh khoe nhat lch s, co sc chay cho en ghenh a nam xa nh the. Trnh thuat mang cac sac thai ma chung ta co the gap thay trong cac Phuc Am nguy th. No dien ta mot cao iem trong mot truyen thong a thch cac ieu la lung, va a anh hng en ca cac tac pham Tan c. Ngc lai, phan ln cac phep la cua c Giesu a c ke lai mot cach gian d, en gay kinh ngac. iem th hai can lu y ay la trong nhieu trnh thuat cha benh hay tr quy, ngi ta nhan thay ro rang cac nhan to thuoc mot kieu cach suy t tien-lo-gch. Nhng ngi, ma ngay nay chung ta cho la b benh tam than, th xa kia van c coi la b quy am, bi v ngi thi xa khong co kha nang phan tch ly do cua cac can benh nay. Mc 9,14-29 ke lai chuyen tr quy cho mot a be, ma Cha no cho la nan nhan cua mot than cam (trong oan song song cua Mt 17,15 a be c ta nh la mac chng noi cn that thng, selenizetai). Moi oc gia ngay nay th nhan ra o la mot trng hp cua benh ong kinh. Chung ta ang duyet xet van e ma ngi xa goi la cac benh quy am hay cac bat hanh do ma quy gay ra. Ngi ta tng ma quy la ly do gay ra benh tat hay bat hanh. Chung ta thay cac Phuc Am ke lai la c Giesu e doa (hay la qu mang, epetimesen) cn sot cua ba me v ong Phero (Lc 4.39; cf. Mc 1,31; Mt 8,18); ngha la c Giesu c coi nh la ngi a uoi than sot, ma tam thc tien-lo-gch cua thi o cho la ly do a gay ra benh sot. Cung the c Giesu e doa gio va song (Mc 4,39 va cac oan song song...); ngha la ngi ta cho rang Ngai a e doa quy, hay la than bao.

Mot khi a loai bo tnh chat than thoai va tng tng, cung nh t tng tien-lo-gch khoi nhieu trnh thuat phep la, chung ta se ng trc mot van e can ban hn. V neu thc s c Giesu a khong uoi mot con quy, ma a ch cha lanh mot tat benh tam tr, th ieu o co g la kem thua mot phep la au? Mot so nha chu giai Tan c a tm cach loai bo hoan toan truyen thong tan c lien quan en cac phep la cua c Giesu, bang cach gan truyen thong nay cho boi canh Hy lap cua cac Phuc Am, va cho y nh cua cac Kito hu tien khi muon trnh bay c Giesu nh la mot theos aner, mot con ngi thien linh, hay mot ngi co phep than thong cua the gii Hy lap-Roma. D nhien, oi khi ngi ta co the tm thay trong nen van chng thi o nhng trnh thuat song song vi mot so trnh thuat phep la cua cac Phuc Am (va vi mot hnh thc ra t giong nhau na ). Nhng t o ma ket luan rang cac trnh thuat phep la nh chung ta hien co, hoan toan la san pham cua Kito giao Hy lap, th chnh khang nh nay lai tr thanh van e. Nguy th sach Sang The, tm thay trong hang so 1 tai Qumran, co nhac en mot truyen thong theo o Abraham cha Pharaong (Vua ) Ai Cap la Zoan, khoi mot can benh do mot than d gay ra. Than d nay c gi en v nha Vua a bat coc Sarah, v cua Abraham. Abraham a cha nha Vua lanh benh, bang cach at tay tren Pharaong va cau nguyen cho nha Vua. (20,29; xem Lc 4,40-41). ieu nay chng to cho thay nen van chng Do thai Palestina cung san sang tiep nhan cac phep la cha benh y nh the gii Hy lap-Roma rong ln vay. Va s gia Do thai ong Giosepho Flavio, khong ngan ngai Chap nhan nhan to phep la trong cac trnh thuat cua Cu c, va coi o la cac viec to hien cua s pronoia, quan phong va cua dynamis, sc manh cua Thien Chua (Antiquitates 2,16, 1-336). ang khac, cac th thanh Phaolo khong chu y den sinh hoat phep la cua c Giesu. Thanh nhan cung khong quan tam ti bat c g xay ra trong cuoc song tren tran gian nay cua c Giesu, trc ba tiec Ly! Nhng am ch phep la cua c Giesu, ma thanh s Luca co nhac en trong sach Cong Vu Tong o (2,28; 10,38) khong phai la mot chng t oc lap, ma ro rang la tuy thuoc vao Phuc Am cua Ngai.

Tuy nhien, cung can phai duyet xet nhng kha canh khac cua cac trnh thuat phep la na. Trc het, cho du quy, ngi biet phai, vua Herot, hay thng dan, co tm thay trong cac dau ch hay phep la do c Giesu lam, mot bang chng minh xac Ngai la ang Thien Chua sai en i na, th cac tac pham Tan c cung chng minh cho thay chnh c Giesu t choi lam phep la e thu li cho chnh mnh, hay e thoa man tnh to mo cua con ngi thi o (Xem Mc 6,5a; 8,11-13; 15,31-32; Mt 4,5-7; Lc 4,9-12; 23,8-9). Th hai, cac tac gia Tan c khong bao gi ta canh c Giesu lam cac phep la e trng phat con ngi, nh thanh Phero a lam trong trng hp phat ong Anania va Saphira (Cv 5,1-11), hay thanh Phaolo oi vi phap s Elymas (Cv 13,10-11), hoac thien s c gi ti vi thay ca Dacaria (Lc 1,20). Th ba, can phai nam vng cho c gia tr bieu tng cua cac phep la cac thanh s ke lai trong Phuc Am. Chung ta khong co y noi ve gia tr bieu tng lien quan ti phep la nay hay phep la kia (th du phep la banh hoa ra nhieu la hnh bong bieu tng trc cho b tch Thanh The, va no co the la mot hnh thc suy t soan gia Phuc Am co y a ra); chung ta ch noi ve tnh cach bieu tng cho thay cai chien thang tren s d, c loan bao qua hnh thc mi me nay trong hoat ong cua Thien Chua e tr giup dan Ngai. Toi loi, benh tat the xac hay tam than, cac roi loan cua thien nhien, va ngay ca cai chet na, eu la nhng hnh thc quyen lc s d e nang tren cuoc song con ngi. Khi mieu ta c Giesu nh la ngi nam trong tay quyen bnh cua nc Tri, cac Phuc Am muon cho thay co mot sc manh ng en oi choi vi quyen lc s d. Sau cung, la nhan to thng c gan lien vi cac phep la cua c Giesu, trong truyen thong Nhat Lam cung nh trong truyen thong Gio-an, o la long Tin "khong phai tin ngng quy d, (no cung c hieu ngam ay)" nhng la long tin vao quyen nang cu o c to lo ni c Giesu, ang a c Chua Giave uy quyen, mot niem tin cha phai la niem tin Kito.

Noi cho cung, cai kho khan ln nhat ma cac trnh thuat phep la Phuc Am lam phat sinh ra, thuoc lanh vc triet ly: Co le nao Thien Chua lai can thiep mot cach la lung nh the vao trong lch s loai ngi hay sao? o la mot van nan triet ly phat sinh t s nghi ng, do phong trao anh Sang (t the ky 18, Au Chau) gay nen. Ngi ta se lam lan, neu th giai quyet van e nay bang cac th du rut ta ra t cac van ban co xa hay t gia tai Kito tien khi. Bi v, cac Phuc Am, trong o co trnh thuat cac phep la, a khong c bien soan ra e tra li cho van nan nay.

7. Ai a la ngi co trach nhiem ve cai chet cua c Giesu?

Trong thi hien ai, ngi ta hay dung en cac chng t van chng hay cac kham pha khao co mi ay e lam nen tang cho viec chu giai cac trnh thuat Phuc Am lien quan en vu an c Giesu thanh Nagiaret. e them anh sang cho cac trnh thuat cua Phuc Am, ngi ta trch dan cac oan sach cua s gia Giosepho, cua giao phai Qumran, cua nen van chng rabbi, va ca cac Phuc Am nguy th, cung nh cac bia a hay la cac tai lieu lm lat c t cac s gia Roma thi co na. Nhng cho ti nay, cha co kieu sap xep nao, a a ra c mot cau tra li thoa ang cho van nan hoi rang ai a mang trach nhiem ve cai chet cua c Giesu.

Chnh Tan c, la nguon tai lieu tien khi cung cap cac s kien lien quan en vu x an va hanh quyet c Giesu, cho rang gii lanh ao Roma va Do thai Palestina thi ay la nhng ngi chu trach nhiem. Tuy nhien li to cao o khong lien tuc eu nhau, ma tuy theo moi tac gia. ay la mot s kien ngi Kito ngay nay khong con thch neu ra na, nhng no can c nhan manh.

Li to cao nghiem khac nhat nam trong van ban co xa nhat cua Tan c, o la th th nhat thanh Phaolo gi giao oan The-xa-lo-ni-ca. La th nay to cao ngi Do thai (khong tr ai), la nhng ke a giet c Giesu (2,14-15); ay khong he thay nhac en ngi Roma. oan th noi tren thng c coi la "bai do thai" manh nhat (trong ngha tan thi cua tnh t nay) cua Kinh thanh Kito.

Trong cac trnh thuat Phuc Am ve cuoc t nan, ngi ta co the phat hien c khuynh hng o toi cho gii lanh ao Do thai va bao cha cho quan Pontxo Pilato. ieu o tr thanh hIen nhien, neu chung ta theo doi kieu cach bon Phuc Am khai trien hai e tai lien he. Nh vay, trong trnh thuat co xa nhat ve cuoc t nan, trach nhiem c chia ong eu cho cac v lanh ao cua gii t te, cac bo lao, cac ky luc trong dan Do thai (Mc 14,1.43.53.55; 15,1.11), va quan Pilato (15,15: muon thoa m an dan chung). Trnh thuat Phuc Am thanh Mat-theu cung theo gan sat trnh thuat Phuc Am Mac-co (26,3.47.57.59; 27,1.62), nhng co them vao mot so oan hay mot so li noi rieng biet. Cac them that ac biet nay thay oi kieu cach trnh bay s kien quan Pilato b dnh lu vao vu an.

I. Ba v ong a bao cho ong biet la khong nen ung cham ti ngi vo toi nay (27,19); II. Quan Pilato ra tay va cong khai khc t trach nhiem phan quyet: Ta vo toi oi vi mau cua ngi nay; cac ngi hay t xem lay. Va toan dan tra li mau no o tren au chung toi va tren au con chau chung toi! (27,24-25).

Trong trnh thuat cua thanh s Lu-ca, tuy thuoc trnh thuat cua thanh Mac-co hn la thanh Mat-theu, cung thay cung khuynh hng nay, nhng theo mot cach thc khac. Luca co gang phan biet dan chung hay am ong (22,2; 23,27.35a.48) vi gii lanh ao hay cac bo lao, cac thng te va ky luc (22,2.52.54; 23,1.4.13.35b.51). Hn na, thanh s con bo het moi kieu am ch ti cac ngi chng gian hay cac li to cao lien quan ti viec pha huy en Th, va gii thieu c Giesu nh la mot ngi b gii lanh ao Do thai to cao toi gay roi loan chnh tr (23,2.5.18-19). Tuy nhien, Luca cho thay quan Philato ba lan tuyen bo c Giesu vo toi (23,4.14-15.22). Sau cung khi quan nop c Giesu, th Luca tuyen bo ro rang la tieng keu la cua ho lan at ong. Luc o Philato mi truyen tha Baraba nh ho a xin... con c Giesu, th ong giao cho ho lam g tuy y" (23,23-25). Cau 26 tiep: Va khi ho ieu Ngai (en ni t hnh)... ) ay ho ch co the am ch t ho cua cau trc (cau 25) hay chu t xa hn, tc la cac thng te va gii lanh ao dan chung (cau 13). Lnh Roma ch xuat hien cau 36! Va am lnh nay che nhao c Giesu nh la Vua ngi Do thai". Sau cung, trong Phuc Am thanh Gio-an, nhng g a ch c pht qua trong trnh thuat cua thanh s Lu-ca, c dien ta ro rang hn. Cac thng te va ngi biet phai hop cong ngh e oi pho vi c Giesu va thao luan ve anh hng cua Ngai oi vi dan chung, va cac phan ng ma ngi Roma co the co (11,134-58). Theo Gio-an, thng te Caipha a tuyen bo: Tha mot ngi chet cho toan dan con hn la ca quoc gia phai b tru diet (cau 50). Khi o quan lnh va cac s quan, do cac thng te va ngi biet phai sai phai, mi lien lac vi Giua (18,3.12-14). Sau cung khi c Giesu b a ra trc quan Philato, ong nay con tuyen bo ba lan noi Ngai vo toi(18,38; 19,4.6), va tm cach e tha Ngai (18,31; 19,12). Khi Philato chu nhng bo, th thanh s ghi: Luc o ong ta giao Ngai cho ho ong inh (19,16). Trong boi canh nay, ho ay ch co the la cac thng te ma thoi, (xem cau 15). Cau 17 tiep: Khi o ho tom lay Ngai; va Ngai i ra, vai mang thap gia.

Viec so sanh nhng chi tiet trong cac trnh thuat chnh luc ve cuoc t nan lien quan ti trach nhiem cua Philato va cua gii lanh ao dan Do thai, giup nhan ra trong cac tac pham nay khuynh hng dan dan nhan manh en trach nhiem cua gii lanh ao Do thai oi vi cai chet cua c Giesu. Khuynh hng nay con c ay xa hn na trong cac van ban nguy th nh Phuc Am Phero. Theo o, khi thay khong co ngi Do thai nao chu ra tay nh ong a lam, ke ca vua Herot va cac quan an, th quan Philato lien bo ho ma i. Khi o vua Herot truyen ieu Chua i x t (1-2; xin coi E. HENNNECKe- W. SCHNEEMELCHER, New Testament Apocrypha, (xb. R.M. Wilson; London, Lutterworth, 1959, 1-183).

Va sau nay khi ong Giuse Arimathea xin quan Philato cho ong xac c Giesu, th quan phai yeu cau vua Herot ban cho ac an nay ( 3-5). Philato nh the dan dan tr thanh ngi tot. Noi chung ngi ta cho rang khuynh hng nh tm thay trong cac trnh thuat chnh luc va trong nguy th Phuc Am Phero, lien quan en cuoc t nan, chac chan phan anh mot thai o cua cac Kito hu tien khi. Cac Kito hu nay song trong nhieu vung khac nhau cua e quoc Roma va mong muon c xa hoi ay on nhan mnh, cung nh c co mot tam c song chung hoa bnh trong moi trng mnh ang song. Kito giao a tm cach e c Chap nhan nh la mot ton giao hp phap (religio licita) trong e quoc. S kien nay anh hng en cac lien he cua Kito hu vi e quoc cung nh vi Do thai giao, la ton giao a c nha nc Roma tha nhan. e minh xac cho s kien Kito hu a co thai o hay noi ban tam tm giam thieu phan trach nhiem cua quan Philato oi vi vu x t c Giesu, th khong the tm ra mot ly chng nao ro rang hn la ieu chung ta mi neu tren ay. That rath cung khong co chng c nao hien nhien hn na. Tuy nhien, o la mot khuynh hng sau nay lam phat sinh ra li cac giao phu va cac tac gia thi Trung Co to cao ngi Do thai pham toi giet Thien Chua. Hai th du sau ay u e chng minh cho ieu o: Nh vay mau c Giesu khong nhng a o xuong tren au nhng ngi song thi o, ma ca tren au tat ca cac the he Do thai ve sau na, va c nh the cho en ngay tan the (ORIGENE, Comm. in Matth. ser. 124; PG 13, 1775). Nh the ngi Do thai khong nhng a pham toi ong inh con ngi Giesu tren thap gia, ma con pham toi ong inh chnh Thien Chua na (THOMA AQUINO, Summa theol. III, q. 47, a. 5). D nhien, hien tng nay tao ra mot rac roi cho nhng ai muon tm cach tra li cho van nan a neu ra au.

Thi gian mi ay, ngi ta a tm cach so sanh chi tiet cac trnh thuat ve cuoc t nan vi cac luat le cua sach Mishnah, la phan chnh yeu va la phan co xa nhat trong cac tac pham thuoc nen van chng rabbi. 63 khao luan cua bo Mishnah co trch dan li cac giao phu, tc la gii rabbi thuoc nhieu the he khac nhau, a c thu gop va viet ra trong thi R. Giua Hoang t, au the ky th III sau Tay lch. Khao luan Sanhedrin gom nhieu luat le khac nhau lien quan ti an t hnh va nhieu kieu cach x an. (th du 4,1; Xin xem H. DANBY, The Mishnah, Oxford University, 1933, 386-387). Cac bai khao cu noi tren co gang chng minh la vu gii lanh ao Do thai khao cung c Giesu nh trnh thuat trong cac Phuc Am a khong the nao tien hanh nh vay c, hay la cuoc khao cung o a vi pham luat x an phai ap dung theo luat Do thai, nh c biet en trong sach Mishnah. Tuy nhien, kieu so sanh nay khong dan en au het. Bi v ca hai nguon tai lieu: cac Phuc Am Kito, cung nh cac truyen thong Do thai ghi trong sach Mishnah vao thi sau Tan c, eu khong phai la cac tai lieu s ky giup lng nh hay a ra cau tra li ung an cho van nan neu len ay. Chung ta khong the giam thieu cac khac biet gia cac trnh thuat Phuc Am lien quan ti s kien c Giesu b ieu ra trc cong ngh Do thai (mot lan hay hai lan? ban toi hay ban sang?). Cung khong the xac nh c rang bc tranh tnh t trnh bay kieu cach x an nh c ghi trong khao luan Sanhedrin dien ta trung thc luat le thnh hanh tai Palestina trc nam 70. Sach Mishnah cung nh cac Phuc Am eu la cac tac pham ton giao, c bien soan ra vi cac muc ch khac vi muc ch tra li cho cac van nan lch s nh cac van nan cua chung ta.

Sau cung, tai lieu Cong Vu Philato (actes de Pilate), c gii thieu nh la bien ban vu an c Giesu, ma quan gi ve Roma cho hoang e Tiberio, ro rang la mot tac pham Kito bien soan ra sau nay. Khong the tin cay vao tnh cach chng tch lch s cua chung c, v chung thieu han tnh chat oc lap khach quan. Trong thi gian sau nay, ngi ta a thng a ra gia thiet khang nh la ch co ngi Roma phai chu trach nhiem ve cai chet cua c Giesu ma thoi. Bi v gii lanh ao do thai tai Palestina khong ong inh toi nhan tren thap gia, hay khong co tham quyen hanh quyet toi pham, v Palestina b ngi Roma chiem ong. Va ngi Roma danh cho ho quyen len an t (GA 18,31). Ngi ta co ly, khi cong nhan rang di thi Roma o ho, quyen hanh quyet mot ngi b ket an a b han che. Nhng viec ngi Do thai Palestina khong ap dung hnh phat ong inh la ieu khong co g la ro rang. Bang chng la Vua Alexandroianneo, thuoc dong toc Hasmoneo (103-73 trc TL), a ra lenh ong inh 800 ngi Do thai thu nghch ong (Giosepho, Ant. 13.14, 2 380; De Belloiud. 1.4, 5-6 93-98), va cuon sach en Th cua hang so 11 Qumran, phat hanh mi ay, co e cap ro rang en cac toi b thanh trng bang hnh phat nay (11QTemple 64,6-13; cf. J.A. FITZMYER, Crucifixion in Ancient Palestine, Qumran Literature, and The New Testament, tai: Cath.Bibl.Qua rt. 40 (1978) 493-513, ac biet cac trang 503-504).

Ket luan, cho du chung ta khong the khang nh la ch co mot so ngi trong gii lanh ao do thai Palestina hay quan Philato va quan Roma, la chu trach nhiem ve cai chet cua c Giesu, tuy nhien khong co mot luan c vng vang nao chng minh cho thay la khung canh nh a c ve ra trong cac trnh thuat ve cuoc t nan va trong o ca hai phe eu lien luy, la khong ang tin cay chut nao.

8. Trong Tan c co nhieu giai thch khac nhau ve c Giesu nh la ang Kito (hoac la co nhieu loai Kito hoc) hay khong?

D nhien la co. Hay ung hn, cac ban oc Tan c ngay nay cang hoc biet e ton trong cac khac biet nay sm chng nao, th cang hieu Tan c ro rang hn chng ay. Trc kia, thng co khuynh hng hoa hp cac d kien khac biet; nhng no a lam phat sinh ra ra t nhieu hieu lam lien quan ti c Giesu va than phan va la Thien Chua va la con ngi cua Ngai.

Nh chung toi a lu y la van lieu ve cuoc rao giang cua c Giesu ch tiet lo mot loai Kito hoc ngam an hoac gian tiep ma thoi. Trong cuoc i phuc vu cua Ngai, c Giesu a gieo vai cac hat giong cua nhng g sau nay ln len se giup the gii nhan ra con ngi cua Ngai. ieu ma ngay nay chung ta goi la Kito hoc "mot t khong co trong Tan c" la san pham cua mot hnh thc suy t e trnh bay mot cach ro rang ieu ma cac tac gia Tan c a ch dien ta mot phan nho. D nhien, nhng g cac v khang nh lien quan ti con ngi cua c Giesu, co the a dien ta ro rang hn ieu tiem an trong cac li noi, trong cung cach x the hay trong giao huan cua Ngai. Nhng nen Kito hoc ma ngay nay chung ta thng noi la cua mot Phaolo, cua mot Luca hay cua mot Gio-an th ch la mot cach he thong hoa tan thi cua nhng g, ma cac tac gia Tan c thng a ch e lai di hnh thc nhng ghi chu cu the. Noi cach khac, chung ta phai tap ton trong cac khac biet, chang han nh la gia c Giesu Kito cua thanh Phaolo, vi ang Cu The cua thanh Lu-ca, va Ngoi Li nhap the cua thanh Gio-an.

Khong the trnh bay chi tiet ay tat ca moi ac thai cua cac nen Kito hoc khac nhau trong Tan c c. Tuy nhien, mot so net tom tat sau ay co the giup phan biet mot vai ac iem can c ton trong. Mot so tac pham trong Tan c khong co mot nen Kito hoc nao. Th du, th thanh Gia-co-be ch nhac en c Kito, c Giesu Kito, co hai lan (1,1; 2,1), lan au trong li chao m au th e nhan dien tac gia gia s, lan hai e day cho tn hu biet phai tin tng ang nao. Ngoai tc hieu Chua ra, chung ta khong tm thay khang nh nao khac cho biet c Kito la ai oi vi tac gia.

Ni thanh Phaolo, la tac gia co cu nhat cua Tan c, chung ta cung t tm ra c chat lieu co the coi la Kito hoc cau to (constitutive) hay hu the (ontologique). Bi v Tong o e y nhieu en viec giai thch y ngha ma c Giesu Kito co oi vi con ngi, hn la noi cho chung ta biet c Giesu la ai, Ngai a lam g, noi g. Thanh Phaolo he m cho chung ta thay s tien-t-hu cua c Kito, khi ngai lay lai mot bai ca Kito tien khi va long no vao trong li huan du cua th gi giao oan Phi-lp-phe 2,6-11. Hn na, thanh Phaolo noi ve c Giesu nh la Con cua Thien Chua (Rm 1,3; 8,32) va gi y cho thay moi lien he hu the, ket hp c Giesu c coi nh chnh la Con trong th 1Cr 15,24-28, vi Thien Chua Cha. e co the hieu y ngha oan nay, th phai vt ra ngoai bnh dien chc vu, bi v vai tro la Con va lien he cua Ngai vi nhan loai va vi vu tru c quan niem ay nh la co mot ch iem: Khi o se en cung tan, luc Ngai trao tra lai vng quyen trong tay Thien Chua va la Cha, sau khi a huy diet moi thu lanh, moi quyen bnh va uy lc... Khi moi s a tung phuc Ngai, th chnh Con se tung phuc ang a at moi s di quyen Ngai, ngo hau Thien Chua la tat ca trong moi s (cac cau 24.28). Vai tro cu o cua Chua Con se ket thuc va cung vi viec chung ket ay, ngoi Con se luon mai c nhan biet trong moi tng quan nong cot la Con oi vi Cha. D nhien, thanh Phaolo a dung cac tc hieu ro rang la co mau sac Kito hoc (th du, Chua, Con Thien Chua, ang Thien sai), nhng that ra, ngai lu tam nhieu hn en kha canh Cu o hoc. Cac th cua thanh nhan cha ay nhng kieu noi khac nhau dung e dien ta cac ket qua cua bien co c Kito, nhng g c Kito a lam cho nhan loai trong cuoc i phuc vu cua Ngai, cuoc t nan, cai chet, viec mai tang, s song lai, viec Ngai c cat nhac len cao, va cau bau cho loai ngi tren tri. Khi nhn ve d vang bao quat nh tren, thanh Phaolo mac cho no sac thai cua nhng s kien a thanh toan mot lan cho tat ca, (ephapax, Rm 6,10), va chiem ngam chung di nhieu hnh anh khac nhau. Cac hnh anh nay khong ch phan anh nhng nhan to thuoc boi canh Do thai va Hy lap, ma con cho thay cac cuoc tranh luan va ban cai trong kinh nghiem tha sai cua thanh nhan na. Thanh Phaolo coi cac hoa trai cua tat ca moi bien co ke tren, nh la n cu roi (Rm 1,16; 5,9; 10,10), cong chnh hoa (Gl 2,16-21; Rm 3,21-26; 4,25), hoa giai (2Cr 5,18-20; Rm 5,10-11; 11,15), cu chuoc/gia cu chuoc (Rm 3,24; 8,23), t do (Gl 5,1-13; 2Cr 3,17; Rm 8,2), oi thay/bien hoa"(2Cr 3,16-18; Rm 12,2), thu tao mi (Gl 6,15; 2Cr 5, 17), en toi (Rm 3,25), s song mi (1Cr 15,45; Rm 6,4), n lam con nuoi (Gl 4,4-6; Rm 8,14-16), thanh hoa (1Cr 1,30; 6,11), va co le tha toi/tha th (Rm 3,25: paresis, ngha t nay con ang c thao luan ; Cl 1,14; Ep 1,7: hai th nay khong biet co phai cua thanh Phaolo khong). Ch co khoa Cu o hoc va Kito hoc cua thanh Gio-an, vi nhng sac thai ac biet va nhng iem neu bat rieng re cua chung, mi co the at en c cai phong phu trong quan niem cua thanh Phaolo ve c Kito ma thoi.

Khoa Kito hoc cua thanh Lu-ca khong bao gom bien co nhap the cung khong e cap en s tien-t-hu cua c Giesu. Cac y niem nay khong co trong Phuc Am th ba va trong sach Cong Vu Tong o. Lu-ca noi en bien co c Giesu len tri, nhng khong e cap en viec Ngai cau bau tren tri. Ngai dung ra t nhieu tc hieu ro rang cua Kito hoc tien khi (ang Thien sai, Chua, ang Cu o, Con, Ngon s, ngi Toi T, Con Ngi, Thay), nhng cung them nhieu tc hieu khac hoan toan la cua rieng mnh: ang Thien sai kho au (Lc 24,26.46; Cv 3,18; 17,3; 26,23), tac Gia S song (Cv 3,15; 5,31), ang Thien sai c at nh (Cv 3,20), ang Thanh va ang Cong Chnh (Cv 3,14). Thanh s Lu-ca cung co kieu cach rieng trong viec duyet xet cac hau qua cua bien co c Kito. Nhng ngc vi con so ra t nhieu hnh anh thanh Phaolo dung, Lu-ca tom gon khoa Kito hoc cua mnh trong mot t hnh anh nh la: n cu roi (Lc 3,20; Cv 13,26: trong cac tac gia Phuc Am Nhat Lam, Lu-ca la ngi duy nhat goi c Giesu la ang Cu o (2,11; cf. Cv 5,31; 13,23); n tha toi" (aphesis, Lc 24,47; Cv 13,38), hoa bnh (Lc 2,14; 19,41; Cv 10,36), va cong chnh hoa (Cv 13,39: nhng vi sac thai khac vi y ngha thanh Phaolo hieu).

Kito hoc cua thanh Gio-an nam tren bnh dien cua mot s thau hieu sau xava ro rang hn. No nhan manh en s hieu biet ve con ngi va vai tro cua c Giesu nh la ang, qua Ngai Thien Chua hien dien gia loai ngi, va trong Ngai chng trnh cu o cua Thien Chua hien thc trong mot cach thc hoan toan mi me. Chnh c Giesu thay the s hien dien cua Thien-Chua -gia -loai ngi trong qua kh (o la y ngha cua shekianah) va cac c cau cua Do thai giao (en Th, cac nghi thc thanh tay, banh manna nh banh t tri). o la mot nen Kito hoc cao (ngha la c khai trien mot cach cao sau), bao gom bien co nhap the cua Ngoi Li, s ong hoa gia Ngoi Con va Ngoi Cha trong chng trnh cu o tran gian, va cac nhan to cua mot khoa Kito hoc lien he (relationnelle), hu the (Ngoi Li khong ch song vi Thien Chua, ma con la chnh Thien Chua na ). Chung ta can ghi nhan ieu nay trong Phuc Am thanh Gio-an, o la suot trong cuoc i phuc vu cua Ngai, c Giesu noi nang nh the la Ngai a song trong vinh quang roi. Chnh v the, nen Ngai tuyen bo nhng ieu nh: trc khi Abraham hien hu, th ta co (9,58); Ta va Cha, chung ta la mot (10,30). Nhng cau tuyen bo nh vay, c Phuc Am th t at ni mieng cua c Giesu, lam thanh cac cot tru cua nen Kito hoc "cao", gap thay trong cac tac pham cua thanh Gio-an, va khien chung khac vi cac tac pham khac cua Tan c. Tuy nhien, nen Kito hoc nay cung hien hu vi cac tc hieu Kito khac phat xuat t truyen thong a co t trc nh: Thien sai (c giai thch bang ten goi Kito, 1,41), Con Thien Chua (1,34), Thay day (1,38, dch t Rabbi), Vua cua t-ra -en (12,13), Con Ngi (1,31; 3,13 vv...), Ngon s (4,19), ang Cu o (4,42: cung la tc hieu Lu-ca dung). Nhng thanh Gio-an cung dung nhng tc hieu rieng:Chien Con Thien Chua (1,29.36); Muc T Tot Lanh (10,11); Banh S Song (6,35.51). Cac tc hieu ac biet nay cua thanh Gio-an dien ta mot nen Cu o hoc hn la Kito hoc. e dien ta cac hau qua cua bien co c Kito, thanh Gio-an dung cac hnh anh sau ay: cu o (3,17; 12,47), lay mat toi loi i (1,29); soi sang (1,9); kha nang c ban cho con ngi tr thanh con cai Thien Chua (1,12; 3,5-7), n c thong d vao cuoc song vnh cu (3,36; 4,14; 5,24), chnh la nh s song lai (11,25-26).

Co the tm thay cac nen Kito hoc khac nhau cua Tan c trong mot lanh vc khac na: o la lanh vc cua s lien he gia c Giesu va Thanh Than. Trong khi thanh Phaolo khong luon luon phan biet ro rang Chua Kito phuc sinh vi Thanh Than (th du 2Cr 3,17: Chua, chnh la Than Linh; xin xem ca 1Cr 15,45; Rm 1,4 [mac dau co nhng kieu dien taba phan, trong o can phan biet cac phan song song vi nhau nh trong 1Cr 12,4-6; 2Cr 13,14]), th nen Kito hoc cua hai thanh s Lu-ca va Gio-an phan biet ro rang c Kito phuc sinh va Thanh Linh (Lc 24,49; Cv 2,4-21; Ga7,39; 14,26; 15,26; 16,7-11).

Viec tom lc mot cach qua ngan gon cac nen Kito hoc cua cac tac gia Phaolo, Lu-ca va Gio-an tren ay, cung co the ap dung cho Th gi tn hu Do-thai va sach Khai Huyen, la hai tac pham quan trong khac cua Tan c, co cac nen Kito hoc va Cu o hoc rieng biet. Cac khac biet ke tren lien quan ti khoa Kito hoc con cho chung ta thay tai sao ngay nay, viec viet ra mot nen than hoc Tan c theo kieu van lam cho en nay, la ieu kho. Bi v, neu co cac nen Kito hoc khac nhau, th cung co nhng nen than hoc khac nhau. Khong the hoa ong chung mot cach n gian c. V the, neu lay cac t tng cua thanh Phaolo e giai thch cac van ban Phuc Am, hay mn mot vai sac thai cua truyen thong Gio-an ma giai thch li cua c Giesu trong cac Phuc Am Nhat Lam, th o la ieu khong ung an. Cac nen Kito hoc khac nhau trong Tan c tng ng vi cac bc chan dung khac nhau, ma cong oan Kito tien khi, a ve ve c Giesu, va e lai nh la mot th gia tai giup nuoi dng long tin cua cac tn hu doc dai theo cac the he va the ky ke tiep.

Neu cac cau tra li chung toi a a ra tren ay cho cac van nan 1 va 2, co cai g tieu cc va qua giam thieu, th cung nen nh lai la khong the da theo ieu ma moi tn hu ngay nay co the xac nh c ve lch s c Kito Nadaret ma o lng long tin cua ho c. Trong the ky XX nay, tin co ngha la gan bo vi ang a bc vao lch s nhan loai nh la v Thien Sai va nh la Con Thien Chua, nhng ong thi cung la gan bo vi ang ma gng mat a phan anh va c khai trien trong kinh nghiem va trong truyen thong cua cong oan Kito tien khi. Noi the khong co ngha la can at e gia c Giesu va tn hu ngay nay mot cuon sach (Tan c) hay nen Kito hoc cua cac Kito hu cac the ky au. Cac nen Kito hoc c than ng la nhng quy pham cua Kito giao; cac truyen thong sau nay khong con la quy pham trong y ngha va kieu cach ay na. Kito hu the ky XX khong the en c vi c Kito qua trung gian nao khac, neu khong phai la qua cac tac pham va cac nen Kito hoc cua Tan c, vi nhng sac thai d biet cua chung. V the can phai luon luon e y va en c Giesu thanh Nadaret va en cac chan dung ma Kito giao tien khi a ve ve Ngai. Ca hai nhan to cau tao ay nen cai norma normans: quy pham hng dan moi giao huan sau nay lien quan en Kito hoc va Cu o hoc.

9. Cac trnh thuat ve s viec c Giesu sinh ra t mot ba me ong trinh co ke lai mot s kien n thuan lch s hay khong, hay la con co the giai thch chung theo nhieu kieu khac na?

Trc het, e cho viec ban thao cac d kien Tan c lien quan ti van e nay c ro rang, tot hn la chung ta nen noi ve trinh thai (tc la c Me thu thai c Giesu ma van ong trinh), bi v cac Phuc Am thi th au ch neu len co iem nay ma thoi. o la van e ngi ta goi la s ong trinh cua c Maria trc khi sinh con, antepartum. Tan c khong noi g ve cach thc c Maria sinh ha c Giesu; van e ma sau nay ngi ta goi la s ong trinh trong luc sinh con, virginita sin partu. Kieu noi "sinh con ong trinh" c dung trong ngon ng tan thi la theo kinh Tin Knh cua Giao Hoi ngay xa (natus est de Spiritu Sancto ex MariaVirgine: ton gennethenta ek pneumatos hagou kai Marias tes parthenou).

Th hai, y niem trinh thai khong thay co trong cac tac pham cua thanh Phaolo, thanh Mac-co va truyen thong thanh Gio-an. Trong so cac tac gia Tan c, ch co hai thanh Mat-theu va Lu-ca e cap en e tai nay. Thanh Phaolo khi trnh bay iem nong cot trong t tng Cu o hoc cua mnh, co nhac en s kien c Giesu thuoc dong doi Vua avt (Rm 1,3), va nhan manh rang c Giesu sinh ra t mot phu n (Gl 4,4). Ngoai ra ngai chu trng c Giesu la Con Thien Chua va hien hu t trc khi sinh ra. (Xin xem cau tra li so 8 tren ay). Thanh Phaolo khong coi hai iem nay oi nghch vi hai s kien neu tren. Thanh Mac-co khong trnh thuat cuoc i th au cua c Giesu, va trong Phuc Am cua ngai chung ta cung khong thay co dau vet nao ve niem tin vao s thu thai ong trinh. Theo y kien thong thng, cac trnh thuat ve cuoc i th au cua c Giesu la phan thanh hnh cuoi cung cua truyen thong Phuc Am. V the nen nhng g hai Phuc Am thanh Mat-theu va Lu-ca khang nh ve viec thu thai ong trinh chac chan a c khai trien sau khi Phuc Am Mac-co a c bien soan. Tuy nhien, mac du c bien soan sau cung trong cac Phuc Am, truyen thong Phuc Am thanh Gio-an cung co nguon goc co xa bang Phuc Am thanh Mac-co, la van ban co trc het trong cac van ban Phuc Am Nhat Lam. V oc lap oi vi cac van ban Mat-theu va Lu-ca, nen Phuc Am thanh Gio-an cung khong biet en nhan to nao lien quan ti s phat trien Kito hoc trong cac trnh thuat cuoc i th au cua c Giesu trong hai thanh s nay. (Ban oc can lu y ng e b ban dch Ga1,13 cua van ban Bible de Jerusalem [Kinh Thanh Gierusalem] anh la. Ban dch nay theo mot truyen thong giao phu: Ngai la ang a khong c sinh ra do mau huyet, cung khong do y muon cua xac tht, hay y muon cua con ngi, ma do Thien Chua - D ban nay khong c mot thu ban Hy Lap nao cua Phuc Am th bon minh xac, cung khong co trong bat c van ban tan thi nao vi phan phe bnh phan tch cua Tan c Hy Lap hien nay).

Th ba, s . Me thu thai c Giesu ma van ong trinh c ke lai trong cac Phuc Am thi th au theo hai thanh s Mat-theu va Lu-ca. No c khang nh ro rang trong Mt 1,18-25, va co le t ro rang hn trong Lc 1,31-35. Trong hai trnh thuat nay, cac thanh s muon cho chung ta biet uc Giesu la ai va Ngai t au en. qua bang gia pha va s iep cua s than noi vi thanh Giuse, thanh s Mat-theu cho chung ta hieu s kien c Giesu thuoc dong doi Vua avt va vai tro cua Thanh Linh trong viec thu thai Ngai. Thanh s Lu-ca cung trnh bay hai t tng o, nhng qua s iep thien s Gabriel noi vi c Maria. Trong ca hai trnh thuat ngi ta eu nhan ra s dan canh va viec khai trien mot khang nh Kito hoc cua Tin Mng, nh c rao giang trong cong oan tien khi, roi c thanh Phaolo lay lai va long khung trong Rm 1,3-4: (c Giesu Kito la ang) phat xuat t dong doi Vua avt theo tht xac, va c at lam Con Thien Chua theo Than Kh vi quyen lc, bi s song lai cua Ngai t trong cac ke chet. Trong truyen thong ma hai thanh s Mat-theu va Lu-ca tiep thu t cong oan Kito tien khi, tin mng lien quan en moi lien he gia c Giesu va Chua Thanh Than, gan lien vi s phuc sinh, c ay lui sau hn vao trong qua kh len cho en thi gian c Giesu c thu thai. Phuc Am thanh Mac-co khong co trnh thuat thi th au, th dung canh c Giesu chu phep thanh tay (1,10,11) e dien ta cung mot moi tng quan o. That ra o la khang nh giao ly lien quan ti viec thu thai ong trinh trnh bay trong Phuc Am Mat-theu va Lu-ca. iem chnh ma hai trnh thuat nham ti la mot khang nh lien quan ti c Giesu, ch khong lien can ti c Maria.

Th bon, khong co trnh thuat thi th au nao e cap ti s tien-t-hu (pre-existence) cua c Kito. Nhan to nay cua mot nen Kito hoc cao co the tm thay trong mot giai oan co xa hn cua truyen thong Tan c (Xin xem Pl 2,6-11, va cac suy t trnh bay tren ay, so 8). Nhng Kito hoc cua cac van ban ay cao hn la Kito hoc cua Mac-co; bi cac van ban o gii thieu moi he quan cua c Giesu vi Chua Thanh Linh, nh la mot thc tai, ma ngay t hoi xa xa, ngi ta a nhan ra la no a co t luc c Giesu c thu thai.

Th nam, nhng g ma chung ta a noi cho en ay, tom tat cac d kien lien quan ti s thu thai c Kito theo cach nhan nh cua Kito hoc "hay neu ban muon "nh la mot theologumenon, hoac mot Glaubensaussage (mot khang nh ve c Tin). o chac chan la trng hp ay. Ngi ta co the hieu s thu thai ong trinh c Kito trong ngha nay ma thoi (Xin nh lai cau hoi tren cho ro). Nhng co the hieu no nh la li khang nh ve mot s kien lch s khong? Chac han no a c cac nha chu giai Tan c hieu trong ngha lch s nay (H. Schurmann a cho rang no bat nguon t truyen thong than tnh trong gia nh, ngha la gia ba con c Giesu). Li khang nh nay a c hieu theo tnh cach lch s, va da tren s viec ai cung biet la c Maria a mang thai trc khi ve chung song vi Giuse (Xin xem Mt 1,18c) - Nhng neu vay th lam sao ma dan chung lai biet la viec o do Chua Thanh Than? Lien quan ti chuyen nay, la ieu can phai ban cai sau rong hn, nhng g bai viet han hep nay cho phep, chung ta ch noi cach n s (vi tac gia R.E. BROWN) rang: ieu ma phng phap lch s cho phep kiem soat cach khoa hoc trong chng t Phuc Am cung khong a ra giai ap nao cho van nan lien quan en tnh cach lch s cua viec thu thai ong trinh.

Sau cung cung nen nhac lai la ngay ca trong cac Phuc Am co ke lai thi th au va khang quyet s thu thai ong trinh c Giesu, co nhng nhan to ai dien cho mot truyen thong khong chu y en s thu thai ong trinh, va chung cung khong lien he g vi niem tin ay. Th du Lc 2,41 goi c Maria va ong Giuse la Cha me cua Ngai (cf. cau 43), va c Maria noi vi cau Giesu khi o c 12 tuoi rang: Cha con va me a tm con (2,48), ma khong noi Cha nuoi, Cha ngo tn. Va Mt 13,55 lap lai cau hoi: o khong phai la con bac th moc hay sao? (Cf. Ga 6,42)

Ve iem nay co the tra cu R.E. BROWN, The Birth of the Messiah (Garden City, NY, Doubleday, 1977) 517-533; R. BROWN, e.a., Mary in the New Testament: a collaborative assessment by Protestant and Roman Catholic Scholars (New York: Paulist, Philadelphia: Fortress, 1978) 74-134; va J.A. FITZMYER, The Virginal Conception of Jesus in the New Testament, trong Theol.Stud. 34 (1973) 541-575.

10. Tan c co nhac en anh ch em cua c Giesu; can phai hieu cau viet ay nh the nao ay?

Nhng lan Tan c chnh thc nhac en anh ch em cua c Giesu nam trong trnh thuat c Giesu ve tham que hng cua mnh (Mc 6,1-3): o khong phai la anh th moc, con ba Maria, anh em vi cac ong Giacobe, Giuse, Giua va Simon hay sao? Va cac ch em cua anh ta lai khong song tai ay gia chung ta la g? Cf. Mt 13,55-56, co kieu dien ta hi khac mot chut. Xin xem ca Mc 3,32; Mt 12,46. Ve pha mnh, truyen thong Gio-an ke lai la cac anh em Ngai khong tin vao ngai (7,50). Thanh Phaolo cung biet en mot Giacobe thanh Gierusalem c coi nh la mot ngi anh em cua Chua (Gl 1,19; xin nhac lai la trong tac pham cua s gia Giosepho, nh a trch trong so 2 tren ay, ngi ta co oc thay tieng vong cua truyen thong nay). Cac am ch nay co muon noi en cac anh ch em ruot cung cha cung me vi c Giesu hay phai hieu theo kieu nao khac?

Nhng nha chu giai lap lai truyen thong co xa lien quan en c Maria nh la ngi tron i ong trinh: aeiparthenos, hay semper virgo (Dz-Sch 44,46), th thch hieu cac kieu dien ta tren ay trong ngha rong. ang khac, cung co nhieu nha chu giai tin lanh khong ngan ngai cho rang o la cac anh ch em cung cha cung me vi c Giesu. S ong trinh tron i cua c Maria a c chng thc ro rang vao the ky th III, va ngi ta thay no c khang nh cach ngam an trong mot van ban cua the ky th II. o la Tien Phuc Am cua Giacobe (HENNECKE-SCHNEEMELCHER, New Testament Apocrypha, I. 374-388; ac biet 9,2; 17,1; 18,1 [cac con cai ma ong Giuse a co t lan thanh hon trc o]; xin xem Mary in the New Testament, 273-275). Nhng van e tr thanh phc tap v chng t cua chnh Tan c. Cau tra li khong ch da tren truyen thong Giao Hoi co sau nay ma thoi.

Th nhat, can phai hieu Mt 1,25 cach ung an: Ong (Giuse) a khong an vi ba (Maria) cho ti khi [heos (hou)] ba sinh con. Nhieu khi ngi ta a hieu ieu o co ngha la s ong trinh cua c Maria c ton trong cho ti khi c Giesu sinh ra (virginita sante partum), nhng sau o th ong Giuse a tri giao chong v vi ba. Tuy nhien, khi duyet xet ky lng oan van (cac cau 18-25) ngi ta thay thanh s Mat-theu trc het chu y en ieu xay ra trc khi c Giesu sinh ra va lien he cua bien co nay vi ban Is 7,14 (LXX: mot trinh n se thu thai va sinh con trai). Cau 25 khi o khang nh la c Maria ong trinh ca cho ti sau khi c Giesu sinh ra. No khong e cap g en cac lien he v chong tiep sau o. Ch khi oc van ban Mt 1,25, trong tng quan vi Mc 6,1-3 hay Mt 13,55-56, ngi ta mi bat au t hoi khong biet no co bao ham chuyen g khac na hay khong. Nhng ieu nay lap tc gay ra van nan lien quan en cach thc cac truyen thong trong cac trnh thuat ve i th au c Giesu tuy thuoc vao cac phan khac cua toan bo truyen thong Phuc Am. Bi vay van ban Mt 1,25, t no, khong gia thiet s ong trinh t sau khi sinh con, virginitas post partum, nhng cung khong gat bo niem tin nay.

Th hai, ai cung biet la t adelphos tieng Hy lap co the ch nh mot ngi khac ngi anh em mau mu ruot tht (th du mot ong ao, Rm 9,3; mot ngi hang xom, Mc 6,17-18; mot ngi ba con hay mot thong gia, St 29,12; 24,48; trong trng hp cuoi cung nay no ch dch t 'ah Do thai hay t 'aha Aram). Van e la khong biet co the tm thay trong Tan c mot nen tang nao cho phep hieu cau Mc 6,1-3 trong ngha la thong gia hay ba con khong (Chu y: Tan c co t rieng e ch "anh em ho": anepsios: Cl 4,10; nh vay t nay a khong the oi thanh adelphos c).

Th ba, khi duyet xet Mc 15,40, ngi ta nhan thay co mot ly do e at nghi van. Van ban Mac-co noi en ba ngi an ba ng xa xa nhn c Giesu chu ong anh treo tren thap gia. o la cac ba: Maria Madalena, Maria me cua Giacobe nho va Gioset, va ba Salome. That kho ma chap nhan c s kien thanh s a phai noi vong vo tam quoc Maria me cua Giacobe va Gioset e am ch me cua ngi b treo tren thap gia. Ch co truyen thong Gio-an la cho thay me Ngai ng di chan thap gia ma thoi. Va bi v ca hai ngi con Giacobe va Gioset eu c ke ten trong Mc 6,3, nen s kien nay lam phat sinh ra ngay cau hoi lien quan ti ngha cua t adelphos trong cau nay. Xin xem ca Mc 15,47; 16,1. Cf. Mt 27,56-61; 28,1. Noi cach khac, ngay ca Tan c cung a khong ro rang oi vi ngha cua t adelphos trong van ban Mc 6,3 theo tng quan vi Mc 15,40-47. Tnh cach m ho o khong phai la khong co lien quan ti van e cua c Maria tron i ong trinh. ieu o co ngha la, neu da tren chng t cua Tan c, chung ta cung khong the giai quyet van nan nay cach de dang. Phai hieu kieu noi anh ch em cua c Giesu trong ngha hep la anh ch em cung cha cung me, hay la trong ngha rong la ba con than thuoc hoac thong gia? Chac chan la ngha th hai nay cung khong b loai bo au.

11. au la lap trng cua gii chu giai Tan c ngay nay oi vi s song lai cua c Giesu?

S phuc sinh cua c Giesu la noi dung li khang nh nong cot cua long Tin Kito trong Tan c, a c cac Kito hu nguyen thuy thong truyen lai cho chung ta. e co the tuyen xng c Giesu la Chua, th can phai chap nhan rang Thien Chua a cho ngai song lai t ke chet (Rm 10,9), va neu c Giesu a khong song lai, th li rao giang cua chung toi ch la h khong, va long tin cua anh ch em cung h khong (1Cr 15,14). Ai khong chap nhan s song lai cua c Giesu, th khong phai la Kito hu.

Van e at ra cho cac oc gia ngay nay cua Tan c khong lien quan en Tin Mng Kito can ban (a c rao giang va long vao trong cac oan th, nh 1Cr 15,3-7; 1Tx 1,9-10; Rm 4,25) cho bang en cac trnh thuat khac nhau ve s song lai, nh c duy tr trong truyen thong Phuc Am, hay en cach thc oc gia thng tng tng ve nhng g Tan c noi ve c Giesu phuc sinh.

Trc het, trong Tan c chung ta phai oi au vi 6 trnh thuat khac nhau ve cuoc song lai:

I. Mc 16,1-8 la phan ket thuc Phuc Am thanh Mac-co, nh c ghi nhan trong cac van ban Hy lap tot nhat (Vaticanus, Sinaiticus). (Trong nhieu van ban khac ngi ta tm thay cac kieu ket thuc khac: a) phan cuoi chnh luc van ban Mac-co, cac cau 9-20 hien dien trong truyen thong van ban Koine va cac van ban a) C, D, W, L,vv (Xin xem so VI di ay) - b) cau 8 c khai trien trong cac van ban L, 099, 0112, vv... - c) phan goi la Logion cua Freer, them vao cau 14 trong van ban Washingtonian, gi trong bao tang vien nghe thuat Freer; F. Gallery of Art: ten goi bat nguon t o). Cac cau 1-8 ke lai chuyen cac ba kham pha ra mo trong (Maalena, Maria me Giacobe va Salome), li loan bao phuc sinh th nhat: Ngai a song lai roi. Ngai khong co ay na (c. 6c), sau o la viec cac ba gi im lang va chay tron, v ho khiep s (ephobounto gar - dung vi mot lien t cham dt mot cuon sach trong Kinh Thanh cach la ky). Cac cau nay khong ta lai viec Chua Giesu song lai, cung khong e cap g en viec ngai hien ra.

II. Mt 28,1-20, cung ke lai viec kham pha ra mo trong va s iep phuc sinh: Ngai khong co ay, v ngai a song lai roi, nh li ngai a phan (cc.1-8). Nhng trnh thuat nay bao gom mot lan Chua Giesu hien ra vi cac ba (Maria Maalena va Maria kia, cc. 9-10), li trnh cua oi quan canh va viec cac thng te va bo lao hoi lo ho (cc.11-15), mot lan khac Chua Giesu hien ra vi 11 Tong o tai Galilea (cc. 16-17) va s menh lam cho moi ngi tr thanh mon e, rao giang va ra toi, ma ngai giao cho cac ong (cc.18-20).

III. Lc 24,1-53 cung ke lai viec kham pha ra mo trong va s iep: Ngai khong co ay, nhng Ngai a song lai roi (cc.1-12), ngoai ra cung con ghi lai cac lan hien ra khac na cua Chua Giesu vi cac mon e tai lang Emmaus (cc.13-35), va tai Gierusalem (cc.36-43), lenh ngai truyen cho cac ong lam chng cho cac ieu ay (cc.44-49) va bien co ngai len tri (cc.50-53).

IV. Gio 20,1-29 nhac lai viec kham pha ra mo trong (cc.1-10), va ke lai bien co Chua Kito phuc sinh hien ra vi ba Maria Maalena(cc.11-18), va vi cac mon e tai Gierusalem (Toma vang mat, cc.19-23), va mot lan khac vi cac mon e (Toma co mat, cc.24-29).

V. Sau khi Phuc Am a ket thuc chng 20,30-31, phan phu luc Phuc Am thanh Gio-an (21,1-23) tiep tuc ke lai lan duy nhat Chua Giesu hien ra vi 7 mon e tai Galilea (vi cac vai tro khac han nhau gia Phero va mon e c Chua yeu).

VI. Phan phu luc Phuc am thanh Mac-co (16,9-20) ch tm thay trong mot so van ban hy lap (xem tren ay) va ke lai ba lan Chua Giesu hien ra tai Gierusalem va vung chung quanh, ngay Chua Nhat Vt Qua (cc.9-11.12-13.14-18) va viec ngai c cat i trong cung ngay o.

Ngc vi tnh chat song song tm thay trong ca bon trnh thuat cuoc t nan, moi trnh thuat song lai theo mot con ng khac nhau, tr viec kham pha ra mo trong va hai cau cua phan them vao Phuc Am thanh Mac-co (12-13), ma chung ta co the chuyen sang trnh thuat Emmaus (Lc 24,13-35). S khac biet gia cac trnh thuat hien ra la mot van nan hoc bua: tai sao chung lai khong hp nhat vi nhau hay vi danh sach cac nhan chng ke trong 1Cr 15,5-7? Ca lenh truyen cao trong i rao giang cho muon dan co trong Mt 28,18-20; Lc 24,47-48; va Mc 16,15-16, cung c ap dung cho chu y than hoc cua tng Phuc Am (ngay ca trong phan phu luc Phuc Am thanh Mac-co!). ang khac, cac trnh thuat hien ra cua Chua Giesu oi khi suc tch (noi theo ngon t khoa phan tch hnh thc cua hoc gia C.H.Dodd), ngha la c xep at rat can than va anh dau bang nhieu cau lap lai thng xuyen (th du Mt 28,8-10. 16-20; a20,19-21). oi khi cac trnh thuat o tao thanh cac cau chuyen soan theo van kch tc la co u tnh tiet (th du Lc 24,13-35; Gio 21,1-14), trong o tac gia Phuc Am dung tai sang tao cua mnh, bang cach thao ra cac chi tiet hay cac cuoc oi thoai va bang cach gi ung loi ket cau nhat thong ve thi gian va ni chon. Mot oi khi cac trnh thuat nay co sac thai lan lon, ngha la chung trnh bay cac cau chuyen ham suc co u ieu kien e tr thanh cac cau chuyen co u tnh tiet (chang han nh Mc 16,14-15; Lc 24,36-43; Ga 20,11-18. 24-29). Noi cach khac, cac trnh thuat hien ra cua Chua Giesu la nhng san pham cua mot truyen thong va cua cong tac bien soan. Truyen thong va cong tac bien soan nay thay oi, va khong phan anh giai oan co xa nhat cua giao ly tien khi ve Chua Kito phuc sinh. Ngc lai, trong giai oan co xa nhat cua truyen thong oi khi ngi ta e cap en Chua Giesu cat len trong vinh quang t cai chet cua Ngai tren thap gia, va bo qua moi am ch ve s phuc sinh cua ngai (xin xem bai ca chuc tung Chua Kito tien-Phaolo c lay lai trong Pl 2,8-11; cf. 1 Tm 3,16; van ban nay cung la mot bai ca nguyen thuy c long khung vao trong mot trnh thuat co sau nay). Vi tat ca moi d biet cua chung, cac trnh thuat ve s song lai, c coi nh la nhng bai tieu luan viet ra e gii thieu vi chung ta nhng chi tiet bo tuc cho nhng g lien quan ti cac lan Chua Kito phuc sinh hien ra, con c gi lai trong cac li cong bo nong cot nh 1Cr 15,3-7.

Co that la ngi ta a tm thay mo trong khong? ay khong phai ch la van nan cua thi nay, bi v Phuc Am thanh Mat-theu co ghi lai mot phan ng oi vi cac ly le bac be a c a ra lien quan ti van nan nay, hay la lien quan ti mot cau hoi tng t: 27,62-66 (mo c niem phong can mat va c canh gi); 28,11-15 (li cac linh canh phuc trnh va viec hoi lo ho). Nhng oan nay ch co trong Phuc Am thanh Mat-theu va mang dau tch hien nhien cua mot hanh ong bien ho chong lai ngi Do thai. Khong ai choi cai s hien dien cua nhan to bien ho nay. Tuy nhien, no ch co trong mot Phuc Am duy nhat, va nhan xet nay khong co gia tr oi vi moi mot hnh thc trnh thuat ngoi mo trong (th du trnh thuat au tien cua thanh Mac-co hay truyen thong Gio-an, hau nh oc lap vi nhau).

Trong dao thap nien 1930 tai Gierusalem, ngi ta a khai quat mot chiec hom ng hai cot ngi chet thuoc the ky th I, co e ten ngi qua co la Yeshua'bar Yehoseph, Giesu con ong Giuse (Hom ng hai cot ay la loai hom bang a nho c dung e ng xng cai tang). Chuyen vien ngi Do thai a kham pha ra chiec hom ng hai cot noi tren va a cho ang cau khac tren hom la ong E.L. Sukenik (than phu cua giao s khao co hoc Y. Yadin, pho thu tng chnh phu Isra el). Ong Sukenik a khong a ra ket luan nao lien quan ti mot nhan vat cua Tan c, v ong biet rang Giesu va Giuse la hai ten goi ra t thong thng cua ngi Do thai song tai Palestina hoi the ky th I. Mot kham pha nh loai nay khong gay thng ton g cho gia tr cua trnh thuat ve ngoi mo trong. Tuy nhien, co oi khi ngi ta bien bac rang trong oan 1Cr 15,3-5, thanh Phaolo a khong nhac en ngoi mo trong: (V tien van toi a truyen lai cho anh ch em ieu ma chnh toi cung a nhan lanh), la c Kito a chet cho toi loi chung ta theo li Kinh Thanh, ngai a c chon cat, a song lai ngay th ba theo li Kinh Thanh, va a hien ra vi Kepha, roi vi nhom Mi Hai.... Theo o, xem th chuyen mo trong a bat nguon sau nay (va co tnh cach bien giai). Qua thc, ngoi mo trong a khong c nhac en trong oan mn t giao ly Tin Mng tien khi nay. Nhng ay can chu y en cach cau tao song song cua kieu trnh bay gom bon iem trong phan au cua oan nay (chet, an tang trong mo, song lai, hien ra ), kieu trnh bay ma chung ta co the tm thay d am trong dien van cua thanh Phaolo trong sach Cv 13,28-31. Ro rang la lc o cua loi trnh bay tren ay lam cho cau ay co hieu lc nhieu hn la kieu ke het cac chi tiet ra. Cung co the la cac trnh thuat ve viec kham pha ra mo trong a c bien soan ra sau giao ly Tin Mng tien khi, thng c rao giang thuoc long, khong co ban viet. Thc ra, s kien xuat hien cham hn au co the lam cho trnh thuat mat i gia tr khach quan cua chung.

S song lai cua c Giesu hien con at ra mot van nan khac lien quan ti cach thc chung ta co hnh dung ra cho c ieu Tan c a truyen lai cho chung ta ve c Kito phuc sinh. ay can nhac lai mot vai iem quan trong nh sau:

1.- Cho du Cv 1,22 trong oan ke lai viec chon la Tong o Matthia, co a ra s kien la a c lam chng nhan cua s kien song lai nh la tieu chuan e thuoc nhom Mi Hai Tong o (Cv 4,33), nhng that ra au co ai a c tan mat chng kien bien co phuc sinh. V the nen ieu a c tuyen bo lien quan en bien co phuc sinh, khong bao gi dien ta trung thc c bien co nay; ngay ca khi trong trnh thuat Mt 28,2-6 ngi ta co nhac en chuyen ong at, chuyen s than Chua ng xuong, lan phien a sang mot ben roi ngoi len tren i na. Trong Cv 1,22 thanh Lu-ca a trnh bay bang cac t ng tru tng y ngha cua s kien: Giua phai c thay the bang mot nhan chng cua c Kito phuc sinh, ngha la bang mot v nao o a c chng kien Chua Giesu hien ra (oi vi Cv 4,33 cung the). Bi v khong co mot Phuc Am chnh luc nao a th lam ieu ma sau nay Phuc Am Phero nguy th se lam (35-42). o la mieu ta c Giesu a ra khoi mo nh the nao: ay la mot kieu th tra li cho cac cau hoi lien quan ti cach thc bien co xay ra. Nhng a khong co ai ta lai s kien nay theo kieu cach thanh Lu-ca ke lai bien co len tri trong Cv 1,9-11.2.- Tan c a khong bao gi trnh bay s song lai cua c Giesu nh la viec hoi sinh, tc la tr lai vi kieu cach song tren tran gian nh trc khi chet (nh kieu cach ong Ladaro c hoi sinh, Ga11,43-44; 12,1-2). c Giesu a khong bao gi c mieu ta nh la ngi di chuyen tren dng the nay trong vong 40 ngay hay la hien ra nh la mot ngi nap sau mot tam vai. That ra, Lc 24,37-39 co y cong khai phu nhan y tng cho rang c Giesu a xuat hien nh la mot bong ma.

3.- Mac du Tan c khong noi len ro rang, nhng ngi ta cung thay co s kien nay c gia thiet nhieu lan: o la khi c Kito hien ra, th Ngai en t vinh quang va t trc mat cua Thien Chua Cha. Rm 6,4 noi rang: c Kito a song lai t coi chet, nh vinh quang cua Thien Chua Cha. Hn na, s khac biet duy nhat gia lan c Kito hien ra vi thanh Phaolo tren ng en thanh amasco, va cac lan Ngai hien ra vi cac mon o khac, that ra ch la van e thi gian. Ngha la bien co ngai hien ra vi thanh Phaolo a xay ra sau ngay le Ngu Tuan. Con chuyen ni chon th khong c coi la khac biet gia cac lan ngai hien ra.

4.- Trong khi qua cac lan hien ra, c Kito phuc sinh nhan manh en tnh chat ong nhat ni con ngi Ngai, th cac tai lieu cung noi la Ngai hien ra di mot hnh dang khac biet (phan phu luc Phuc Am Mac-co 16,12). Ban au Cleopha va ban ong a khong nhan ra ngai (Lc 24,16); ca ba Maria Maalena cung the (Ga20,14-16). Muon giai thch s kien ra sao i na th cung can phai nh la thanh Phaolo quan niem mot than xac vat ly c gieo trong s chet, khac vi mot than xac thieng lieng c song lai khoi s chet (1Cr 15,42-44). a anh khi co tm cach e dien ta than xac phuc sinh, ngai ong hoa no vi tat ca nhng g khong phai la xac, ngha la vi cai thieng lieng ("tinh than"). Vay co can phai loai bo hai dien ng nay i, coi o nh ch la mot phep nghch du hung bien hay khong?

5.- Li rao giang Tin Mng cua Kito giao tien khi cong bo cai chet, viec mai tang trong mo, s song lai va cac lan hien ra cua c Kito, a bat nguon t mot moi trng Do thai-Kito tai Palestina, trong o quan niem ve s song i sau khong giong quan niem cua nen triet ly Hy lap, phan biet ro xac/hon hay la noi ti s bat t cua linh hon. No phat xuat t mot moi trng trong o s song lai (xin xem n 12,2) ch c hieu nh la s song lai cua than xac. D nhien, chung ta khong the giai thch c ieu ma quan niem o thc s muon noi len. Nhng giao ly Tin Mng tien khi khong ch bang long vi viec khang nh la c Giesu van song hay la Ngai co anh hng song ong tren nhng ke tin vao ngai. No con bao gom ca xac tn chac chan ve s viec con ngi toan dien cua c Giesu, ngha la gom co ca than xac, a c cat len va dan avao mot tnh tra ng vinh quang trong s hien dien cua Thien Chua Cha na.

12. Gii chu giai Kinh Thanh Tan c ngay nay noi g ve s len tri?

Khi phan tch cac ghi chu khac nhau trong Tan c lien quan en bien co Chua Giesu len tri, can phai lu y ti cac sac thai khac nhau cua chung. Trc het, ghi chu co xa nhat noi ve viec len tri nh la mot s cat nhac len, va dung mot kieu noi khien chung ta kho phan biet c no am ch s song lai hay la viec len tri (hay co le ca hai). Xem ra kieu noi nay dien ta mot s vt qua t cai chet tren thap gia sang mot cuoc song tren tri trong vinh quang vi Thien Chua Cha, ma khong nhac en s song lai (xin xem Pl 2,8-11 ; bai ca thi tien khi c long vao trong 1Tm 3,16 ma chung ta a trch dan tren ay,11. Chung ta cung nen nh lai kieu cach thanh Gio-an noi ve s kien c Giesu c cat nhac len, 12,32-34).

Th hai, mot vai oan trong Tan c am ch en viec len tri ma khong mieu ta bien co nay, cung khong xac nh thi iem cua no (th du Rm 10,6 am ch cach khong ro rang; Ep 4,8-10: ro rang hn). Trong nhng oan nh the, viec len tri cua c Kito c chap nhan va c gi lai e bien minh cho mot khang nh than hoc khac, th du nh tnh chat vng chac cua long Tin Kito (Rm 10) hay la s rong lng cua c Kito quang vinh oi vi Giao Hoi Ngai (Ep 4).

Th ba, co nhieu van ban Tan c am ch c Giesu c "mang len tri", c "cat nhac len tri", hay "len" vi Thien Chua Cha ngay trong ngay song lai (Lc 24,51; phan phu luc Phuc Am Mc 16,19, Ga 20,17). Cac van ban nay an nh cho viec ra i cua c Giesu mot ngay thang (ngay Chua Nhat Phuc Sinh) va ch ti (tri, Thien Chua Cha). Chung gan lien viec len tri vi bien co Vt Qua va v the khong khac kieu cach cat nhac len cao e cap en trong ghi chu th nhat tren ay la bao nhieu.

Th bon, Cv 1, 3.9.11 co ta ngan gon bien co len tri, va at e no trong thi gian (40 ngay sau khi song lai 1,3; nhng xin xem cf. Cv 13,31: nhieu ngay" hemeras pleous), va trong khong gian (t nui Cay Dau 1,12), xac nh mot kieu cach ac biet ("c cat nhac len cao, vi mot am may cp ngai khoi cai nhn 1,9) va ch ti (tri 1,11). Chnh canh nay cua thanh s Lu-ca a gi hng cho kieu cach chung ta thng dung e trnh bay bien co len tri. ay la cho duy nhat trong Tan c mo ta s len tri va lam nhng g ma Phuc Am Phero nguy th a th lam oi vi bien co song lai (Xin xem so 11 tren ay), o la ta lai kieu cach c Kito ra khoi mo. Nhng Lc 24 a at bien co len tri cua Chua Kito vao ngay buoi chieu Chua Nhat Phuc Sinh. Cac ngi sao chep sau nay a viet lai van ban Sinaiticus va van ban Bezae, cung nh ngi (hay cac ngi) dch van ban Vetus latina, a tm cach giai quyet s khac biet bang cach bo bt cac t gay kho chu cua van ban Lc 24,51 va ngai c em len tri. Trong an ban vi li phe bnh cho ra nam 1881, hai hoc gia Westcott va Hort a tung ra vao trong lanh vc phe bnh van ban Tan c them mot cuoc luan chien, bang cach bo qua cac t ng nay i. Nhng t ngay kham pha ra van ban Papyrus Bodmer XIV, la van ban viet tren giay coi co xa nhat cua Phuc Am thanh Lu-ca (viet ra khoang gia cac nam (175-225 sau Tay lch), cac nha phe bnh khong con chap nhan y kien cua hai hoc gia Westcott va Hort na. Bi v cac t ng ay khong nhng ch tm thay trong van ban co xa nhat, ma con tm thay trong phan ln cac van ban Hy lap tot nhat na. Hn na chung la mot d ban ma ang ly ra nhng ngi sao lai a co the loai bo th hu ly hn la lay chung vao van ban. Ly do la v ban van cua Cv 1,3-11 (noi tieng va ro rang) la oan co noi dung trai nghch vi cau Lc 24,51 (lectio difficilior praeferenda: theo nguyen tac cua thuat phe bnh van ban, th phai chon d ban kho hieu hn la van ban c a thch, v no trung thc nhat). Hai ngay thang ma thanh s Lu-ca gan cho bien co len tri c cac tac pham giao phu lay lai. Xin xem P. BENOIT, L'ascension, trong Exegese et theologie (Paris Cerf, 1961), 1, 363-411.

"i len" am ch mot c ong hng len cao, vi trong cac trnh thuat Tan c ve viec len tri cua c Giesu, th no am ch mot hanh ong i ngang qua cac tang tri hay bau tri (Xin xem Ep 4,10 ; cf. ARISTOT, Metaphysica12.8, 1073a). Trong Tan c viec vt qua hng ve Cha hay ve Thien Chua (Ga20,17) khong nhng oi khi kem theo cac sac thai b huyen (c cat nhac len tri, may), ma con la mot kieu chi ngha ch "tri" (hay cac tang tri) na, la ngha mang sac thai cua th qua kh. Kieu dung t ng cung dien ta mot s lng l gia viec len tri thu ong (ngai c Thien Chua /Cha cat i/nhac len cao), va viec len tri chu ong (Thay i len Ga 20,26, ang a i len).

Bien co len tri khang nh rang c Kito phuc sinh hien ang song trong vinh quang vi Thien Chua Cha(ngai a bc vao trong vinh quang cua ngai, Lc 24,26), va t o gi Than Linh xuong cho cac tn hu, nh la mot hnh thc hien dien sinh ong va hu hieu cua ngai gia ho, khi ngai khong con hien trc mat ho na.

ieu thc s khuc mac trong cac oan Tan c lien quan ti bien co len tri cua c Giesu, la viec thau hieu cho chnh xac giai oan phc tap cua cuoc song Ngai; bang nhieu cach khac nhau chung ta cot buoc giai oan phc tap o vao vi s song lai, s cat nhac len hien vinh va len tri hoac la vi s viec vt qua ve vi Cha cua Ngai; cunh nh vi s kien Chua Giesu tiep tuc hien dien ben cac mon e, ben Giao Hoi Ngai trong Than Linh trao ban s song. Ca toan bo phc tap o, theo ngha en, chnh la mau nhiem phuc sinh (mot t ma ngay nay ngi ta thng lam dung).

Mot khi chung ta y thc rang Tan c khong trnh bay s song lai cua c Giesu nh la viec tr ve vi cuoc song tran gian, ma nh la s phuc sinh than xac dan a Ngai vao trong s hien dien vinh quang cua Thien Chua Cha, va chnh t cuoc song vinh quang o Ngai hien ra vi cac mon e, th bien co len tri cua Ngai trong Tan c khong khac g hn la lan hien ra cuoi cung e t biet cac mon e ang tu hop nhau lai. T nay tr i, Ngai se khong con to hien ra vi ho nh la mot nhom na (oan mon e luc o cha c goi la Giao Hoi trong sach Tong o Cong Vu). T ray ve sau s hien dien cua Ngai se c the hien qua Thanh Linh, li ha cua Thien Chua Cha (Lc 24,49; Cv 1,4) hay la trong viec be banh, nh trong cau chuyen hai mon e tai lang Emmaus (Lc 24,35). D nhien la sau nay c Kito phuc sinh se to mnh ra cho Saolo thanh Tarso, tren ng i amasco, trong mot lan hien ra sau bien co Chua Thanh Than hien xuong (9,5; 22,8; 26,15: trong ba lan tng thuat nhng g thanh Phaolo ke lai trong 1Cr 9,1 va Gl 1,16, thanh s Lu-ca a dung loi kch hoa trong lan au, con trong hai lan khac th theo cach long khung vao trong cac dien t). Nhng ay la mot cuoc hien ra danh rieng cho mot ca nhan, dung cu tuyen la (Cv 9,15), c chon e tr thanh Tong o dan ngoai (Rm 11,13).

n Thanh Linh c gan lien vi bien co len tri. Trong Cv 2,4 Thanh Linh c o tra n ay xuong trong dp le Ngu tuan, tc la 50 ngay sau le Vt Qua. Nhng trong Ga 20,22 Thanh than c Chua Kito phuc sinh trao ban cho cac mon e ang tu hop nhau, ngay trong buoi chieu ngay Chua nhat Phuc sinh: Ngai thoi hi tren ho va noi: "Chung con hay nhan lay Thanh Linh". Ngay gi khac biet trong viec trao ban Than Linh cung giong nh ngay gi khac biet trong bien co len tri, mac du trong trng hp ay s khac biet khong nam trong cac tac pham cua cung mot tac gia Tan c. Chung ta khong the giai quyet noi van nan hoi rang lan au tien Thanh Linh c trao ban cho cac tn hu tien khi la vao luc nao; va cang khong xac nh noi ngay gi xay ra bien co len tri. Viec khang nh nen tang ve n Thanh Linh o la yeu to chung trong ca hai truyen thong Lu-ca va Gio-an. ay la n ma thanh Phaolo, than hoc gia co xa nhat trong cac than hoc gia cua Tan c, a nhieu lan khang nh va nhac lai nh la mot s that moi ngi chap nhan (Gl 3,2.5; 4,6; Rm 8,2-3.12-17; 1Cr 12,3).

V hang lo lam sao e ghi sau vao trong tam tr tn hu thc tai c Kito phuc sinh va Thanh Linh hien dien trong cuoc song kito, cho nen thanh Lu-ca a mac cho cac giai oan cua bien co phc tap nay mot bo ao thc chat lch s. Thanh s a dung ky thuat dien xuat ma trnh bay mot so khacanh cua bien co ay e lam cho noi bat thc tai cua hong an tn hu lanh nhan, cung nh s hien dien cung anh hng cua c Kito trong cuoc song cua ho.

13. c Giesu co noi ro mnh la Thien Chua hay khong?

Cau hoi nay co the c neu len vi nhieu sac thai khac nhau. Neu ch muon noi ve y thc ma c Giesu lch s co ve chnh mnh trong thi gian song tran the, th no trung vi van e a c neu len trong so 2 tren ay. Chung ta khong the tra li cau hoi nay bang cach dien ta nhng g xay en trong tam tr cua c Giesu c. Neu hien ang co tai lieu nao giup chung ta biet ve nhng g c Giesu a lam, a noi va qua o chung ta co the nhan ra c, "d nhien la gian tiep" nhng ieu tiem an trong y thc cua Ngai, th o cung ch la nhng but tch c viet ra t nhat la mot the he sau khi c Kito a chet. Cac tai lieu nay khong cho thay ro oi tng cua y thc trc tiep hoac cua y thc co suy t ni c Kito. c Giesu cua thanh Gio-an th tuyen bo: Thay va Cha la mot (10,30) hay la Cha trong Thay va Thay trong Cha (10,38). Nhng van e thc s ay la khong biet chung ta co the nhac lai cach ngay ngo mot li tuyen bo cua c Giesu theo thanh s Gio-an e tra li cho cau hoi lien quan en y thc lch s cua c Giesu hay khong. Can phai lu y ti boi canh cua Phuc Am thanh Gio-an trong nhng li tuyen bo o, hay la lu y ti chu y cua toan bo Phuc Am nay. e co the a ra nhng cau tra li nh the cho van nan cua chung ta ay, th co le phai ong y xac nhan thai o chu van t cua nhng ke nhat gan coi moi ieu viet trong Phuc Am la a that s xay ra nh vay. (e dung lai kieu noi fundamentalism of the fearful cua c Giam Muc Anh giao J.A.T. ROBINSON, Can We Trust the New Testament? (Grand Rapids, MI, Eerdmans, 1977) 16; ban dch tieng Phap: Peut-on se fier au Nouveau Testament? (Paris, Lethielleux, 1980) 18: Chung ta co the tin tng c Tan c hay khong?").

Neu ngi ta hoi ve mot yeu sach ro rang (c Giesu co oi phai nhan Ngai la Thien Chua khong?), th co the tra li bang hai cach:

1. Ngay ca khi c Giesu lch s co ro rang t xng mnh la Thien Chua i na, th cac Phuc Am cung a khong trnh bay yeu sach o di mot hnh thc nh the. Cac Phuc Am khong bao gi at tren moi c Giesu cau ego eim theos, "Ta la Thien Chua". Cac tac pham Tan c co gan cho ngai tc hieu theos that (Ga 1,1; 20,28; Dt 1,8); nhng o la mot tc hieu tuyen xng, ngha la no dien ta mot niem tin xac quyet vao c Giesu va ng nhien la no phu hp vi kinh nghiem cua Kito giao vao thi o, ma tac gia ai dien. o khong phai la mot tc hieu co the gan mot cach xac tn cho c Giesu trong thi gian Ngai song di at. No a ch xuat hien trong cac tac pham sau nay cua Tan c ma thoi.

2. Neu c phep hieu t yeu sach ro rang nh la mot ieu gia thiet c ham ngu trong thai o cua c Giesu hay la mot an tng do ngai tao ra, qua o ta thay c Giesu co mot lien he rieng biet vi Giave hoac la mot ieu khac biet "(an otherness"), ma khong co mot v thien sai nao khac co the chia se, th chung ta co the than trong tra li la co. Co nhieu nhan to khac nhau lien quan en c Giesu trong truyen thong cac Phuc Am Nhat Lam va trong truyen thong Phuc Am thanh Gio-an (xem cac so 3, 4 tren ay) lam cho chung ta ngh rang cam nhan ma c Giesu truyen qua cho dan chung cung lam cung ch la an tng tiem an va gian tiep ve thc tai cua lien he ac biet o. Vi thi gian th ngi ta mi nhan ra c moi tng quan nay, moi tng quan ma sau nay Tan c dien ta qua kieu noi: va Ngoi Li a la Thien Chua (Ga1,1).  Lien quan ti em nay can phai ghi nhan hai ieu sau ay:

1. Mot trong nhng cao tra ng co tnh cach ton giao, ma ngi Do Thai ng thi gan cho c Giesu va c Tan c ghi lai trong nhieu kieu cach khac nhau, o la toi noi pham thng (Mc 2,7; 14,64; Ga10,33.36). ieu nay phan anh ro rang cach thc cac tn hu Kito tien khi tom tat cai toi to nhat trong so cac toi ngi ta gan cho c Giesu; du rang cac boi canh khac nhau cua li buoc toi ay khong cho phep chung ta xac nh cac nhan to ac thu cua no. Tuy nhien, ra t co the la li buoc toi ay gan lien vi tam tnh hay cam tng, ma c Giesu a gi len lien quan ti moi lien he cua Ngai vi Giave, khien ngi ta ngh rang Ngai t at mnh ngang hang vi Thien Chua .

2. Trong boi canh oc than cua nc Palestina tien-Kito, co the nao xay ra chuyen mot ngi Do thai nh c Giesu lai dam cong khai t xng rang: anah elaha (trong tieng Aram) hay ego eim theos (trong tieng Hy lap), Ta la Thien Chua ? a anh, at ra mot cau hoi nh the la a giai quyet roi. Khong the nao tng tng c lam sao ngi ta co the hieu c mot li tuyen bo nh the. Nhat la khi Tan c trong phan ln cac trng hp lai ch dung theos nh la tc hieu cua Giave ma thoi (ang ma c Giesu goi la abba) (xin xem so 15 di ay).

14. Phai noi g ve cac tc hieu: ang Thien sai hay la ang Kito, Con Ngi, Con Thien Chua, Chua v.v.?

Trong Tan c cac tc hieu nh the la nhng d kien quan trong, v chung cho thay mot cach ro rang giao huan Kito hoc lien quan en c Giesu va vai tro cua Ngai trong chng trnh cu o cua Thien Chua . Phan ong chung phat sinh t long tin Kito (sau Phuc sinh) va dien ta cac khang nh tuyen xng c tin lien quan en c Giesu. Viec cac Kito hu tien khi dung chung la chuyen ro rang roi, nhng van e ay la lam sao giai thch c s xuat hien cua chung. Lien quan en iem nay can phai at ba cau hoi sau ay:

a) Nguon goc hay boi canh cua tc hieu o la g?

b) Tc hieu ay co ngha g?

c) Ban au no c ap dung cho giai oan nao trong cuoc i cua c Giesu?

Nhieu tc hieu tuy ch co t thi sau phuc sinh, nhng, v c cong ong thau hieu sau xa, nen a c a ve qua kh e dung trong cac trnh thuat ve cuoc i phuc vu cua Chua Giesu hay la ve thi th au cua Ngai. ay khong the ban luan chi tiet ve tat ca moi kha canh cua cac tc hieu khac nhau c; chung ta se ch th a ra mot vai nhan xet lien quan ti tng tc hieu mot thoi.

D nhien la tr tc hieu Con Ngi ra, khong co g chng minh cho thay la khi con song tai tran gian nay c Giesu a ap dung cac tc hieu ay cho chnh mnh.

Tc hieu Messiah, ang c xc dau (hay c Kito) phat xuat t Cu c va t Do thai giao Palestina tien Kito. No am ch mot v c uy nhiem bang viec xc dau thanh hien, do Thien Chua sai en tao hanh phuc cho dan Ngai hay la e cu roi dan Ngai. T mnh, v ay khong phai la than thieng. Tc hieu nay trong Kinh Thanh Cu c c dung cho cac Vua noi nghiep, ngoi tren ngai cua avt. No mang cac ac thai chnh tr (xem Tv 18,51; 89,39.52; 132,10.17), va nham am bao cho trieu ai avt c lien tuc. Trong thi lu ay va sau thi lu ay, khi khong con vua na, th no lai c dung cho Thay ca thng pham (Lv 4,3.5). Lien quan ti thi gian ma long mong ch ang Thien sai to lo ro rang trong dan Israel, th mot li noi ve ang Thien sai se en c nhac en lan au tien trong sach anien 9,25. Trong cung thi ay, cong oan Qumran bat au e cap en mot v Thien sai cua Israel va mot v Thien sai cua Aaron (1QS 9,11) va cung dung tc hieu nay cho cac ngon s cua dan Isra el. No khong co mat trong tai lieu Q cua truyen thong Nhat Lam nh la tc hieu Tan c dung e ch c Giesu. Trong Phuc Am Mac-co xem ra no la tieng vong dien ta t tng cua Giao Hoi kito tien khi sau phuc sinh (9,41; 13,21; 15,32). Phuc Am Mac-co con dung no ba lan na (8,29; 12,35; 14,61-62), nhng tc hieu nay co phan anh trung thc cach noi trong thi ay hay khong, th gii hoc gia van con ban tan rat soi noi. Trong van ban th nhat Mc 8,29, li mon o Phero tuyen xng c Giesu la ang Kito (tc . Xc dau), ve mat van chng, anh dau mot khuc re trong lien he gia c Giesu va cac mon e, va trong viec mac khai tong tch c Giesu theo Mac-co. S kien nay co cho phep chung ta rut ra mot ket luan ve lch s lien quan ti s hieu biet ma mon o Phero co ve con ngi cua c Giesu trong thi gian rao giang hay khong? Toi ngh la van ban nay co goi ghem t nhieu s hieu biet o. Con hnh thai Thien sai cua no (co danh t Messiah) a co the c m mang theo vi thi gian (nh trong hnh thc li tuyen xng cua Phero theo Phuc Am thanh Gio-an 6,67-69); Li Chua Giesu qu trach tong o Phero (c thay oi trong Mt 16,17-19 va lam du bt trong Lc 9,20-22) cung cho phep chung ta a ra ket luan tren. Va ngay ca khi Phero a that s tuyen bo tai thanh Cesarea Philiphe rang c Giesu la ang Thien sai i na, th chung ta cung phai cong nhan rang tc hieu ay hoi o khong co noi dung nh no co sau thi phuc sinh oi vi Kito giao. Nhng t ra li qu trach o co ngha la c Giesu t choi cac mau sac chnh tr c gan cho tc hieu nay. Lai na trnh thuat Mc 14,62 cho thay khi ra trc Cong Ngh Do thai va b thay ca thng pham hoi Ngi co phai la ang Thien sai khong? th c Giesu tra li la phai. Tuy nhien, cau tra li nay trong Mt 26,64 va trong Lc 22,67-70 lai la cau tra li ch xac nhan co mot na, ngha la tranh ne moi cam ket. Van ban song song nay trong Mt va Lc khong nhng neu len van nan lien quan ti hnh thai cau tra li c Giesu thc s a noi ra, ma con cho thay trnh thuat nay cua Mac-co ve cuoc t nan phan anh cac y hng va cach bien chep cua soan gia na. Nhng g no cung cap th qua t, khong u e cho phep chung ta nhan nh ve y thc cua c Giesu oi vi s menh thien sai (conscience messianique) cua Ngai.

Vao thi thanh Phaolo viet cac th cua mnh, th t ng kito a tr thanh mot ten rieng, tr trng hp Rm 9,5. S kien thanh Phaolo dung no nh the minh chng cho thay tc hieu nay la tc hieu co xa nhat va hay c dung nhat. Bang Vua dan Do thai ma quan Philato cho viet va treo tren thap gia la s kien chac chan co that. (Mc 15,26; trong cac Phuc Am kia th kieu noi hi khac: Mt 27,37; Lc 23,38; Ga19,19). Cau o c dung lam chat xuc tac e ap dung ten goi ay cho mot v c Giave sai en, c xc dau va b ong inh. Truyen thong tien-Lu-ca (va co le ca tien-Phaolo na ) c lay lai trong Cv 2,36 th gi y cho thay la v song lai vinh quang nen c Giesu a c chao knh vi tc hieu nay: c Giesu ma cac v a ong inh ay, Thien Chua a at lam Chua va lam ang Xc dau (Messiah). Tuy nhien cung co mot quan niem khac cua cong oan Kito tien khi ve s menh Thien sai, ma chung ta tm thay trong Cv 3,20-22. Van ban nay khang nh rang can phai i Thien Chua gi en ang Thien sai c tien nh cho anh ch em, la c Giesu, ma tri cao phai on nhan cho en thi tai tao vu tru, nh li Thien Chua a ha qua mieng cac thanh ngon s xa kia. ay la nhan to cua cai ma mot so hoc gia a goi la Kito hoc co xa nhat c minh xac trong Tan c; no gan lien s menh Thien sai cua c Giesu vi ngay canh chung, ch khong phai vi s song lai. o la ieu ra t co the. Neu vay, trng hop nay phan anh phan nao tien trnh goi la d phong ve qua kh hay tr ve ang trc, thng xay ra oi vi cac tc hieu. ang khac, ay cung co the la dau vet cua mot loai Kito hoc nam ngoai cach thc rao giang thong thng trong cong oan kito tien khi, hay la dau vet cua mot tn ngng cho rang c Kito la ang Messiah cua thi canh chung. Tn ngng nay co chut anh hng ni mot so thanh phan Giao Hoi tien khi, nhng no a khong bao gi lan at c li rao giang Kito nh la ang Thien sai v a song lai vinh quang. Cac lap trng tren ay eu la d am cua cac kieu cach ma kito hu tien khi quan niem ve s menh Thien sai cua c Giesu; chung khien cho ngi ta co the tng la tc hieu nay a ac biet thanh hnh sau thi phuc sinh.

Con cac tc hieu Con Thien Chua va Chua th khong nhng bat nguon t Do thai giao Palestina, ma con la nhng tc hieu Kito hu dung e tuyen xng long tin vao c Giesu sau thi phuc sinh na. Mac dau cac tc hieu divi filius va kyrios thi o la nhng tc hieu thng c dung trong the gii Hy lap va Roma, va chung ta co the tm thay dau vet cua mnh trong cac van ban nh 1Cr 8,5 va v 25,26, nhng khong the chng minh c rang s kien o la nguon goc cua viec ap dung tc hieu Con Thien Chua va Chua cho c Giesu c. Trai lai, co the co u ly chng e minh xac rang Con Thien Chua a la mot tc hieu c Do thai giao Palestina, nhng ngi noi tieng Aram, dung trong thi gian tien-Kito, va tc hieu Chua, dung trong the tuyet oi cua no vi ch nh t, cung a c gan cho Thien Chua (xin xem bai viet cua toi: The Contribution of Qumran Aramaic to the Study of the New Testament, NTS 20 (1973-1974) 382-407, ac biet cac trang 386-394; xem M. HENGEL, The Son of God (Philadelphia, Fortress 1976). Nh vay o la hai tc hieu a nhanh chong du nhap vao giao ly nen tang cua Kito giao tai Palestina. Chung khong ch la ket qua cua cong cuoc truyen giao rao giang giao ly ay trong the gii Hy lap-Roma cua vung pha ong aTrung Hai ma thoi, nh nhieu ngi a tng gia thiet. Khi cac tc hieu co tnh cach hau phuc sinh nay xuat hien sm hn trong truyen thong phuc am (chang han Mt 16,16b, Lc 1,32.35; 2,11; 12,42), th co the coi o la kieu chuyen hau tc hieu, hay la d phong tc hieu ve qua kh, ngha la cac soan gia Phuc Am gan cho c Giesu ngay khi Ngai con song nhng tc hieu ma cong oan, thi cac v bien soan, dung e goi c Giesu trong thi hau phuc sinh. Rieng tc hieu Con Thien Chua hang song (Mt 16,16b) th khong nhng vang bong trong van ban tng ng co xa hn cua Mc 8,29, ma con la mot tc hieu phat xuat t mot truyen thong tien-Mt na, lien quan en li thanh Phero tuyen xng long tin vao c Giesu phuc sinh. e dung no cho boi canh van ban nay, thanh s Mattheu a tron lan no vi li tuyen xng tai Cesarea Philiphe, va bien li tuyen xng nay thanh mot li tuyen xng kep.

Hien nay quan trong nhat la cuoc tra nh luan lien quan en tc hieu Con Ngi. Trong a so cac trng hp, no c at tren mieng c Giesu. Nhng no cung c cac ngi khac dung, nh thanh Stephano trong Cv 7,56, dan chung trong Ga12,34, va chnh thanh s trong Mc 2,10 va nhng oan song song (mac dau trong trng hp nay co nhieu nha chu giai cat ngha o la mot the van mat lien tuc cu phap, e minh chng la ay kieu noi c chnh c Giesu dung). Bi v tc hieu nay c gap nhieu lan, nen van nan at ra ay la khong biet c Giesu co dung no trong thi gian phuc vu e am ch chnh Ngai, khi noi bar 'eanash hay bar eanasa' hay khong. Nhng cung nen biet la kieu noi nay a c thanh s em vao mot so van ban sau nay, ch trong cac van ban tng ng khong thay co (xem Mc 8,27 Theo ngi tath Thay la ai? va Mt 16,13: Theo ngi ta th Con Ngi la ai?; so Lc 6,22 vi Mt 5,11). Hn na, kieu noi nay co trong truyen thong Gio-an cung nh trong truyen thong Nhat Lam (vi nhng sac thai khac nhau), va khong phai la tc hieu tuyen xng c tin. Kieu noi trong tieng Hy lap hi vung ve ho huios tou anthropou (dch sat ch la a con cua con ngi") khong the phat xuat t mot tai lieu goc Hy lap c. Bi v oi khi no c dung khong co ch nh t (huios anthropou, Ga5,27), va gan gui vi mot kieu noi goc Semt hn, nen thng c coi la dch t kieu noi Aram bar 'eanash(a').

Nhng y ngha cua kieu noi nay lam e tai tranh luan ra t soi noi. No co phai la mot tc hieu dung cho mot nhan vat b huyen, ra t c Do thai giao Palestina chu y khong? Hay no la mot t phat trien t mot ch ong ngha khong co sac thai tc hieu nao (ch tng ng vi con ngi noi chung, hay mot ai o khong ch nh), hoac mot kieu noi thay the cho tieng toi hay no? Trong tieng Aram khong co bang chng nao cho thay o la mot tc hieu am ch mot nhan vat b huyen ca (Trong n 7,13 kieu noi nay am ch cac thanh cua dan Isra el trong ngha mot oan the). Viec thay the ch toi bang kieu noi con ngi ch gap thay trong cac van ban tieng Aram thi sau nay (khoang trc nam 300 sau Tay lch). Theo y toi, trong Tan c viec dung kieu noi con ngi nh la tc hieu cua c Giesu co the c giai thch nh la tien trnh phat trien xay ra trong cong oan Kito tien khi, bat nguon t chnh cac li noi cua c Giesu: c Giesu a dung cac t ay trong ngha la mot nhan v ma khong cho no y ngha tc hieu nao, cung nh khong thay the t ng nao khac ca.

Cac ngha rong ma kieu noi nay co trong nhieu van ban Tan c can phai c xem xet tuy theo tng trng hp mot. Chung thng gi ra nhieu y ngha hn la nhng g trnh bay tren ay. Noi cho cung, th can ghi nhan ba ngha sau ay trong cac Phuc Am Nhat Lam: 1) No am ch ieu kien cuoc song khiem ton cua c Giesu tren tran gian nay (Mt 8,20, Lc 9,58). 2) No nham vao cuoc t nan ma Chua Giesu phai ganh chu (ngha nay khong co trong tai lieu Q; xin xem Mc 8,31; 9,31; 10,33). 3) No lien quan ti ngay quang lam cua Ngai ("Q; Mt 24,27; Lc 17,24 va Mc 8,38; 13,26). Mac du cac truyen thong Phuc Am lu truyen ba ngha tren ay, nhng that kho ma xac nh c lien he thc thu gia chung vi nhau. Theo thien y toi, c Giesu a khong bao gi dung tc hieu cua mot nhan vat nao khac ang c dan chung thi o i ch (v nhng ly do a neu tren ay).

15. Sau khi phuc sinh, Chua Giesu co tc khac c tung ho mot cach khong map m la Con Thien Chua ong hang vi Thien Chua Cha khong?

Trong Tan c kieu dung t Con co xa nhat ap dung cho c Giesu c tm thay trong van ban thng goi la giao ly tien-Phaolo, va trong 1Tx 1,10 la bc th co nhat cua thanh Phaolo: e ch i c Giesu Con Ngai en t tri, ni Ngi a len sau khi chet, ang giai thoat chung ta khi cn gian d se en. Trong mot van ban tng t (Rm 1,3-4) co hai t Con": lan au co le la do chnh thanh Phaolo dung e am ch c Giesu trong cuoc song trc khi xuong tran gian; lan th hai tng ng vi kieu dung trong giao ly tien-Phaolo, noi ve c Giesu nh la ang c at lam Con Thien Chua trong uy quyen nh s phuc sinh cua Ngai t trong coi chet. Trong cac van ban khac cua thanh Phaolo chung ta tm thay cac li am ch c Giesu nh la Con cua Thien Chua (th du Gl 1,16; 4,4-6; 1Cr 15,28; Rm 8,32). Tc hieu nay con c dung trong cac tai lieu xuat hien cham hn cua Tan c. Tuy nhien, cac van ban cua thanh Phaolo chng minh cho thay Kito hu tien khi a khong i ch lau e, qua chnh tc hieu nay, nhan biet c s lien he gia c Giesu va Giave. M. Hengel (trong tac pham ke tren14) chu trng rang long tin nay a co vao gia cac nam 30 va 50.

Tc hieu nay co c dung "tc khac" va khong lap l e am ch c Giesu khong? Tra li cho van nan nay khong phai la chuyen de. Ca cac nha chu giai Tan c chu trng rang nhieu dien van au trong sach Cong Vu Tong o phan anh giao ly tien khi ay la y kien khong c moi ngi tan ong cung phai cong nhan rang t Con la mot tc hieu kho ma i lien c vi hnh thai cua giao ly ay. Trong cac chng au sach Cong Vu Tong o, thanh s Lu-ca dung nhieu tc hieu cua c Giesu (xin xem 8), trong o co mot so thuoc thi tien-Lu-ca, nhng tc hieu Con a ch co trong li giang day cua thanh Phaolo ma thoi (Cv 9,20 va 13,33): van ban sau cung nay trch li Thanh vnh 2,7 ap dung cho Chua Kito phuc sinh).

Ca khi co khang nh noi rang Con la mot tc hieu c gan cho c Giesu ra t sm i na, th cung kho ma noi c rang no co ngha la bang Cha. T no, t nay dien ta s tuy thuoc, s tung phuc cua mot ngi con oi vi Cha mnh; va c Giesu khong phai la abba. Hn na, trong kieu cach tuyen xng long tin vao c Giesu, Tan c khong bao gi ong hoaNgai vi Thien Chua Cha(xin xem tren ay13), tr Phuc Am thanh Gio-an 10,30 ra. Va 1Cr 15,25-29 th cong khai khang nh rang c Giesu vang li Thien Chua trong t cach chnh la Con (xem Dt 1,2-8). ang khac, khi gan cho c Giesu tc hieu Kyrios, la tc hieu a c Do thai giao Palestina dung cho Giave (xin xem Tv 114,7; 11QtgJob 24,7; 1QapGen 20, 12-13; 4QEnoch b 1iv5; Giosepho, Antiq. 20.4,2 90; 13.3,1 68), ngi ta gia th mot cach nao o la Ngai ngang hang vi Giave, tuy nhien khong ong hoa Ngai vi Giave hoac cho Ngai la tuyet oi bang Giave (Gleichsetzung, nicht Identifizierung!).

Kieu noi ong hang vi Thien Chua c dung cho c Giesu trong bai thanh ca tien-Phaolo cua th gi giao oan Philipphe 2,6. Tuy nhien ngi ta tranh luan ve y ngha phai gan cho t ong hang o: No am ch ieu Chua Giesu a la va Ngai khong ngan ngai t bo (trong cai kenosis cua Ngai), hay mot ieu ma Ngai a khong co va a khong tm cach chiem hu cho c? Va ca khi co nh vay i na, th ay cung chnh la nh nhng kieu noi map m cua Tan c ma, vi thi gian, ngi ta a co the co c nhng y niem mi va dien ta cach ro rang hn moi lien he cua c Giesu vi Thien Chua . Can xac nh la chung ta tha hng tat ca nhng ieu o t giao huan chnh xac ve c Kito va ve Thien Chua Ba Ngoi cua thi cac Giao Phu. Neu oi vi tn hu thi ay a khong co mot s map m nao trong ngon ng cua Tan c, th lam sao kito hu lai a phai i en cho co t tng ve ba ngoi v khac biet nhau trong Thien Chua ?.

Trong truyen thong Gio-an, chung ta cung tm thay y niem Con c gan cho c Giesu. Chac chac ay khong phai ch la y kien cua soan gia cuoi cung (hay la cua cac soan gia) Phuc Am th bon. Tuy nhien trong Phuc Am thanh Gio-an, viec dung t Con mang mot sac thai ca biet cua chnh thanh s ch khong phai no phat xuat t niem tin kito ngay t thu ban au. Ngay ca khi khang nh ve s hiep nhat cua c Giesu vi Thien Chua Chac dien ta bang nhieu kieu cach khac nhau i na (10,30.38; 17,21), th cung phai hieu khang nh o trc het nh la nhan to noi bat cua mot khoa Kito hoc chc vu" (christologie fonctionnelle). Khi o cac suy t va ngien ngam kito tm thay trong Phuc Am nay mi co the thc la nhan to chnh yeu cho viec phat trien mot nen Kito Hoc hu the (christologie ontologique) ro rang sau nay vay.

16. Cac chuyen vien Tan c ngay nay hieu the nao ve khang nh noi rang c Giesu thanh Nadaret la ang Cu chuoc the gii?

Tren bnh dien chu giai Tan c, co hai cach hieu cau hoi nay: trc het no co the lien, quan en chieu kch vu tru cua s cu chuoc. Trong Tan c kosmos co the am ch the gii nh la vu tru c sap at (Ga 17,5; Lc 11,50; Cv 17,24; 1Cr 8,4). Thanh Phaolo thay cac hoa trai do bien co c Kito thanh toan trai dai ra, va khong ch anh hng en loai ngi thoi, ma con anh hng en ca the gii vat chat cung nh the gii vat ly noi chung na. Trong Rm 11,15 thanh nhan e cap en s hoagiai the gii (mot kieu noi ma thanh nhan khong giai thch nhieu hn trong oan e cap en vai tro cua dan Israel va lien he cua no vi chng trnh cu o cua Thien Chua ). ay thanh Phaolo co the dien ta cung mot t tng nh trong 2Cr 5,19, khi khang nh rang: trong c Kito, Thien Chua hoa giai the gii. Trong ca hai van ban thanh nhan cho rang bien co c Kito khong ch co hieu qua tren loai ngi, ma con sinh hoa trai cho toan the vu tru na. Tng t nh vay chung ta cung co the at li khang nh thu tao (ktsis) vat chat khao khat mong moi xch lai gan vi t tng ve cac kito hu ren siet trong long va i ch s cu chuoc than xac cua ho (Rm 8,19-23). Mac dau co kho khan trong viec giai thch rong rai chieu kch vu tru cua n cu chuoc nhng cac li cua thanh Phaolo tm thay mot tieng vang ac biet trong thi ai ngay nay, la thi ai noi nhieu en moi sinh. The gii ngay nay au lo khi thay trai at a c Thien Chua tao dung tot lanh en the, ma gi ay b loai ngi lam bang hoai v thai o song thieu chu y en ke khac va phung ph vo o. Viec kem soat moi sinh phat xuat t xa hoi ky nghe va ky thuat tan tien, nhng co le chnh thanh Phaolo cung a nhan thc c ieu tng t trong moi trng song ngay xa, mot moi trng cha mang nhieu dau vet cac hau qua cua cai goi la tien bo tan thi nh hien nay.

Van nan cung co the mang mot y ngha khac, lien quan ti toan vu tru loai ngi. Th du thanh Phaolo neu bat moi lien luy cua toan nhan loai khi viet: Bi v tat ca moi ngi eu a pham toi va a anh mat i vinh quang cua Thien Chua, nhng ho a c cong chnh hoa qua thanh sung Chua va nh cuoc cu chuoc thanh toan trong c Giesu Kito (Rm 3,23-24). Trong boi canh nay, thanh nhan muon noi en cac ngi Do thai va ngi Hy lap khong nhan Phuc Am: Moi ngi, Do thai va Hy lap, eu di quyen lc cua toi loi (3,9). Da tren cac van ban khac cua Tan c nh 1Tm 2,4-5 (Thien Chua c mong moi ngi c cu roi va at en viec hieu biet s that; bi v ch co mot Thien Chua duy nhat va mot v trung gian duy nhat gia Thien Chua va loai ngi la c Kito Giesu la ngi, la ang a t hien mnh lam gia cu chuoc moi ngi"), cac nha than hoc kito a de dang ket luan va co quyen ket luan c Giesu la ang Cu chuoc cua the gii, ngha la cua vu tru loai ngi. t ra o la tam quan trong cua nhieu d kien Tan c lien quan ti iem nay; chang han th nh lai chu trng ai ong cua n cu o trong cac tac pham cua thanh s Lu-ca hay la s kien thanh Gio-an nhan manh en n cu o the gii (4,42; 12,47).

The con tai lieu Tan c lien quan en n cu roi cua cac dan toc thuoc cac nen van hoakhac, xa la vi anh hng cua Kito giao th sao? Toi xin nhng van e nay lai cho mot chuyen vien than hoc he thong, bi v no khong nam trong vien tng cua cac tac pham Tan c. Ngay ca cau noi: Ta con nhieu chien khac khong thuoc oan chien nay (Ga 10,16) cung khong de ma ap dung cho tat ca moi ngi khong kito; bi v trong boi canh toan bo cac tac pham cua trng phai Gio-an, ra t co the cau nay am ch cac kito hu khong chap nhan nhan quan cua trng phai oi vi bien co c Kito da theo nen Kito Hoc cao va nen Giao Hoi Hoc ong kn cua ho (xin xem R.E. BROWN, The Community of the Beloved Disciple, xem tren 5).

Co mot van e ac biet hoc bua khac na can c cac nha than hoc kito suy t sau rong: o la van e s cu roi cua ngi Do thai. Cac nha t tng kito cha khai trien cach thoaang mot nen than hoc ve dan Israel. Van e ay la phai giai thch lam sao mot cong oan nuoi dng cuoc song tinh than cua mnh vi hai phan ba noi dung sach Kinh Thanh, ma lai khong chap nhan phan th ba con lai, cung khong tha nhan ngi c no cong bo: mot cong oan nh the co the tiep tuc kiem tm n cu o cua mnh bang cach theo luat le Mo-se, cac ngon s va cac sach khac, ma khong tiep nhan ngi ma cac kito hu goi la ang Cu chuoc the gii hay khong? Van nan nay la e tai cua mot khi au suy t trong Rm 9-11, mot mc ra t tho s cua t tng kito, nhng o ngi ta khong tm thay mot cau tra li cho iem nay: trong chng trnh cu o cua Thien Chua, s hien hu cua dan Do thai song song vi Kito giao suot trong 19 the ky qua co y ngha g?

 

Washington DC 20006, USA. The Catholic University of America

J. Hoang Minh Thang chuyen dch