THIEN CHUA

VA CHU  NGHA DUY KHOA HOC

Juan Luis Ruiz de la Pea  [1]

Bai viet nay nham hai chu ch: mot  ang la e neu ro s kien hien van con  gap thay nao trang duy khoa hoc trong mot phan lanh  vc cac sach bao khoa hoc viet cho gii oc gia khong  chuyen mon; va ang khac la e minh chng cho  thay rang chu trng duy khoa hoc la mot chu trng  thieu han can ban ly s, khong hp ly, nhat la  khi phai x s vi cac van e triet hoc va than  hoc.

The nen, sau khi trnh bay ve hien tng duy khoa hoc,  va ve tnh cach thieu ly s t ban chat cua  khuynh hng ay, bai viet se th phan tch ba tac  pham tieu bieu cho hien tng kia, cung nh se nhan  nh phe bnh ve nhng giai ap ma cac tac pham  nay a a ra e tra li cho nhng thac  mac ve Thien Chua.

Chu Ngha Duy Khoa Hoc: Khi Phat Va  Suy Tan

1.1. Khi phat

"Tha Be ha, gia thuyet Thien Chua la chuyen bang  tha oi vi he thong cua toi." Co that hay khong  th cau Laplace tra li cho Napoleon cung minh  hoa cho thay het sc ro rang, thai o ngay nay  thng c goi la chu ngha thc chng duy khoa  hoc. Nh a biet, chnh A. Comte la ngi au tien  a he thong hoa chu thuyet ay; [2] nhng  co ieu t ngi biet en, o la phan ng ma  cac y kien cua Comte khi day tai Anh Quoc, cong vi  vu tranh luan chung quanh van e goi la bien chng "hai  van hoa" (van hoa khoa hoc va van hoa nhan ban)  do Thomas H. Huxley khi ong va con tiep tuc soi  ong cho ti gia the ky nay. [3]

ng gia hai moc gii nay --tc la gia  he thong cua Comte va cuoc tranh luan tai Anh Quoc  ve hai van hoa-- la Ban Tuyen Ngon tieng  tam do Hoi (tr thc) thanh Vien (Ao Quoc) a ra nam  1929, va do ba soan gia H. Hahn, O. Neurath va Carnap  viet. [4] Chu y cua ba soan gia nay la  neu bat cho thay can phai vt bo cho c loi dien  at map m cua triet hoc, va thay vao o,  th dung ngon t da theo noi dung va phng phap  cua cac nganh khoa hoc t nhien; v theo ho, o la  nhng khoa hoc duy nhat co kha nang giup cho co c  mot vu tru quan (Weltanschauung) nghiem tuc, chnh  xac, tc la tat mot li, co tnh cach khoa hoc;  va co the, th mi tranh xa c tnh trang map m  cua "sieu hnh hoc va than hoc," th mi u  sc mang lai anh hng tot ep cho moi lanh vc  cua cuoc song thc te: kinh te, xa hoi va chnh  tr.

Luan e then chot cua Ban Tuyen Ngon thanh  Vien la "khoa hoc chong lai sieu hnh hoc";  nhng ho lai hieu sieu hnh hoc nh la bat c nhng  g tr tue san xuat ra ma khong phu hp vi thc  nghiem. Biet "quan niem mot cach khoa hoc" ve thc  tai, se giup cho kieu suy luan thuan ly thoat ra khoi  c moi th may mu cua triet hoc gia hieu.  That vay, khoa hoc lam cho "sang to," "minh  bach" (con sieu hnh hoc th trai lai, ch biet don  xo en vi "nhng la bong toi vien tng,  nhng la vc sau tham tham khon do"). Hn  na, khoa hoc con co mot lanh vc hoat ong rong  vo han, v tat ca moi s eu nam trong tam tay  khoa hoc. Cai goi la "chieu sau" cua thc  tai ch la mot trong nhng chuyen pha tay tri  a tng c cac triet gia ba at dng ng len:  ch co be mat, va sau mat noi ay th khong  con co g na ca. "Moi s eu la khong  g khac ngoai be mat." Neu the, th khong co  g goi la mau nhiem ca; ch co nhng van  e. Ma cac van e th co the c trnh bay, nghien  cu va giai ap mot cach sang to ro rang;  the nen, can phai vach tran bat c mot nghi van nao  cng lai cach tien hanh nh the, coi o ch la  "van e gia hieu," la "chuyen gia tng  hay la ao anh cua van e." Cac nha  sieu hnh hoc, than hoc va cac ngi than b ch la  nhng ngi lam nghe thuat, ch khong phai  la nhng ngi lam khoa hoc; ho lam th,  sang tac ra huyen thoai, ch khong phai la trnh bay  nhng luan chng co gia tr vng chac. Ho khang nh  ve nhng ieu khong the kiem phoi c bang thc nghiem,  va v the, khong ng ap c vi thc te. Bi  v, "thc te la tat ca (va ch) nhng g  co the hoa nhap vao trong toan bo c cau cua  thc nghiem." Mot ieu khang nh t cho la vng  chac ve mat thuan ly, co that ung hay khong la tuy  cho co c thc nghiem xac nhan hay khong. Do  o, ch c nhan la thc te va ung that, nhng  g co the minh xac c bang th nghiem.

Trc khi Ban Tuyen Ngon noi tren ay ra mat, th  L. Witt- genstein a cho xuat ban cuon Tractatus Logico-Philoso-  phicus, [5] trong o, tac gia a  gia cong a the thc dien at cua triet hoc vao  trong mot khuon kho co he thong, bang cach phan tch cho  that chat che ngon t c dung ti; v co the,  th mi co the xac nh ro c tam mc y ngha cua  nhng g muon bieu at. M au va ket thuc cuon  sach, co mot cau cham ngon a c dung ti, o  la: "Tat ca nhng g co the noi ra c, th  co the c bieu at mot cach ro rang; va nhng  g khong the ban en c, th c cam lang i la  hn." [6] Noi cach khac: chnh ngon ng at nh gii  mc cho the thc bieu at t tng, en o nhng  g nam ben kia gii mc ay, eu la khong hn khong kem,  "vo ngha" (unsinnig). [7] . Cung  the, mot menh e co y ngha, la mot menh e co sc  oi sanh vi thc te; va hn na, o la mot  menh e ung that (xac thc), neu no an khp vi chnh  thc te ay. Chung ta a ra nhng cach thc trnh bay  thc tai, nhng chnh thc tai mi u t cach e xac  nh ve tnh chat ung hay sai cua cac cach thc bieu  at ay. The th, duy nhat co y ngha la nhng menh  e e xuat bi cac nganh khoa hoc t nhien, v ch  co cac menh e o mi co the th nghiem c e oi  chieu vi thc tai. Hn na, mot khi a c xac  nhan (bi th nghiem oi chieu), th luc o, cac  menh e ay noi len ieu duy nhat co the noi ra c. [8] Nh vay, le ra triet hoc can phai  gii han hoat ong cua mnh vao trong viec n thuan  lap lai nhng g cac nganh khoa hoc a noi, va  tranh phat bieu g them ngoai nhng ieu ay: "he  co ai muon phat bieu ieu g co tnh cach sieu hnh hoc,  th can phai chng minh cho ca nhan ay thay rang trong  cac menh e chnh mnh a ra, mnh a khong xac nh c  y ngha cua mot so bieu tng dung en. Tat nhien  la phng phap nay se lam cho nhieu ngi  bat man, kho chu... tuy nhien, o la phng phap hoan  toan ung an, co mot khong hai." [9]

Tren ay la phan lc trnh ve cac loai y thc he kieu  mau cua nao trang duy khoa hoc. Anh hng  ma chung gay c, trc tien la oi vi cac nha  khoa hoc va triet hoc cua tien ban the ky nay,  va (tat nhien la khong tranh c) oi vi ai chung  qua nga cac phng tien truyen thong cung cac sach  bao pho thong: anh hng ay a nhoi vao trong  tam thc cong chung xa hoi Tay phng, mot quan niem  nhat nguyen hai chieu kch: chieu kch khoa hoc luan va  chieu kch hu the. Chu thuyet nhat nguyen khoa  hoc luan quan niem rang: ch nhng g co tnh cach khoa  hoc mi c goi la hp ly, v ch mot mnh khoa hoc  mi phat hien c chan ly; ch c coi la hien nhien,  nhng g co the minh xac c bang phng phap thc nghiem;  muon co y ngha, th ngon ng can phai i theo con  ng hien nhien ay. Chu thuyet nhat nguyen hu  the th cho rang: tnh hp ly khoa hoc la hp ly tnh  duy nhat ang c tn nhiem, bi v thc tai duy  nhat ch thc la thc tai-oi tng cua khoa hoc. Physis (s vat) chnh la cai thc s hien hu;  xet cho cung, toan bo thc tai chnh la thc tai  vat ly, va v the, tat ca nhng g co the  biet c, eu co the --va phai-- c giai  thch bang cac nh luat vat ly. Vu tru la mot ai  the co gii han, co the nam tron va thau hieu hoan  toan c. Khoa hoc vat ly (tc la li logos  ban ve physis) sm muon g roi cung co the  giai quyet xong nhng g con cha hieu c; v  viec giai quyet va lam cho sang to nh the  la viec lam nam trong tam tay cua khoa hoc; ch  can co mot chng trnh nghien cu cho ay u va thch  ang la c.

1.2 Suy tan

Khong choi cai c la chu trng "thc chng  mi" cua Hoi thanh Vien a gay c mot anh  hng thu hut manh; tuy nhien, cung khong the che dau  lau dai c nhng nhc iem lo lieu cua  no. Chu trng nhat nguyen hai chieu kch noi tren (ly  tnh=khoa hoc; khoa hoc=vat ly hoc) ap at mot quan niem  gian lc len hai bnh dien: bnh dien cua suy luan  ly tnh, va bnh dien cua chnh thc tai. Tac gia  Popper a co gang lam cho mc lech lac tram trong  cua hnh thai nhat nguyen th nhat, tc la chu  thuyet nhat nguyen khoa hoc luan, bt tram trong i, bang  cach lay phng thc lam cho sai lech (falsa-cionismo)  ma thay the cho phng thc xac kiem bang th nghiem  (verificacionismo); [10] nhng  mc o tram trong ay van hien ro qua he qua  tat yeu cua hnh thai nhat nguyen nay, tc la  qua thai o than thoai hoa tam hieu biet cua khoa hoc;  c coi la tham quyen duy nhat nam oc quyen suy luan  ly tnh, khoa hoc t nhien tr thanh coi nguon oc  nhat cua chan ly, cua xac thc tnh va cua  gia tr. Va nh the, khoa hoc c khoac cho nhng  ac tnh toan nang, toan tri va bat kha ngo  ma ngay trc ch danh cho Thng e. Nhng, co  le hau qua bi tham nhat cua lenh bc che  toc hanh co tnh cach khoa hoc luan ay, la thai o  quyet liet trong viec bat hp phap hoa cac phan oan luan  ly: chu thuyet duy khoa hoc cam khong c anh gia  mot ieu nao o la tot hay la xau ca. That vay, theo cac tien e cua thuyet nay, th ao  c hoc thuoc pham vi cua cac khoa sieu hnh hoc, than  hoc hoac than b hoc; cac phan oan cua ao c hoc  khong lan thoat ra ngoai nhng oi hoi kiem  phoi cua phng thc duy thc nghiem c, va v the,  khong co c mot y ngha nao ca.

Co mot thi, trng phai Frankfurt va nhom cac  ngi mac-xt nhan ban a len tieng phan oi  viec giai tr uy the cua ao c hoc, theo cach  kieu va noi. [11] Hien nay, co mot cuon sach rat gia tr, a dung  mot cach ly luan minh bach chat che va mot tam kien  thc uyen bac, e bac bo thai o duy khoa hoc dam t  phu tuyen bo loai cac phan oan luan ly ra khoi vong  thc tai, ra khoi vong cua chan ly va cua  gia tr. [12] Tac gia cuon  sach lu y rang cha bao gi "He thong" (chu  ngha thong dung) lai t ac cho en mc o nh the; trc  thi chu ngha thc chng duy khoa hoc xuat hien, nhng  li to cao chong lai cac sai lech cua "He thong"  thng th co the c nhng ngi chu trng  luan thuyet on nhan, bi v ho eu cong nhan gia tr  cua cac pham tru luan ly cong chnh-bat chnh.  Nhng, bay gi th khong con co the noi len nhng  li to cao nh vay c na, v chu ngha nay  se bop chet chung  ngay t trong trng nc,  bang cach a ra ly thuyet chan au cho rang cau vien en  ao c hoc la "phan khoa hoc" hay la "phi  ly." Va tac gia Miranda ket luan rang: ly thuyet  a nh the, th hanh ong ap bc tat khong con  biet en gii han, v moi cach thc khang c co the co,  eu b pha huy tan can ngay trc khi chm n; va  lam the: nhan danh "tnh hp ly."

Hnh thai gian lc th hai ngam an trong thai o duy  khoa hoc (hnh thai nhat nguyen hu the) cung lech  lac tram trong khong kem g hnh thai th nhat, bi no  yem tr cho viec cat xen thc tai mot cach rat la tan bao. Nh a noi tren, theo hnh thai nhat nguyen  hu the, th ch co be mat, tc la thc tai khach quan.--co the o lng c-- cua vat  ly hoc. Mot th vu tru quan ngay ngo en the, th lam  sao ma khong b cac ly thuyet gia lng danh ngay  nay ve vat ly hoc thang tay khai tr c; ch can gi  lai ay ten tuoi cua mot Bernard d'Espagnat th cung  a u: theo ong, ngoai "thc tai thc nghiem"  (la lanh vc chuyen biet va oc quyen cua  cac nganh khoa hoc ve <physis), th con co "thc  tai t no," hay "thc tai oc lap," "thc  tai noi tai" nam ngoai tam tay cua phng phap  khoa hoc, va v the cung goi la "thc tai  tang nac" [13] ; hoac  them na, la cua mot Ilya Prigogine: khoa hoc gia  nay thu nhan rang "khoa hoc khong m ng  dan loi cho chung ta en c vi cac mau nhiem trong  vu tru," the nen, "neu phai chap nhan vu  tru quan cua chu thuyet thc chng, th khoa hoc se  anh mat i phan ln sc hap dan cua mnh." [14]  

Hn na, viec thu gon toan bo thc tai vao trong  khuon kho cua thc tai co the o lng c, goi  la khach quan, se khong hn khong kem, dan  thang ti ket luan phu nhan thc tai chu quan,  coi o ch la mot san pham trong rong cua  ly thuyet suong; quan niem nh the se e lai nhng  di hai tham khoc nh the nao th a qua ro.  Nhan hoc cau truc a khai thac ngay nhng hau qua  khoc hai ay, e huenh hoang tuyen bo rang khai niem nhan  v theo t the la chu the co trach nhiem, va  ngay ca khai niem con ngi, cung eu la  khong hn khong kem, nhng chuyen ba at phu du ch  mi c pha ra ay thoi. Con ngi ch la "mot  s vat gia cac s vat," la chiec gia chu tai  (ch khong phai la chu the) cua cac  moi quan he, la thanh phan vi phan cua mot cau  truc vo danh, ma sm muon g roi cung anh phai  i en cho diet vong khong cach nao chay cha  c. [15]

Chnh L. Wittgenstein, cung a chng to cho thay  ro rang la khong the nao chap nhan nhng  gia nh duy khoa hoc nh the kia c. Nh a biet,  pha tac gia cuon Tractatus th khong bao hai  long vi cac gia nh ay, [16] con pha cac ong nghiep cua ong trong Hoi thanh  Vien, th oi lai, khong may hng ng nhng ong  gop ong a ra. [17] Ngoai ra, con can phai lu y en mot iem  quan trong khac na la chnh L. Wittgestein cung  a y thc c rang ben kia the gii cac s kien, con  co mot cai g o khac na, mot cai g o vt  ra ngoai ranh gii cua thc tai thc nghiem: "chac  chan la co cai khong the bieu at ra c, cai t bieu  hien chnh mnh ra; o chnh la cai b nhiem." [18] Tuy nhien, v o la cai  tuyet oi khon ta (khong the noi ra bang li c),  nen "tot hn la lang thinh, ng phat bieu g ve  no ca." Chuyen la la trong cuon Tractatus,  th tac gia t quy nh cho mnh la "tot hn phai  lang thinh," nhng Wittgestein lai viet ve nhng "ieu  khac" ay trong cuon Notebooks (1914-1916) va trong  cuon nhat ky rieng cua mnh; nh the, ro rang  la cai g khac o chnh la cai lam cho con  ngi ong lu tam en nhieu nhat, du cho thai o  ly thuyet cua nha triet hoc trong ong  co la g khac i na. [19] Ve nhng s kien va noi,  co the tm thay t nhat la mot vet tch con lu lai  trong cuon Tractatus: "Chung ta cam thay  rang ngay ca khi het moi van e khoa hoc co the co eu a c giai quyet xong, th cac van e cot  t cua chung ta cung van cha c ban  ti." [20]

Nhng phan ng ngay cang bat li oi vi  cac chu e duy khoa hoc, a trong mot thi gian  tng oi ngan, a chu ngha ay i en cho tan  lui mot cach ly ky (khong sao tranh c) trong the gii  cua nhng khoa hoc gia va triet gia sang gia nhat.  ay, xin c mien ban en chu e nay,  v a c e cap ti mot cho khac. [21] Tuy nhien, va ang tiec that, th cung  phai nhan la du a suy tan.--va  theo toi ngh, khong ai co the choi cai c s kien  o-- th tam thc duy khoa hoc ay cung van cha  bien mat han. Di dang thc mot loai tam trang, chu  thuyet duy khoa hoc van con ton tai trong nhieu lanh  vc cua van hoa, va thng c pho bien qua  cac phng tien truyen thong ai chung. Chang nhng  the, la lung hn na la van con thay chu  thuyet ay ton tai ni mot so nha t tng va  khoa hoc gia chuyen mon.

Trong phan ke tiep sau ay, bai viet se th tm  hieu tai sao lai co nhng tieu to con nam   trong mot vai moi trng sach bao khoa hoc, van  tm cach khang c e bao ve cho chu thuyet duy khoa  hoc; noi cho ro hn la: trong moi trng cac sach  bao ban ve physis (thien nhien) theo cach lay s  kien (gia nh) Thien Chua hien hu lam iem quy  chieu khi au, hoac la lam hau canh dien  xuat.

2. Chu ngha duy khoa hoc the khang c va gia thuyet-Thien Chua

Trong thap ky trc ba tac pham a xuat hien co the  c coi la ien hnh cho loai sach bao khoa hoc noi tren  ay. Du moi tac pham eu co nhng ac iem rieng,  th ca ba cung cho thay co nhieu net chung, nh: c  viet theo the loai van hoc danh rieng han cho muc tieu  ai chung hoa khoa hoc; c viet ra bi nhng tac  gia ma v ly do nay hay ly do no, a c  rat nhieu ngi biet en cung a chuong; a at  c mot so lng xuat ban ang ke; cuoi cung.--va  la iem can lu y nhat-- khong chut che ay, chung  to ro cho thay moi u t oi vi cac van e than  hoc, en o co trng hp mot cach nao o, Thien  Chua a c gi len ngay ni au e cuon sach.

Tiec thay, xem ra s viec ba tac pham kia tng c cac  phng tien truyen thong va ai chung tiep on rat la  nong hau, a khong lay ong c chut nao cac nha  than hoc; ch tr mot so rat t, con ai a so cac  nha than hoc eu chu trng gi thai o khong  biet en (bat tri bat can). Neu that s thai o o la  mot th chien lc (ch khong phai la mot s thieu  sot v khong tha thiet hoac la v vo y), th e rang o  khong phai la mot th chien thuat hay tot va  thch ang cho lam. Theo thien y cua toi, th that ra,  tng lai cua c tin, t la tai mot so moi trng  van hoa, co se "c an ca hay nga ve khong"  la tuy chnh cho than hoc co u kha  nang hay khong, e a ra nhng sang kien phe bnh nham  hieu chnh cach suy luan va cac luan e trong noi dung  cua cac loai tac pham nh the kia lai cho ung. V chong  hay chay roi cung phai oi dien vi mot trong hai  thc trang: hoac la tao c tn nhiem trong lanh  vc ay, hoac la viec loan bao Tin Mng cho xa  hoi loai ngi se phai chu thiet thoi  nang ne; neu cac tn hu ch biet trum chan thu mnh  vao trong thap nga tr thc, th ng co  ngac nhien khi nhng ngi vo tn coi c tin nh ch  la chuyen khong ang cho tri thc lu y ti. Du sao,  v muon con hn khong, th bay gi cung nen lu  y en noi dung cua nhng g ba tac pham kia muon noi  vi thi ai hom nay, bi le o la viec lam  co the mang lai nhng li ch ang gia. e ng ap cho  chu e cua bai viet, th ch can da theo nhng  net chnh cua cac tac pham ma lan bc theo nhng  ng neo ly luan cac tac gia a i, la  u, ch khong can phai phan tach t m noi dung cua  tng cuon mot.

2.1 Thien Chua cu cua vat ly hoc mi

Paul Davies, mot nha vat ly hoc cua ai hoc Newcastle,  a viet nhieu sach e pho bien kien thc khoa hoc cho  ai chung. Mot trong cac cuon sach o ang lam cho chung  ta chu y en ay, bi v, ngay t au e, tac  pham ay a i thang vao trong cuoc tranh luan ve chu  e "khoa hoc va ton giao." [22] Tac gia cuon sach  a tc toc at cac con bai cua cuoc au ra ngay  gia mat ban, tc la song phang vao e  ngay t ni Li ta. Luan e a ra rat n gian:  v phai la chon gia ton giao va khoa hoc ("hai  he thong t tng ln cua loai ngi"),  nen anh phai ng ve pha khoa hoc oi lap ton giao. La chon nh vay la v nhng ly do sau ay:

a) Anh hng cua ton giao oi vi xa hoi  a em lai nhng hau qua tai hai cho nhan loai.  "Mot khi tr thanh the che, th t o ton  giao a e tam lo cho quyen the va chnh tr, hn la  cho cac van e lanh d." Trong thc te, quyen  hanh "tan nhan" ma Giao hoi cam gi  va s dung suot trong dong lch s, a  don xo Giao hoi en ben b vc tham "bang hoai  luan ly," va lam cho Giao hoi bien thanh "mot  gia cac lc lng phan hoa manh nhat trong xa hoi." [23]  

b) Noi dung giao ly cua ton giao th khong nhng lac  hau, ma con i ngc lai vi tinh than va noi  dung cua kien thc khoa hoc, cung nh phng hai en  tnh hp ly phe bnh. a so cac tn ngng ton giao "eu  mang tnh chat phi ly mot cach tr tren, va la  nhng loi th t sai quay, vo ngha ly," can c  theo mot loai "mac khai" bat kha ngo va  bat di bat dch, v the khong co kha nang tiep nhan nhng  t tng ang chuyen bien va nhng chan ly mi  a c nghiem tuc xac minh; do o, "t ban  chat noi tai, khoa hoc va ton giao oi ch va tng  khac nhau." [24]

c) Con ng khoa hoc m ra e dan en vi Thien  Chua, th u viet hn con ng cua ton giao. Davies  a e xuat y kien bat ng nay theo kieu noi  bao gom, au va cuoi cuon sach. [25] va nh the, tac gia  a muon gii thieu cuon sach nh la ban ch dan  ve mot lo trnh mi trong no lc "tm kiem Thien Chua." [26]  

Tuyen bo xong muc tieu, tac gia khai trien chu e  cuon sach theo hai giai oan. Phan au co nhiem vu nghien  cu e xem nhng lanh vc nao trong thc tai se  can en "Thien Chua cua ton giao"; o la  nhng lanh vc ban ve nguon goc cua vu  tru, ve tuc ly cua no, ve hien tng s song, ve trat  t trong vu tru, hoac gia la ve ca s hien  dien (hu) co the cua mot y nh toi thng. Phan  hai trnh bay nhu cau can thiet phai to giac tnh cach  bat nhat vo ly ni cac hnh anh quy c c dung  lam bieu trng cho Thien Chua, va gay dng ra mot  hnh anh mi kha d an khp vi cac nh luat vat  ly, cung nh noi chung, vi tam mc kien thc ma  khoa hoc at ti c.

The th, tac gia Davies a e ngh nhng g? Th  bat au t cac iem tieu cc: Thien Chua cua ton  giao, khong bao gi co ai gap thay, ngay ca tai nhng  ni ma khoa bien giao a ke ra e goi la chng  minh noi la co: lap luan vi ly chng rut ra t  vu tru, cung nh lap luan da theo tnh chat bat  tat (contingentia) eu khong chng minh c s viec. Vay,  Thien Chua khong the c coi la can thiet cho hien tng  nay hay hien tng no (nh: hien tng big bang,  viec s song xuat hien, s kien xuat hien cua tr tue  co kha nang t y thc ve chnh mnh. v.v...): can thiet  nh la nguyen nhan tac thanh, cung khong, ma  nh la nguyen nhan cu canh hay nh la tuc ly, cung  khong luon.

oi vi Paul Davies, chuyen vu tru xuat phat t mot  vu no nguyen thuy la mot s kien hien nhien; [27] hn the na, au au,  ong cung dung danh t "tao dng"  e ch ve vu no ay. Nhng, cuoc tao dng nay lai  khong oi hoi phai co (khong can en) mot ang  tao hoa; v ca vat chat lan nang lng cung  nh khong gian cung thi gian eu a co the xuat  hien "cach t phat," "khong can en mot nguyen  nhan nao," nh la thanh qua cua mot  bc "chuyen tiep lng t" (transicion cuantica),  tc la co kha nang lam phat sinh ra nhng  hat c ban "t bi khong khong." Tat mot  li, "toan bo Vu tru a phat sinh t  bi khong khong, tuyet oi theo ung nhng nh luat  cua vat ly hoc lng t, va tren ng tien  phat, th a tao nen tat ca vat chat cung nang  lng can cho viec kien tao The gii ma chung ta hien  ang thay"; v vay, the gii "mang trong mnh li  giai thch ve chnh mnh, noi qua ngon t cua cac  tac dung qua lai gia cac vat the t nhien." [28]

Tuy nhien, Paul Davies cung a thu nhan rang nguon  goc cua s song "van con la mot trong  nhng mau nhiem ln oi vi khoa hoc." Theo ong, ly  thuyet goi la "xup tien sinh hoc" (pre-biotic  soup), khong mang lai c mot ly chng nao co sc  thuyet phuc ca, bi le, mc o cai nhien trong  viec hnh thanh t phat t bi th xup tieng  tam ay, cua mot nhom ADN (axt ezoxiribonucleic), th "han  la so khong." [29] Neu the th chang phai o chnh la lanh vc lam  oi tng cho viec chng minh ve s hien hu cua  Thien Chua hay sao? Tuyet nhien khong phai the: hanh  ong cua Thien Chua "khong the c coi la can  thiet oi vi s song hn la oi vi s viec lam  nen cac vong sao Tho chang han." Khong phai la  v cha nam c cha khoa e thau hieu het nhng b an,  nen co quyen cau vien en hanh ong can thiep la lung  cua Thien Chua. Paul Davies a noi ti cac cuoc th  nghiem do Prigogine tien hanh e nghien cu ve cac "he  thong t to chc" (theo hoc thuyet "cau truc phan  tan" / "structures disipatives"), va a  coi o nh la bc m au ay ha hen cho viec giai  ap cau hoi tren ay, theo ng loi t nhien. [30] Du sao, neu  khong can cau vien en Thien Chua e giai thch s song,  the tat cung chang can en Ngai e giai thch  ve s song co tr tue; tr nang, ban nga co  kha nang t y thc ve mnh --t ng ton giao  goi la "linh hon"-- khong phai la san  pham cua hanh ong Thien Chua sang tao, ma ch  la thanh qua cua mot qua trnh tien hoa t  nhien. [31]

Cuoc khao nghiem ay a a Paul Davies en cho  khai tr Thien Chua ra khoi mot so lanh vc trong  o, than hoc truyen thong van thng oc thay ro  s hien dien cua Ngai. Tuy nhien, con can phai  tm hieu khong phai la trong mot lanh vc nao  o, nhng la trong toan bo vu tru, ve tong the  vu tru hien hu. Trong t the la mot tong the,  vu tru cho thay mnh ang van hanh theo mot trat  t hoan hao la lung. Tai sao lai la lung?  Tai v a tng gia thiet cho rang tnh trang nguyen  thuy la mot tnh trang hon on. Tnh trang hon  on co the nh cac tien trnh bien hoa vat ly t nhien  ma lam phat sinh ra th t hay sao? Theo Davies, th  nh luat trong lc i ngc lai vi mot gia thuyet tng  t; "nhng he thong van hanh quay quanh theo sc  hut cua trong lc th co khuynh hng lam thanh  nhng tap hp khong thuan nhat," trong khi o qua quan  sat, chung ta nhan thay la vu tru "ong eu mot  cach la lung." Hn na, vu tru hien tai a  co c la nh mot s nh lng het sc chnh  xac gia sc banh trng cua big bang va  sc hut cua trong lc. Cuoi cung, con co nhng  nhan to goi la "hang lng c ban" (constantes  fundamentales), nhng o sang bieu kien can ban  cua qua trnh bien hoa vu tru va cua cac  nh luat vat ly: tat ca nhng th ay a c  ghep thanh oi mot cach tinh vi e co the tr thanh  tng hp vi nhau. Vi tat ca nhng d kien ay,  th that kho long ma "tranh e khoi ghi nhan  cam tng nay la c cau hien tai cua vu  tru... a c d kien va d tnh trc, mot cach  t m, trong tat ca moi chi tiet." Tat mot li,  trong trat t cua vu tru, "chung ta gap thay c  bang chng co sc xac minh manh nhat, e chap nhan la  can phai co mot ke hoach v ai cho toan bo." [32] .

The th, vao chang cuoi cua cuoc hanh trnh  tm hieu nay, chung ta cham tran vi khong phai la  Thien Chua cua ton giao (kito giao), ma la vi  trat t oi phai co mot v a xep at.  Nhng thc ra, ang Thien Chua ma cuoi cung roi Paul  Davies cung anh ven m cho thay, ch la mot  con tao (=kien truc s) th ung hn la mot ang tao hoa.  Nhng trang ket trong cuon sach cua Davies c danh  e bieu hoa hnh anh cua v ay, nh la e lam  cho tron li ha a ra trong nhng trang au: gii  thieu khoa hoc nh la mon nghien cu co kha nang  thay the cho than hoc. Chung quy roi cung chang co  g khac ngoai giac m cu cua Comte ngay trc,  mong thay c ngay kien thc khoa hoc chiem han cho  ng cua niem tin ton giao, coi o la mc thanh  tu sung man ma tien trnh muon thu cua t  tng loai ngi nham ti.

Vay, Thien Chua cua Davies la nh the nao? Trc  het, nh va noi tren ay: khong phai la ang  tao hoa a dng nen moi s t khong khong;  phan vu cua ang ay thu gon vao trong cong tac "uon  nan va sap xep vat chat." La "kien truc s  thien ha," la "sieu ky s tinh tu,"  ang thng e-con tao ay cung co the co nhng ac  tnh vnh cu va vo han het nh chnh vu tru. Tuy  nhien, ang ay khong phai la mot ang toan nang:  "khong co kha nang hanh ong ngoai pham vi  cua cac nh luat t nhien." Con ve cac u pham  khac cua Thien Chua, nhng u pham co tnh cach ca  v hn, th khong thay noi en; mot ang thng e c gii  thieu qua hnh anh nh the, tat khong co g la de  thng hap dan oi vi tam tnh ton giao ca, nhng  xem ra Paul Davies khong cam thay chut g la ngai ngung  oi vi chuyen o ca; du sao th muc tieu nham ti  van la tm cach thay the cho c ton giao. "Chung  ta co the goi hu the ay la thng e t nhien,  thay v sieu nhien"; cung co the quan niem "ngai"  nh la mot loai "sieu tr tue," hien hu t  au cuoc sang tao, va a am nhan "tac vu  bien oi tnh trang Big Bang hon on thanh Vu  tru hoan b va th t nh chung ta ang thay."  Va d nhien la tat ca nhng ieu o a  xay ra "trong khuon kho cac nh luat vat ly." [33]  

S d vu tru co c trat t nh the, chnh la  v ngay t au cung nh suot trong qua trnh bien hoa,  hang co mat "tr tue hoan vu" ay "trong  khap ni e trc tiep ieu khien Vu tru." Hnh nh  ch tr co mot mnh Paul Davies ra, khong ai la khong  nhan ra ro cai v "thng e t nhien" ay giong  het cai "thng e" xuat than t nhng suy  luan t bien theo vu tru quan cua phai Stoa, ve mot  Logos (Tr) hoan vu va noi tai hang truyen  sc sinh ong cho moi s va ieu khien moi s. Moi quan  he than can ay cang hien ro qua s viec rot cuoc  tac gia a i en cho ong nhat hoa vu tru  vi mot ang thng e chuyen lo trat t: "Vu tru la mot tr tue, mot he thong t to chc co kha  nang t quan sat lay chnh mnh." V the, co the coi vo  so tr tue trong loai ngi nh la "nhng  hon ao y thc nam gia mot bien ca tr tue." [34] . Nh the la mot lan na, chung ta lai c  thay tai xuat mot y tng cu khac trong triet hoc  Hy lap: y tng ve mo thc tr nang c coi nh la  phan t thong d trong tong the cua nous (tr  tue) hoan vu.

Tai sao rot cuoc, Paul Davies cung a nhan ra la  can phai cau vien en gia thuyet-Thien Chua, cho  du thng e cua ong ch la mot ang rat la  ky la oi vi tam thc ton giao thong thng? Chnh  tac gia a vi mot nhan xet sac ben (ma chung  ta se co dp ban en trong phan phan tch ve tac pham  cua Hawking), cho thay ly do cua s viec cau vien  o: co the la khoa vat ly cuoi cung roi se tm  ra c cong thc toan hoc co sc bao ham toan bo  thc tai vao trong cung mot nh luat duy nhat. Tuy  the, Paul Davies cung nhan la ca trong hoac chnh  trong trng hp ay, cau hoi to ln va chung quyet  cang tr nen bc bach hn: "tai sao lai phai  can en sieu nh luat ay?" Nh the co ngha la  vat ly hoc co the giai thch ve nguon goc, ve cau truc  va cach van hanh cua vu tru, nhng lai  khong co u sc e giai thch cac nh luat hay sieu  nh luat cua chnh mnh. Cac nh luat nay "phai  co mat ay ngay t au th Vu tru mi  co the xuat hien c." [35] Noi cach khac: theo mot loi  tien lng het sc lac quan, th nhieu lam la i en  cho tm ra c mot cong thc vat ly toan hoc  co sc gom ham tat ca cac hien tng t nhien  vao trong cung mot nh luat duy nhat. Cong thc ay  co the giup cho hieu tron c toan bo thc tai, nhng  cung van khong the lam cho thc tai hien hu  c. [36]

Tom lai, du co tm ra c mot cong thc om tron toan  bo thc tai, th cung khong phai v the ma co  the gat bo c s hien hu cua Thien Chua.  Bat qua th giong nh kieu Davies quan niem, cong thc ay  cung ch "lam cho y niem ve mot Thien Chua-tao  hoa tr thanh d tha, ch khong the phu nhan  cho la khong co mot tr tue hoan vu c: mot  tr tue lam thanh phan cua Vu tru vat ly  duy nhat nay. Tc la mot thng e t nhien, ch  khong phai la sieu nhien." [37]

Tac pham c em ra phe bnh tren ay, a ng tren  mot phng dien tong quat ma e cap en nhng van  e thc tai (nguon goc va y ngha) at ra. Vien anh  toan dien ay a giup cho bai viet nay co  c mot cai nhn bao quat ve pha cac chieu kch chnh ang  cua van nan ma cac nganh khoa hoc t nhien at  ra cho van e Thien Chua hien hu. Con tiep sau ay,  th cong sc tm hieu se c don vao trong mot khuon  kho thu hep hn: vien tng tong quat se c cu  the hoa ra trong hai pham vi ln cua thc tai, tc la  trong lanh vc cua sinh hoc, tm hieu ve nguon goc  cung y ngha cua s song, va trong lanh vc  cua vat ly hoc, tm hieu ve nguon goc cung y ngha  cua vu tru. The nen, trong phan di ay, bai  viet se trnh bay ve cong tac lan lt phan tch  cac tac pham a viet ve nhng van e thuoc tng pham vi mot cua hai nganh khoa hoc va noi, cung  nh se ao sau them ve loi nhn tong hp cua  Davies ve cac van e ay.

2.2. Th ong ho mu thay v Thien Chua

Richard Dawkins la mot nha tap tnh hoc noi tieng cua  ai hoc Oxford, va a tng c d luan rong rai  biet en, qua tac pham The selfish gene; trong o, ong  a trnh xuat mot hnh thai giam nhe cua khoa xa  sinh hoc (sociobiologa) do ong nghiep ngi Bac  My cua ong la E. O. Wilson e xng. Cuon sach  va noi co thanh cong ve phng dien xuat ban,  th chnh la nh sc hau thuan cua mot cuon  sach khac (Th ong ho mu) ma sau ay chung  ta se th gia cong phan tch: tren au e cuon sach.--het  nh trong trng hp cuon sach cua Davies-- cung  thay co bong Thien Chua hien dien, du ch la di  mot hnh thai tnh lc. [38]

"Cuon sach nay a c bien soan vi niem tham  tn cam chac rang: oi luc c gii thieu nh la mau  nhiem ln nhat trong cac mau nhiem, nhng thc ra, cuoc hien  hu cua chung ta khong con c hieu la mau  nhiem nh ngi ta a tng tng, v mau nhiem  a c giai quyet roi." Va the la, vi  niem xac tn sang khoai ay, cong vi thai o an chac  ho hi, tac gia a khi au cuoc suy t cua  mnh. Vao thi nao, cuoc hien hu cua chung  ta a c hieu nh la "mau nhiem ln nhat trong  cac mau nhiem"? Vao thi ma khoa minh giao  a khong biet bao lan, luan chng da theo tnh cach cho  la b an cua s song e i en ket luan qua  quyet noi rang cau tra li duy nhat co gia tr cho  ieu b an o chnh la s hien hu cua Thien  Chua. Dawkins cho biet la hnh anh "th ong ho"  dung tren au e cuon sach cua ong, a c  mn t loi dien at cua W. Paley, mot than hoc  gia ngi Anh song hoi the ky 18, la ngi  a dung chiec ong ho lam th du e giup ai  chung thau hieu c rang ke hoach theo o vu tru van  hanh, la chnh bang chng cho thay Thien Chua hien  hu: thay chiec ong ho la t nhien ngh en s  viec phai co mot ngi th ong ho; th cung  vay, nhan ra c cau to chc vo cung phc tap cua  s song tat phai nhan la Thien Chua hien hu  that.

oi lai vi luan chng noi tren, mot luan chng a  c nhac i nhac lai dai dai suot trong ca cuon  sach, Dawkins a ra luan e nh sau: "ngi th ong  ho oc nhat hien hu that trong thien nhien, la chnh  sc nang ui mu cua thc the vat ly." Thuyet  tien hoa cua Darwin, "mot qua trnh t phat, ui mu  va vo y thc," la "li giai thch ve  s hien hu va ve moi hnh thai cua s song."  Nhan vat menh danh la th ong ho ay ch la mot  "th ong ho mu," bi "chang  co tr nao, ma au oc tng tng cung khong."  Tac gia thu nhan la a khong hieu tai sao lai  co the co nhng ngi vo than trc nam 1869 (la nam Darwin cho xuat ban cuon Nguon goc cac giong loai), v tng rang trc thi Darwin, luan chng cua  Paley a thc s co gia tr vng chac. Nhng, e bu  lai, ong cung chang hieu noi tai sao sau thi ong  to cua thuyet tien hoa, cung van con co nhng  ngi tin vao Thien Chua.

Con ng ly luan chay dai theo sau van e at ra  nh thay tren ay, cung chang co g goi la oc ao;  tac gia ch gi t the cua ngi trnh bay  theo cach cap nhat quan niem cua Darwin ve hien tng  s song. ai e, trong qua trnh tien hoa, co hai iem can  phai giai thch: a) s kien xuat hien cua cac  ca the hu c theo mot a tiem tien, e tr thanh  ngay cang phc tap them len, va vi nhng  kha nang hoat ong ngay cang cao hn; b) nguon  goc cua s song di mot dang thai nguyen thuy nhat.

a) Loi lap luan cua Paley va sc thuyet phuc cua  phng thc ay c xay dng tren c s cua mot s  kien thc nghiem: cac sinh vat, ac biet la cac loai  sinh vat phat xuat t nhng giai oan tien hoa gan  ay nhat, a lam cho chung ta kinh ngac v cau truc  phc tap ma co th t cua chung, en o c nhn  cau truc ay la tr oc lam nh tc toc hng theo  trc giac e ngh ve gia thuyet noi rang a co san  trc mo o an danh cho chung. Darwin cho rang cau vien  en ngau nhien e giai thch (theo kieu giao s Monod),  la mot viec lam quang voi va nong can. Theo  ong, th chnh iem nay, a xay ra mot "s  nham lan ang tiec" gia hien tng chon loc  t nhien va ngau nhien. a anh la cac  vu ot bien xay ra trong qua trnh tien hoa --tc la  trong s kien chuyen thong ma di truyen-- eu la  ngau nhien; tuy nhien, hien tng chon loc t nhien th  khong phai la ngau nhien; va con hn the  na, o la mot hien tng "trai ngc han lai  vi ngau nhien," v nhng ly do sau ay:

That vay, nhng sinh vat qua phc tap, qua v tat va  c cau truc theo mot o an qua hoan my nh the,  th lam sao a co the nay sinh boc phat mot cach  ngau nhien c! Vay th chung a phat sinh bang cach  nao? "Qua trung gian cua nhieu t ot bien tuan  t... i t nhng khi iem s ang." Tach  rieng ma xet, th moi mot t ot bien la mot  bc tien rat n gian, n gian en o co the xay  ra mot cach ngau nhien. The nhng, toan bo lien  trang cua cac t ot bien nh the th khac biet  rat xa so vi mot tien trnh hoan toan ngau nhien:  "tien trnh tch luy (cac t ot bien n gian)  a c chi phoi va hng dan bi mot "sc  song sot khong ngau nhien." Noi cach khac: hien tng  chon loc t nhien khong phai la chuyen may rui,  ma la mot qua trnh tien hanh theo mot tieu chuan  mau chot, tc la kha nang song sot, la "bc  thanh cong trong ng sinh san" a ti viec  phat sinh ra nhieu hnh thai ot bien, la mot cai g co  sc cai tien va tang cng nhng kha nang  sinh ton lau ben cua chung. Theo Dawkins th chnh ieu  o va ch co ieu o mi cat ngha c bc nhay  vot t mot mc het sc n gian len en mot mc  het sc phc tap. The nen, khong co mot o an hay chu  nh nao ca: trung han cung khong ma dai  han cung chang co; la ui mu, ong th ong ho  khong the nao d kien c nhng g se xay  ra trong qua trnh tien hoa ca; v the, khong nh Paley  ngh, chang co g la b nhiem, la la lung trong  qua trnh tien hoa ay ca; nhng du sao th o cung  khong phai la mot tien trnh ngau nhien. [39]

Tong ket chuoi ly luan cua mnh, Dawkins a het  li nong nhiet tan dng cai "bc nhay vot nho  nho" kia. Cuoc tien hoa a phai i qua  con ng cua nhng ot bien tng t va  tng bc. Tai sao lai nh the? Bi v, neu khong  (neu phai i qua nhng bc ot bien ln hn), th  nguy c chet mat i cung se ln hn oi vi cac ca  the ot bien; bc nhay vot cang nho th cang  de c he thong sinh thai ong hoa. [40] Nh the, ch co hien tng tch  luy nhng bc nhay vot ngan nho th mi co  c he so song sot kha d --ta nh mot th  ho chieu sinh hoc-- giup cho a tien hoa vt qua c  nhng oan ng dai rong hn.

Tong ket lai: con mat ky dieu cua con ngi, con  mat ma Paley tng het li ca tung, khong the nao  do ngau nhien ma co c; nhng roi no cung chang  can en mot o an hay chu nh tien quyet nao e  ma co. e giai thch ky cong ni con mat, th ch  can i t mot thc the X het sc n gian, roi tiep  o, c dan dan gai ghep them cho no nhng ot bien  lien tiep, nhng ot bien co c nh nhng bc  nhay vot tuan t va co sc tch luy. Moi  bc nhay vot la mot bc cua ngau nhien.  Ket qua cuoi cung (con mat) th lai khong phai  la ngau nhien: nhng c che (co nhien la ui  mu va vo y thc) cua bo may chon loc t nhien  a dung chiec mang loc he so song sot, ma  ieu khien toan bo qua trnh trien phat ay.

b) Con phai e cap en mot van e gai goc hn na,  o la: s song a phat sinh bang cach nao? Ban ve bc au ay trong qua trnh sinh hoc khong  lo la mot viec lam co tieng la rat kho khan  trong lanh vc cac sach bao chuyen mon [41] Khong chut tranh ne van e,  Dawkins a giai thch cho oc gia cua ong hieu  ro ve van nan gai goc va noi. Mot trong nhng  ac tnh cua sinh vat la kha nang sinh san.  Vay, e co the tien hanh c, th tien trnh sinh san  (phan oi) phai nh en mot c che phc tap. Cha  u: e lam cho c che ay van hanh, th can phai  co mot chat xuc tac. Cuoi cung (va ay la iem  nghch bien vi bc au cua van e can ban  en), viec chat xuc tac ay nay sinh mot cach t phat  la mot ieu het sc v tat (kho long ma xay  ra), tr phi co anh hng dan loi cua  mot thc the khac co kha nang sinh san t phan oi.

Noi cach khac: gia thuyet th ong ho mu la  mot gia thuyet het sc vng chac, vi ieu kien  la a co san bc au kia roi; con  e cho co c bc au ay, th gia thuyet kia hoan  toan bat lc, khong giup c g. V the, Dawkins thu  nhan la du sao th cung van co ngi ngh  rang xet cho cung, ong th ong ho cung khong en  noi mu loa cho lam. Va rot cuoc, cung phai  nh va en Chuyen vien soan o an: tuy khong  trc tiep can thiep vao viec hnh thanh con cop, con  chien, nhng chnh v nay "a lap rap nen c che  nguyen thuy cua kha nang sinh san phan oi"  va truyen cho thc the au tien co kha nang sinh  san phan oi, sc nang can thiet e khi ong qua  trnh bien hoa. Tuy nhien, Dawkins ly luan rang nhu cau can  en Chuyen vien soan o an nh va noi, "t triet  tieu i," bi v con co the hoi them rang:  ai a soan ra o an e dng nen ong Chuyen vien soan  o an? Neu c tiep tuc tra li la luon luon  a co san thc the ay, th tai sao a khong the  tra li ngay nh the oi vi chnh s song hay oi  vi ca ADN na?

Khong can cau vien en mot thng e-chuyen vien soan o  an, tat phai can nh ti ngau nhien? Xem ra khong  con co mot loi thoat nao khac. Dau sao, th cung  con co the can lng lieu lng cho khon ngoan c:  "Ty le may rui nao, phan lng phep la nao  th va cho yeu cau ay?" Dawkins a t hoi  nh vay; va lam the la chuyen de hieu, bi  v, can phai hp ly hoa so lng cua nhng bat ng can en, e khoi ri vao the buoc  phai cau vien en thuyet hu than.

Co mot bien thien trong phep tnh xac suat nay gi  phan vu giai quyet van e neu ra e xem co phai  s song ch hien dien tren hanh tinh nay khong thoi,  hay la hien dien ca nhng ni khac trong  vu tru na? [42] Gia du s song ch co mat tren qua at nay  ma thoi, th xac xuat tnh ra c cua no, la  mc "mot phan (tren) mot tram ty ty."  Giai thch cho nhng ai rung mnh choang vang trc  con so kinh hoang cao vut ay, tac gia a a ra  hai nhan nh: con so ay lam cho chung ta kinh hon, v chung  ta tnh vi nhng thc o xac suat qua ngan, ch tng  ng vi quang i con ngi, ch khong theo ty  le cua cac tien trnh trong vu tru. Thc ra, con so  khong lo ay co the giam xuong c rat nhieu. Lam  the nao?

Theo thien y cua toi, hn bat c phan trnh bay nao  khac, oan viet ve cach thc Dawkins tra li cho van  nan va neu, noi len ro tnh chat mong manh trong loi  trien khai ly luan bap benh cua ong; chnh Dawkins cuoi  cung roi cung phai chu nhan ieu o. Sau khi loai  bo ly thuyet mot thi oanh liet, cau vien en cai  goi la "xup enzim" (thc the co trc s song  ma ca Davies cung loai bo) --ly do la  v cac cuoc th nghiem trong phong th nghiem e tm  hieu ve no, a khong tm lai c "mac xch anh  mat" (tc la khi iem cua viec sinh san  phan/nhan oi), Dawkins a chon ly thuyet khoang chat  vo c do G. Cairns-Smith e xng. Theo ly thuyet nay, th  s song at c s ni nhng tinh the vo c co kha  nang (nh la silicat chang han) sinh san t nhan oi  len, va sap nhap vao trong cau truc cua mnh nhng  phan t hu c (ac biet la axt nucleic), e cac  phan t nay lam cho kha nang chon loc luy  tch cua mnh boi tang len. Them mot bc ot bien khac  --tat nhien la nh nhng t bien hoa li ti  va tng nac-- a giup hoi u ieu kien  e at en quy ma ADN, la tac nhan co kha nang  sinh san ln manh hn, tc la co sc e lan lt  thay oi va loai bo cac nhan to vo c kia i.

Dawkins nhan rang gia thuyet ong e xuat, la mot  ly thuyet nam tren tang xanh cua nghe thuat t bien;  nhng bc nhay vot li ti (hien tng chon loc luy  tch) cua cac tac nhan vo c co kha nang sinh san  nhan oi, ung la "nhng phi vu t hon gia  tng"; toan bo cong trnh rap noi cuon phim gia  nh ve tien hoa nh the kia that khong khac g mot thien  "khoa hoc vien tng, va co the la a  khong tranh het cho c nhng canh tiet gng gao."  Nhng ong cung noi them (e may ra co an ui cho ai  c phan nao) rang "co the coi tat ca cac gia  thuyet khac ban ve nguon goc s song, eu la gng  gao va kho ma tin cho c": sac ca mui  mau nhiem. Nhng, "la nhng khoa hoc gia, khong  nhieu th t, chung ta cung can phai lo at lai van  e, neu thc s chung ta khong nhan thay co g la b  nhiem ni nguon goc cua s song ca," khong  coi o la mot hien tng "co cung la lung."  Chnh the, du la the nao i na, th ly thuyet  ma chung ta ang co cong xay dng, cung van co  bon phai am bao cho toan ven tnh v tat cc  o (hay mc xac suat cc tieu) cua viec s song xuat  hien, phai chap nhan oi dien vi ly luan nghch bien  nay la: e c coi la ang tin, th ly  thuyet "can phai cho thay rang mnh e xuat nhng  ieu kho ma tin c oi vi sc tng tng co  han cua con ngi." Va Dawkins ket luan: "du  sao, chung ta cung cha biet c mot cach chnh xac la  tien trnh chon loc t nhien a bat au tren qua  at nay nh the nao"; gia thuyet e ngh tren  ay "ch nham muc tieu khiem ton nay la n thuan  giai thch ve cach thc theo o, tien trnh ay a  co the xay ra c." [43]

Nh a thay, lac quan ho hi luc m au cuon  sach (mau nhiem "khong con la mau nhiem na"),  bay gi thai o ban au ay cua tac gia a  tr thanh than trong, de at; tuy nhien co than  trong de dat, th cung khong can noi noi niem  chua chat a lam cho tac gia cay cu ket luan vi  mot li noi bong ma mai cay oc chong lai thuyet hu  than; theo ong, cau vien en mot ang Thien Chua e giai  quyet mot ieu b an la mot viec lam vo can c,  d tha, nhat la thai o cau vien ay con gia  thiet them rang Thien Chua can d vao trong vu tru  bang cach "luc nao cung bat chc tng ly  tng ty nhng g co the nh guong may chon loc  t nhien ma xay ra trong a tien hoa."  Nhng, th hoi: ai bat chc ai? Sao ma ong Dawkins  lai khong thay rang luan chng kia cung co the ao  ngc c: co phai Thien Chua a hoa dang am tham  lam a tien hoa t nhien... hay la ngc lai,  qua tai kheo tay cua th ca hoa trang Dawkins, a  tien hoa t nhien a co gia dang ong vai Thien  Chua?

2.3 Lch s cua thi gian

Ca tac pham lan tac gia eu noi tieng. Ngoai  ra, khac vi hai cuon sach ban ti tren kia, cuon sach  cua Hawking a gay khong t song gio lam day len  mot so thien bnh luan phan ng t gia gii  triet gia va than hoc gia. [44] V the, ay, ch xin trnh thuat rat van tat  ve noi dung cua cuon sach.

Trong li e ta, chnh C. Sagan a nhan manh noi rang  o la mot cuon sach thuoc lanh vc than hoc:  "ay la mot cuon sach viet ve Thien Chua... hoac,  cung co the noi la viet ve s vang mat cua  Thien Chua. T Thien Chua c dung ti nhieu  trong cac trang cua cuon sach." That vay, chu y  cua Hawking la e xuat mot kieu mau vu tru  lam sao e khoi can phai cau vien en hanh  ong tao dng cua Thien Chua. e c the, th can  loai bo vu no big bang ra khoi kieu mau  ay, v vu no nay oi phai chap nhan mot khi  iem tuyet oi cho thi gian, cung nh cho chnh toan  bo vu tru, va do o, oi phai danh mot  cho cho Thien Chua. [45] Trai lai, theo  tac gia, mot vu tru vo thuy vo chung th khong  can en Thien Chua, va se lam cho Thien Chua  tr thanh tha thai, vo dung. [46]

Neu thuyet tng oi ung va ay u, th can phai  co mot big bang (mot hien tng ngoai thng/co  mot khong hai) vao luc khi au cua thi gian  (cua vu tru); o la ieu ma Penrose va  Hawking a chng minh hoi nam 1970, va vi ieu o,  ho a xac nhan la cac d lieu quan sat c,  a noi len dau chng cua vu no ln ay cua thi  nguyen thuy. Hawking cong nhan rang "ngay nay, hau  nh het moi ngi eu gia thiet cho la vu  tru a khi au vi mot hien tng ngoai thng  nh kieu big bang." Chuyen ma mai la bay gi,  chnh ong Hawking lai i thao d luan thuyet ma chnh  ong a tng gop phan cung co. [47]

e at ti tieu ch mnh nham, va sau khi lu y cho biet  ve tnh chat bat toan cua thuyet tng oi ni  rong, tac gia e ngh nen bo sung no bang mot ly thuyet  khac, bang mot ai ly thuyet rieng phan, tc la ly  thuyet c hoc lng t, hau co c "mot ly thuyet  oc nhat co gia tr vng chac," "mot ly thuyet  tong hp va toan dien, kha d dien ta  c het moi hien tng trong vu tru". [48] Co the co c mot ly thuyet nh vay trong thc te hay khong?  Hawking cho la co the, va con cho rang trong thi  ai chung ta, ieu o co the c coi la kha cai nhien.  Ly do la v chuoi dai cua cac ly thuyet ngay  cang co uy the va cang tinh vi c lien tiep  e xuat, roi cung "phai dng lai mot  gii mc nao o" va cuoi cung roi cung  phai hng don ve "mot ly thuyet chung quyet nao  o." Chng 10 cua cuon sach c danh cho viec  xay dng ly thuyet ay va theo toi, o la chng mau  chot cua cuon sach; trong chng nay, tac gia a  co noi ket cac gia thuyet lai vi nhau, va em het  tai tr mnh ra hau th tm cach tuan t cha tr  cho tng kho khan rieng cua moi mot gia thuyet.

Va cuoi cung, tac gia a e ngh nhng  g? Th ay: thuyet tng oi ni rong a khong biet en  nguyen ly bat xac cua c hoc lng t. S d  nguyen ly ay a khong a en cho phat hien nhng  sai biet so vi khao sat thc nghiem, th chnh la  v nhng hap dan trng khao nghiem cua  chung ta thuoc vao loai qua nhe. Nhng lai co hap dan  trng rat manh trong hai trng hp sau ay: cac lo  hong en va big bang. Trong cac trng hp nay,  nhng he qua ma thuyet lng t tien oan,  se rat la quan trong. The nen, viec dung ly thuyet  lng t (nguyen ly bat xac) ma nghien cu cac lo  hong en, cho thay c ieu kha d nay la khi  nhng hat c ban di ong trong mot quang ngan,  vi mot toc o nhanh hn toc o anh sang, th chung se  vt xuyen qua chan tri cac bien co va thoat ra  khoi lo hong en. Va the la co nhng hat  c ban trong khoang "trong" (pha ngoai  chan tri cac bien co cua lo hong en); v the,  can phai nhan rang chung quy roi cac lo hong en cung  "khong en noi en" nh chung ta tng, v chung  co phat xa. ieu nay cho phep suy dien ra rang hien  tng suy sup trong lc ma thuyet tng oi ni rong  tien oan, th khong en noi mot chieu nh ngi ta a  tng.

Tom lai, viec phoi ket c hoc lng t vi thuyet tng  oi ni rong, cho thay la ly thuyet nay cha ay  u, va cho phep quan niem ve khong-thi gian nh  la mot khoi ln co bon chieu kch, hu han nhng lai bat tan, tc la khong b ben (giong  nh dien tch trai at: hu han ve mat chieu kch, nhng  khong co b mep ngan loi dan vao quang trong).  That ra, trai vi thuyet tng oi ni rong, thuyet lng  t trong lc chang nhng khong oi phai co  mot trang thai ty trong tot o nguyen thuy co sc  phun phong ra vu no big bang (khi iem cua thi  gian), ma con cho phep quan niem ve mot kieu mau  vu tru co sc phoi hp trong lc vi ba loai nang lc  kia, va nh the la co the ngh en mot th "thi  gian tng tng," "phoi ket lam mot vi cac  chieu kch cua khong gian," co the ao ngc --tc la co the i t tng lai ve lai trong qua  kh-- va thc ra, con that hn ca cai thng  c goi la "thi gian thc" (ung ra th thi  gian nay "ch la ao tng"). Thi  gian thc co au va co cuoi, co nhng ac tnh, tc  la nhng bien gii; con thi gian tng  tng th khong co nh vay. Va nh the, co the hnh dung  ra c mot vu tru hu han ve mat chieu kch,  nhng cung luc lai khong co bien gii (bat tan)  khong-thi gian. "Vu tru hoan toan t tuc"  ay khong co khi iem cung chang co chung cuc, "khong  c tao dng nen, cung chang b tieu huy i. Vu  tru ay ch co viec hien hu: n thuan la the  thoi." The nen, tm hieu ve nguon goc vu tru la  mot viec lam vo ngha, hoac noi cach khac, gia thuyet  ve mot thng e tao hoa la mot gia thuyet hoan  toan d tha.

Hawking a nhac i nhac lai rang trnh thuyet cua ong  "ch co tnh cach thuan nhat la mot e xuat,"  khong phai a c dien dch ra t mot nguyen  ly nao, va kho ma xac minh c qua con ng  thc nghiem. Cao lam th gia thuyet nay mong co c  mot cho ng trong lanh vc toan hoc, cung  nh co c kha nang "e xuat nhng tien kien  kha d an nhp vi nhng g quan sat c": ch  the thoi.

Ket thuc trnh e, chnh tac gia a neu ra mot cau  hoi mau chot nh sau: v ay ch la mot gia thuyet  vat ly-toan hoc (mot tong the nhng quy tac va phng  trnh), th th hoi "cai g se chuyen sc linh  ong cho cac phng trnh, va co u sc tao nen mot  vu tru co the c dien ta bi chnh cac  phng trnh ay?... Co phai la cai ly thuyet tong  hp co sc thuyet phuc nh the kia, a co u sc  e lam cho chnh mnh hien hu? Hay la phai  can en mot ang tao hoa?" Nh vay, Hawking a at  lai van e ve mot ieu ma chnh ong a khang nh  trc kia, cho la: vu tru, theo kieu mau ong e  ra, th co u sc e t tuc (self-contained), ch  "khong phai la a c tao dng... No ch  co viec hien hu: n thuan la the thoi."

Du sao, th cung ng nen quen rang thach o Hawking  a ra, can c anh gia khong phai la tng phan,  nhng la theo kieu c an ca nga ve khong. Neu  thc s gia thuyet ay ung, th co the c ap dung  cho toan bo thc tai, "ke ca bat c c the phc  tap nao, chang han nh la con ngi vi kha  nang quan sat lch s cua vu tru." Nh the,  theo tac gia, khoa hoc vat ly se co kha nang  thay the cho triet hoc, bi khoa nghien cu nay lam  nh a t bo nhien vu cua mnh (la lo ra  sc tra li cho cau hoi tai sao?), va  nh the co le la v a khong the "tien bo  nhanh bang cac thuyet khoa hoc." Tat mot li, neu  Davies a th em vat ly hoc thay the cho ton giao,  th Hawking a e ngh lay vat ly hoc ma the chan  cho ca ton giao... lan triet hoc.

3. Nhng thieu sot trong cach "khoa hoc" suy  t ve Thien Chua

Gia nhng y ngh ghi nhan c khi oc cac tac pham  tren ay, co le ieu suy ngh hien nhien nhat la  ieu nay: cau hoi ve y ngha (cua thc tai) a  tng b chu ngha duy thc chng mi (cho rang "tm  hieu ve y ngha cua thc tai- la mot viec lam  vo ngha) truc xuat ra khoi tru s t nhien cua  mnh (tc la ra khoi cac nganh khoa hoc nhan van),  th bay gi lai bat ng gap c thai o tiep on  an can cua cac mon khoa hoc "ran chac." Qua  that, ieu o cho thay rang cau hoi ve nguon goc (cua  vu tru, cua s song), hieu theo nh kieu a c  cac tac gia ban en tren ay at ra va giai  quyet, khong ch dng lai va cham dt ni chnh  mnh ma thoi, nhng con bao gom ca en cau hoi  ve muc ch, tc la ve y ngha na; v cuoi cung  roi, chnh cau hoi tai sao va/hoac e lam  g la nhng g can c lam cho sang to  khi gia cong tm hieu e tra li cho cau hoi t  au.

Bien giai cho s kien di dch cua cau hoi ve y  ngha, i t cac nganh khoa hoc nhan van bc qua lanh  vc cua cac mon khoa hoc t nhien, mot mha khoa hoc  rat mc sang suot (Prigogine) a noi nh sau : "chung  toi (cac khoa hoc gia) cam thay nhu cau can phai thoat  ra cho khoi vong anh hng cua hnh anh...  ve mot th hp ly tnh khoa hoc co gi the trung lap";  ong noi them: "khoa hoc khong the t tach mnh ra khoi  cuoc mao hiem cua loai ngi c..., trai lai,  het nh moi lanh vc sinh hoat khac trong nhan loai, khoa  hoc can phai biet ra sc tham d vao trong cong cuoc  lam nen y ngha". [49]

S d co the xac nh c rang chung quy, tat ca  cac tac pham phan tch tren ay eu a at van e ve  y ngha, ch khong phai ch neu len cau hoi ve nguon  goc, chnh la v iem quy chieu chung cua tat ca  cac tac pham ay, la khong g khac ngoai cau hoi  ve Thien Chua. Du mot so ngi co ngh khac, th  cung khong phai la de e nao trang khoa  hoc ngay nay quang bo i cho xong c cau hoi  ve Thien Chua. Trng hp cua ba tac gia ban  en tren kia cang lam cho cam nhan tham tha hn  li canh cao ch ly va khon ngoan sau ay cua  triet gia Zubiri: khong nhng ngi co long tin,  ma ca ngi vo than na, cung can phai  xay dng c s vng chac cho lap trng cua  mnh, va chng minh cho quan iem ay, ch khong nen t  man ong o trong cai the conditio possidentis (t the  s hu chu) ngay ngo e ch coi nh pha oi  lap mi co bon phan can phai chng minh (con mnh  th khong). [50] Mot khi a at van e e tm hieu ve toan bo  thc tai, th khong the nao tranh ne c van e Thien  Chua, hoac Thien Chua at thanh van e. Du ket luan  cua ho co gia tr vng chac hay khong, th cac tac  gia Davies, Dawkins va Hawking cung a gay c  tn nhiem ve mat tr thc v a khong tranh ne nhn thang  vao trong ni sau tham tan cung kia cua van e  nguon goc va cu canh cua thc tai.

D nhien la cac tn hu se khong cam thay  hai long cho may ve nhng thanh qua ma  cac cuoc nghien cu do ba tac gia thc hien, a mang  lai, ac biet la v trong o, ho nhan ra ba thieu sot  quan trong va phng hai nang en gia tr cung uy tn  cua chnh cac cuoc nghien cu ay; cac thieu sot o la:  chu ngha duy khoa hoc, nhan quan sieu hnh hoc que  kech, va kien thc than hoc sai sot

a) Chu ngha duy khoa hoc

Thai o bam chat vao nao trang duy khoa hoc oc thay  ni cac tac gia tren ay, la mot yeu to ma  theo thien y cua toi, ch rieng t no khong thoi, cung  a qua u e lam cho viec trnh bay luan e  cua ho b mat han gia i roi. Chang han: Davies a  chu trng em vat ly hoc thay the cho ton giao, ly luan  rang lam nh the th co li hn cho chnh ton giao, ke  ca cho viec tm kiem Thien Chua. Dawkins th ha hen la  se dung cac c che sinh hoc hang ieu hanh qua  trnh tien hoa ma minh giai tron ven ve "mau nhiem  cuoc hien hu cua chung ta." [51] Trong ba tac gia noi tren,  ch co Hawking la co thai o qua quyet nhat trong  chu trng cho rang khoa hoc co kha nang tm ra mot  "ly thuyet thong nhat," "ly thuyet chung quyet,"  "ly thuyet toan dien," kha d giai thch  c tat ca. Nh the, vat ly hoc loai khong nhng  ton giao ma ca triet hoc na, ra ngoai cuoc,  va lam cho chung ta hieu thau c "t tng  cua Thien Chua." Tom lai, ca ba tac gia a  ngang nhien oi mot th lot tieu bieu nhat cua forma  mentis (nao trang) duy khoa hoc, cho rang ch co ly tnh  khoa hoc mi ang c coi la ly tnh, va ch  ly tnh ay thoi mi co u t cach e gi oc quyen  tren moi lanh vc cua thc tai.

Hau qua tat yeu cua thien kien ay la lap trng  cho rang ton giao va khoa hoc khong the nao oi tri  chung vi nhau c, va e lam bang cho quan iem o,  mot so phat ngon thieu chnh xac va khong may vo t  a c trng ra. Chng mot trong sach cua Davies cho  thay ro ve iem nay. Cung the, lap luan ung  ho quan iem tien hoa cua Dawkins ban au a chuyen  bien thanh nhng li ang cay ch trch chong lai  quan iem sang tao, vi thanh kien que kech en o a  lan lon ong nhat hoa giao ly kito ve cong trnh sang  tao vi loi nhn sang tao meo mo theo kieu "chu thuyet  sang tao khoa hoc". [52] Cung mot cach kieu ay, Hawking a  bo cong trnh thuat goi la e cong hien oc gia,  mot loat nhng mau truyen vo v ve Vaticano; nhng  tiec thay khong mau nao la khong ay day nhng  iem hoan toan trai vi s that lch s.

Dng nh khong con nghi ng c na, thi  ai ngay nay ang chng kien mot cuoc tai xuat loi  thi cua hien tng duy khoa hoc. Tuy nhien, e cho  cong bang th cung can lu y ngay la chu thuyet  duy khoa hoc nay ch thuoc vao loai on hoa  ma thoi. Chang the ma du co khang nh vi nhng  ket luan dt khoat, th cac tac gia cung eu m  m to to, cho thay rang cac nhan nh ho a ra  ch co tnh cach thuan tuy c oan. La nhng  nha bac hoc thanh thao va chan tam, ho nhn nhan  la ng loi khao sat cua ho ch co tnh cach  phong nh, do dam, "tiem can." Davies thu nhan  rang "du khoa hoc ngay nay co thu lm c nhng  thanh cong lay lng, th khong phai v the  ma khoi b coi la phi ly - e khong noi la  ien ro - khi cho rang khoa hoc co kha nang giai ap  cho het moi cau hoi can ban". [53] cua cuoc hien hu. Con Dawkins,  nh a thay, th cong nhan rang t ban chat co hu  cua chnh van e s song, moi co gang e "giai  thch" ve nguon goc cua no, eu a dan en cho  cam ngh cho rang o la mot ieu v tat en tot o  (khong the nao tng la a co the xay  ra/la "phep la"). Hawking nhan manh rang "bao  gi th ly thuyet vat ly hoc cung la tam thi,  cung ch la gia thuyet: khong bao gi co  the chng minh c". [54] . Chnh v the, ong  a t hoi khong biet "ly thuyet tong hp"  (="chung quyet va toan dien") gia nh ay  co the lam cho mnh hien hu c hay khong, va  neu co, th roi ly thuyet ay co thc s hu hieu hay  khong. Cuoi cung, ca Hawking lan Davies eu a  nhn nhan rang mot ly thuyet khoa hoc "co the phat nguyen  t sc gi y cua nhng ly do tham my hay  sieu hnh," tc la "cua ve ep va cua  nhng g la tinh vi trong thien nhien ma khoa hoc  muon tm hieu"; va nhn nhan vay tc la chap nhan  rang khoa hoc cung c cau thanh bi nhng  nhan to khong "khoa hoc," ngha la vt ra ngoai  lanh vc cua khoa hoc.

Tom lai, may man la a tieu hut mat roi cai thai  o t tn t ac, ay khieu khch ma chu ngha duy  khoa hoc thuan tuy cng nhac thng co ngay trc;  th chu ngha duy khoa hoc con sot lai ngay nay,  a anh mat han niem xac tn ay i roi, khong con  u kha nang e tin vao chnh mnh na. Nhng  du co lien hoi giong len li nhan nhu noi rang  nhng nhan nh mnh a ra ch co tnh cach tng oi ma  thoi, th qua cach thc trnh bay chac ran cac e xuat  cua mnh, gan cho chung mot tam c toan dien,  coi chung co quyen oc chiem toan bo tnh hp ly tren  tat ca, cac tac gia khoa hoc noi tren cung a  lam cho cac oc gia b ng kho chu khong  t, v thay lam the la chng.

b) Nhan quan sieu hnh hoc

Nh moi ngi eu biet, trong bat c cong viec nao,  th cung eu co t nhieu meo mo nghe nghiep. Trong trng  hp cua cac tac gia chung ta ay, iem meo mo nghe  nghiep hien ra ro nhat ni hnh thai sieu hnh hoc  tho s lam hau canh cho loi lap luan cua ho.  Sau ay la mot so th du ve trng hp va noi:

-- Tieu chuan khoa hoc luan ve viec phan ranh gia  cac bnh dien vat ly va sieu hnh trong tien trnh  suy ly, a b hoan toan bo quen. Ca ba  tac gia eu c thong dong rao bc t bnh dien  nay sang bnh dien khac ma khong chut e y en nguyen  tac lien tuc can phai ton trong. Nh chien thuat  anh lac hng t tng nham hp thc hoa hanh ong  vi pham va noi, ho bien bach cho rang s d nh the,  chnh la v ch khoa hoc mi co oc quyen ve mat ly tnh,  va v vat ly hoc a hap thu tron bo sieu hnh hoc  vao trong lanh vc cua chnh mnh roi. Nhng, ca  ly tnh lan thc tai eu khang c lai hanh ong  ap at co tnh cach gian lc nh the. Vay, khi Hawking  ha hen la se giai thch tat ca (toan  bo thc tai) --ke ca "chnh s song chung ta"--  hoac la khi Dawkins khoe khoang la a, vi s tr  giup cua Darwin, giai thch c mau nhiem cua  "chnh s song chung ta," th that ra, ieu ma ho  lam la ch giai ngha tat ca nhng g  nam trong ranh gii a c an nh t trc, tc  la nhng g nam trong lanh vc giai thch cua khoa hoc. Kho mot noi la viec at ranh gii trc  nh the a ngay t au, xen cut mat i cac chieu  kch that s cua van e: tai sao lai co mot cai g o  hien hu, thay v khong co g ca?. [55] Tai sao trat t  a co the phat sinh t hon on? Tai sao cai bat  tat t goc re lai co the tiep tuc ton tai c?

-- Ngoai viec lan lon ve bnh dien khoa hoc luan  nh a thay tren ay, cac tac gia cua chung ta  con lan lon ca trong viec phan biet gia hnh  thc trnh bay co tnh cach mieu ta (e tra  li cac cau hoi the nao va khi nao)  va hnh thc trnh bay e giai ngha (cho  cau hoi tai sao). oi vi Hawking chang han, cac  t "mieu ta" va "thau hieu" xem  ra c coi nh la ong ngha, v chung thng xuyen  c dung e thay the cho nhau. Dawkins trc tiep ban  en khai niem "giai ngha" va cho biet la:  giai ngha mot hien tng phc tap (du o la  "mot bo may" hay la "mot c the song")  la mieu ta ve "cach thc no van hanh."  Nhng thc ra, mieu ta ve mot s vat, ve mot hien  tng th khong nhat thiet la a thau hieu ve s vat hoac hien tng ay. Hn na: mieu ta ve  cach thc van hanh cua mot bo may hay ve tap tnh  cua mot c the th khong co ngha la a giai  thch cho u ve s hien hu cua no, ve ly do tai sao co no.

-- Trong trng hp Hawking, th tnh trang thien can  sieu hnh hoc cang to ra tram trong la thng  hn na. Toan bo luan chng ong a ra e co lam  cho Thien Chua tr thanh d tha, ch n thuan  da tren c s gia nh cua viec phat hien mot  kieu mau vu tru khong can en vu no big bang,  tc la khong co bc khi au cua thi gian.  Va Hawking a bien luan rang cai g khong co khi  au (theo thi gian/nien ai hoc), th cung khong  co nguyen ly (hu the hoc). Xin thu that: trc kieu  ly luan ngay ngo ay, ai ma khong chng hng sng  s! Thiet tng cung chang can phai mat th  gi e vach tran tnh chat nong noi cua loi bien  luan nh the; v t lau roi, cac nha sieu hnh hoc  Hy lap va cac triet gia Trung co a tng ban  luan sau rong va ay u ve iem ay. Khong ch co  the, lap trng cua Hawking con to ra bap benh  hn na: bi v, khong ch gii han cong sc cua  mnh vao trong no lc thiet at phng trnh: khong  co khi au (thi gian) = khong co nguyen ly (sieu hnh) khong thoi, Hawking con muon chu trng  them rang "vu tru khong bien gii" (va do  o khong can en Thien Chua) ay la hu han.  Nhng khai niem tnh hu han th lai ham suc  tnh bat tat, va oi phai co mot sc nang  truyen ban hien hu cho hu the bat tat, cha c  thiet lap ay. Nh the la "vu tru khong bien  gii va khong ben b" cua Hawking khong phai  la mot vu tru khong co nguon goc, khong co nguyen  ly. Va d nhien la tr phi co ai cho rang vu  tru ay cung ong thi la 1) khong co bien gii,  2) hu han, nhng 3) dau vay, van t tuc, va nhat thiet phai co, th mi noi khac i c. The  th, goi no la hu han co ngha la g? Tai sao  lai khong goi mot vu tru nh the --mot vu tru  khong bien gii va hn na, khong tuy thuoc (ve  mat hu the hoc) mot cai g ca, va co sc t  tuc-- la vo tan? Bi a khong biet nhan  ra rang van e triet hoc ve nguon goc hay ve nguyen  ly (hu the hoc) cua vu tru la mot van e  khac han vi van e vat ly hoc at ra e tm hieu  ve thi gian hien hu cung nh ve bc khi  au (nien ai hoc) cua chnh vu tru ay, nen ly luan  cua Hawking a gap phai ngo cut khong loi  thoat nh the. Neu can phai dien dch theo ngon t  pho thong, nhng g tac gia a trnh bay, th  co the noi rang neu luc au, thuyet tong hp a tien  hanh theo kieu mot lo hong en hap thu Thien Chua  tieu mat i, th trong giai oan ke tiep, lo hong en ay  a cho thay la khong en noi en cho lam; con  cai nghch bien "hu han-vo bien" th lai phat  xa ra Thien Chua.

Con Davies th het nh Hawking, cung a lam cho  ngi ta chng hng ngac nhien khi nghe ong tuyen bo  la "nguyen nhan va hau qua la nhng  khai niem thuoc thi gian," e t o ien  dch ra rang v trc big bang a khong co thi  gian, nen cung chang co the co mot nguyen nhan cho chnh big bang ay. Thiet tng cung can lu  y ieu nay la nguyen nhan va hau qua la  trc tien, nhng khai niem ve hu the (hu  the hoc), roi sau o mi la nhng khai niem thuoc  thi gian, va v the, tnh cach u tien hu  the cua nguyen nhan oi vi hau qua khong nhat  thiet oi phai co tnh cach co trc ve phng  dien thi gian.

-- Cuoi cung, con co mot ieu khac cung lam  cho oc gia ngac nhien khong t, o la hau nh con  ngi khong co c mot cho ng, mot vai tro  nao trong cong trnh nghien cu va soan thao  cua ba tac gia noi tren. Vu tru ma ho trnh  bay cho chung ta, la mot vu tru vang bong con  ngi. Mot vai lan rat hoa hiem, Hawking co tnh c  nhac thoang en con ngi (chang han nh la khi noi  rang gia thuyet tong hp cua ong se giai  thch c tat ca, ke ca "con ngi"). Toi  a co dp nhac en chu thuyet duy vat ly cua  Dawkins; th ve mat o, Davies cung khong thua kem g: cac  chng sau va bay sach cua ong ta a nhan  manh en viec nhn nhan con ngi-c gii (may),  cung noi len thai o tn nhiem oi vi gia thuyet  quai d cho rang trong mot tng lai khong xa, se thanh  hnh mot th giong lai sinh ra t con ngi va may  moc; va o la gia thuyet a c cac tac  gia khoa hoc gia tng tan dung khai thac.

Thai o im lang day ac ve con ngi nh va thay  tren ay, khong the nao ma khong anh hng  en vu tru quan va en lap trng oi vi van  e Thien Chua c. Gia du vu tru ch la mot  thc the thuan tuy vat ly, trong o con ngi n thuan  la mot hien tng phu khong ang ke hay la "mot  gia muon van s vat," th cau hoi than-hoc  (Thien Chua hoc) se tr thanh n gian i hn  nhieu; oi vi vu tru ay, thng e nao th cung  tot ca, ke ca thng e cua Davies. Song, neu  trong vu tru ay, ngoai cac c che va nhng  san pham che tao khac, con co con ngi, tc  la nhng thc the ca v, th luc o, cau hoi  se tr thanh vo cung phc tap. Bi le,  nhng g co the giai ngha ay u ve mot san  pham che tao du la phc tap en bao nhieu i na,  th d nhien la cung van khong u e giai  thch ve hien tng ban nga ngoi v.

c) Kien thc than hoc sai sot

Trc khi ket thuc cac nhan nh phe bnh nay, thiet tng  cung nen nhn lai nhng sai sot trong von lieng kien  thc than hoc cua Davies, Dawkins va Hawking. Kho ma  bien giai cho nhng sai sot ay c, v chnh ho a  quyet y can d vao cuoc ban luan ve mot oi tng  chuyen biet nhat cua than hoc, tc la ve van e  Thien Chua. Khong noi chi en cac mau giai thoai det  theu mau me nhac ti tren kia, ay, ch xin  lu y en nhng iem yeu, nhng ke h trong  cach bien luan, do nhng sai sot ve mat than hoc gay  ra. Nhng sai sot o la:

-- Thieu kha nang nhan thc ve khai niem hu  the tat hu. Tren kia, oc gia a co dp nhan  ra mot so iem trung hp co y ngha gia ba tac pham  chung ta ang ban ti. Co le iem trung hp noi  bat nhat la iem nay: ca ba tac gia eu ong  y cho rang giai phap at Thien Chua lam nguyen nhan,  khong giai quyet c van e, ma ch tr hoan  cau tra li lai thoi; v, khi ay cung con  can phai hoi them: ai (cai g) la nguyen nhan  lam phat sinh ra Thien Chua. Ma oi mot ngi  xac nhan co Thien Chua phai xac nh ve nguyen nhan  lam phat sinh ra Thien Chua, co ngha la oi ngi  ay phai phu nhan ieu mnh xac nhan, ch khong phai  ch n thuan neu len mot van nan khong thoi. Chnh the,  xac nhan co Thien Chua la xac nhan co mot hu the  tat hu (nhat thiet phai co, phai hien hu),  co mot nguyen nhan vo nguyen nhan, khong phat nguyen t  mot nguyen nhan nao ca. Co the choi bo hay chap  nhan "gia thuyet Thien Chua." Nhng, mot khi a  chap nhan ma con at cau hoi ve nguon goc cua  Thien Chua nh the, tc la t tng phan vi chnh  mnh. Tat mot li: cach thc goi la bien luan cua  Davies, cua Dawkins va Hawking thc ra khong phai  la mot le loi bien luan xng ung vi ten cua no,  ma ch la khong hn khong kem, mot hnh thc iep  nguyen luan, lay tien e lam ket luan, hay noi cach  khac: la mot loi ly luan vong quanh.

ang khac, neu thc s co mot hu the tat hu,  th anh hng tac ong cua v ay oi vi thc  tai cung khong phai la ch von ven ong khung  trong khuon kho cua van e nguon goc ma thoi.  Thien Chua la nen mong thng xuyen cua  thc tai ay, la ban nguyen, la tam iem chong  (tc la khong e thc tai ay v thieu nen  tang ma phai suy sup i) va la cu canh  toi hau cua no. V the, giao ly kito ve cong trnh sang  tao khong phai ch --ma cung chang phai  trc tien-- la mot ly thuyet ban ve khi  iem alpha cua qua trnh phat sinh thc tai; nhng  con la mot cach minh giai ve tnh chat b an cua  hu the bat tat, va cung la mot li giai  thch ve y ngha tron ven cua thc tai, tc la ve  moi quan he tuy thuoc ve mat hu the ma no co  oi vi hu the tat hu. [56]

--Thieu kha nang quan niem ve tnh chat sieu viet  ac thu, hay "tnh noi tai sieu viet" cua Thien  Chua. V thieu kha nang nh the, nen Davies a a  ra ly le sau ay chong lai lap trng hu than:  Thien Chua hoac la trong thi gian, hoac la  ngoai thi gian; neu la trong thi  gian, th "se b vng mac vao trong a van  hanh cua Vu tru vat ly"; neu la   ngoai, th "chang cach g co the tac ong trong  thi gian c," hoac noi cho ung hn: "khong the  suy tng c, v suy tng la mot hoat ong dien  ra trong thi gian." Hawking cung a phai  ri vao trong mot the b tng t, khi ong cho rang trong  vu tru hu han va khong bien gii cua ong,  khong con co cho ng cho Thien Chua na, xet  v vu tru ay chiem tron toan bo khong-thi  gian, khong con e cho cho (khong the cung hien  hu vi) mot ai khac ngoai chnh mnh. o la lap  trng muon thu cua loai sieu hnh hoc phiem  than xa cu, thng gi the am tham nhng lai  co mat khap ni e lam hau canh triet hoc --co  the la mot cach vo y thc-- cho loi suy luan theo  kieu ma cac tac gia cua chung ta ay a dung  ti.

Trong khi o, th trai lai, tnh noi tai sieu viet cua  Thien Chua oi vi the gii, cho phep suy tng ve mot  moi quan he gia hai pha, theo the cach bien chng ac  biet gia khac biet va tng tac, co kha  nang vt len tren nhng kho khan luan ly a tng  don Davies cung Hawking vao the ket ngo b nh a  thay tren ay, va vn cho ti tuyet nh cua the  cach t bieu at chnh mnh ra, trong mau nhiem Nhap  The cua Thien Chua. --Thieu kha nang e quan  niem ve mot Thien Chua hu nga. Tnh trang thiet  sot nay i song oi vi thai o "lang thinh khong  e cap en con ngi," nh a lu y tren kia oi  vi ca ba tac gia. Moi mot khi t Thien  Chua xuat hien trong cac tac pham cua ho, th phai  hieu la t ay c dung e ch ve mot th c  che vat ly, mot chc nang trong qua trnh tien hoa cua  thc tai. e noi cho cu the hn: Thien Chua se la cai khi ong a van hanh cho qua  trnh ay. Mot khi a at xong c s t tng cho  viec gian lc y niem ve Thien Chua (tc la loai  bo y niem ve mot hu the tat hu), th viec  chng minh vu tru khong can en Thien Chua, tr thanh  neu khong phai la mot tro chi cua tre  con, th cung ch la mot bai tap tng oi de  dang oi vi cac au nao a c trang b kha  (nh loai au nao cua cac tac gia chung ta ay).  Hn na, trong lanh vc che tao c gii, cang ngay  at c cang nhieu tien bo; hom nay, mot ky s trung  bnh co the che tao c nhng chiec may tinh vi va  co hieu nang hn mot th thu cong tai gioi hom  qua. Tuy nhien, van e la chnh cho tm xem co  phai Thien Chua ch n thuan la mot bo phan trong guong may vu tru hay khong, cho du Ngai co c  danh cho vinh d con cha c xac nh han, e gi  vai lam bo phan so mot cua guong may, hau phat ong  toan bo cac c che trong tong the. Mot khi a b xep  loai nh the, th Thien Chua ch con la mot mon o  phu tung danh e thay, va d nhien la van  con co the c cai thien cho tan tien hoan my  hn. Trong he thong c hoc ay, cach thc ly luan (logic) co  hu tien hanh nh the nay: bat c bo phan nao  trong tong the cua mot bo may cung eu co the thay  the c ca.

Tr lai vi van e cua chung ta: theo li cac  tac gia ban ti tren ay, th ngay nay, Thng  e primum movens (tac nhan chuyen ong au tien) cua  thi xa a c thay the hoac la bang hien tng  giao ong nang lng co kha nang tao dng t  h khong (Davies), hoac la bang chat silicat sinh  vat (hoac hau nh sinh vat) au tien(Dawkins), hay la  bang ly thuyet tong hp bao gom tat ca moi s (Hawking); e co the lam nh the, th ch can quy c trc  ve mot khai niem se c dung e bieu at Thien  Chua, mot khai niem cho that map m, tha noi theo  dong chay cua cac quan iem co mat tren au trng  tranh luan. Va ay chnh la luc than hoc co bon phan  phai noi len tieng noi cua mnh. La ngi  biet ieu, th khong ai co the cam khong cho cac nha  khoa hoc at cau hoi ve Thien Chua, bi v, "t  van ve Thien Chua la ieu hp le". [57] Tuy nhien, cung nen lu y nha  khoa hoc la can phai at ra va tra li  cho cau hoi ay trong mot cach thc sao cho hp ly.  ieu xem ra khong hp ly la nha vat ly hoc trong  t the la nha vat ly hoc, khong nhng t at  cho mnh cau hoi ve Thien Chua, ma con chu  trng gi chat cau hoi cung nh cau tra  li lai trong lanh vc thuan tuy chuyen mon  ac thu cua mnh; bi v hanh ong nh the  th chang khac chi trng hp mot nha vat ly hoc  em cac khuc giao hng cua Beethoven ra ma phan  tch theo phng thc nghien cu cua khoa vat ly hoc: ong  se khong phat hien va cam nhan c g goi la  y v trong cac khuc nhac ay, neu ong ch biet ghi len ay  bang viet, nhng phng trnh bieu at am sac, o  manh va tan so cac song nhac! Tai sao trong hai trng  hp neu tren ay, cach thc tien hanh khong c coi  la hp ly? Bi v trong ca hai trng hp,  sc nang ong cua cau hoi eu b chan ngang bop nghet  ngay t au bi chnh cai phng cach giai ap  khong thch ang.

Du sao, th cac tn hu cung van phai biet  n cac nha khoa hoc kia, v ho a e y lu tam en  van e Thien Chua. V o la dp e chung ta cung  t van lai xem chung ta a rao giang mot Thien Chua  nh the nao, ma bay gi con co nhng ngi  tai gioi va thien ch nh the ay van co the  tiep tuc quan niem ve Ngai theo mot cach kieu khac xa  en the so vi giao ly kito. T van the roi cung cha  xong; van con co the a ra mot nhan nh khac e  noi len moi u t cua chung ta oi vi s kien sau ay:  trong cac lanh vc sinh hoat cua loai ngi,  ch co than hoc va am nhac la hai pham vi duy nhat  khong co hang rao e ngan chan xam lan va khong  co ngi gac canh e ay lui nhng ai xam nhap: ch  can co tai va co cai may man khong biet mac cam  la g, th a co the eu khien c mot hoi hat;  cung nh ch can t menh danh hoac t phong cho mnh la  than hoc gia, th tat c nhan la the. V the, chang  co g la la cho lam, neu co cac nha khoa hoc loi  lac nh cac v noi tren, a t ong xen vao trong  chuyen ban luan ve nhng chu e thuan tuy than  hoc, va a khong co ai len tieng cho ho la thieu  nghiem tuc trong phng cach nghien cu lan lon pham vi  nh ho a lam ca.

Nh the, thiet tng cung can phai nhan nh them  rang than hoc khong nen to ra qua d ng, kho chu oi  vi cach thc bieu at va trnh bay cua khoa hoc,  cung nh, trai lai, khong nen chu bo tay trc sc hap  dan cua loi bieu at ay. Muc ch cua bai  viet nay la nham neu bat cho thay rang ch khi c  at mot cach ung, th cau hoi ve Thien Chua mi co  c mot cau tra li ung. Muon c vay, th ng  tien thien ong chat no vao trong vong ai nho  hep cua mot mon khoa hoc nao o; trai lai,  can phai biet m rong e oi thoai vi nhng  ng loi suy luan va vi nhng kho tang tri  thc khac na. Trong nhng van e tiep can ranh gii  gia cac lanh vc khac nhau, nha than hoc co  bon phan phai hp tac e giai ap nhng cau  hoi hoc bua ma khoa hoc at ra; cung vay,  nha khoa hoc khong co quyen lam ng trc cac t tng  va nhng van e cua than hoc. Neu biet nh logos (pham tru) triet hoc lam trung gian gia  hai pha, th ca hai eu se c li. T co ch kim,  nhan loai hang gia cong tm toi e hoc biet va thau  hieu ve the gii mnh ang song: e thanh tu, th cong  trnh ay oi phai co nh la ieu kien khong  co khong c, nhng suy t va hanh ong lien  nganh gia cac mon khoa hoc, triet hoc va than  hoc.

 

Felipe Gomez Ngo Minh phien dch


[1] J.L. Ruiz de la Pea hien la giao s than hoc tai Phan khoa Than hoc Bac  Tay Ban Nha; nguyen van bai viet bang tieng Tay Ban Nha,  mang ta e Dios y el Cientifismo Resistente, ang trong  tap ch Salmanticensis 39(1992) 217-243.

[2] Xin xem D. Negro  Pavon, Comte: positivismo y revolucion (Madrid 1985).

[3] Lien quan en  cac dien bien o, xin oc C. P. Snow, The Two Cultures  and the Scientific Revolution (Cambridge 1959).

[4] Wissenschaftliche Weltanschauung. Der Wiener Kreis  (Wien 1929); xin xem A. Perez de Laborda, La razon y las razones  (Madrid 1991).

[5] Toi da theo ban song ng do E. Tierno Galvan  xuat ban (Madrid 1973) va a c J. Munoz-I.  Reguera tu chnh lai (Madrid 1987).

[6] Tractatus... Li noi au, va Ch.7  (tr. 203).

[7] Ibid. 4.003

[8] Ibid. 4.11: "Toan bo cac menh e xac thc la chnh  toan bo t nhien hoc (hay toan bo cac nganh khoa  hoc t nhien)."

[9] Ibid. 6.53. Chuyen  la - va ay y ngha - la luan e nay giong y  het luan e Comte a chu trng mot tram nam ve trc:  "Menh e nao ma rut cuoc khong the gian hoa  c e tr thanh bieu e cua mot s kien  rieng biet hay tong quat, th cung khong the mang lai  mot y ngha nao cho thc te va cho co tnh cach ly  tnh c ca" (Cours de Philosophie Positive IV,  Paris 1969, 647); nh the mi ro la ca mot the  ky cung xem ra khong u e chu ngha duy thc  nghiem tien them cho c mot vai bc ang ke.

[10] K.R. Popper, Conocimiento objetivo  (Madrid 1974) 22tt, 77tt, 175tt; xem Perez de Laborda, 216t.

[11] T. W. Adorno, Minima Moralia (Frankfurt  a.M. 1951); id. Negative Dialektik (Frankfurt 1973, 4 ed.);  L. Kolakowski, Tratado sobre la morta-lidad de la razon (Caracas  1969).

[12] J. P. Miranda, Apelo a la razon. Teora de la ciencia  y crtica del positivismo (Salamanca 1988).

[13] B. d'Espagnat, A la recherche du Reel.  Le regard d'un physicien (Paris 1979); id. Un atome de sagesse.  Propos d'un physicien sur le reel voile (Paris 1982).

[14] Ilya Prigogine-Isabelle Stengers, La Nouvelle Alliance (Gallimard,  Paris 1986).

[15] Xem J. L. Ruiz de la Pena, Las nuevas antropologas.  Un reto a la teologa, 2ed. (Santander 1985) 34-50.

[16] D. Marconi, "Wittgestein  y las ruedas que giran en el vaco" trong G. Vattimo-P. A. Rovatti,  (eds), El pensamiento debil (Madrid 1988)229tt: "Thuyet  xac kiem (verificacionismo) cua Wittgestein khong gia  thiet la phai chap nhan nhng nguyen tac va  nhng ong c c ban cua chu thuyet thc chng  mi, cung nh khong cung tan ong ... vi Hoi thanh  Vien ve cac nguyen tac khoa hoc luan do Hoi chu trng.

[17] Perez de Laborda, 23t. va J.P.Miranda tren  ay

[18] Tractatus, 6.522; 6.44-45.

[19] Muon hieu them ve thai o  lng dien cua Wittgestein, dien con ngi va  dien triet gia, xin xem J. Alfaro, De la cuestion del hombre  a la cuestion de Dios (Salamanca 1988)109-156; va A. Tornos,  "Wittgestein y lo religioso" trong Instituto Fe y Secularidad.  Memoria 1987-88, 28-35.

[20] Tractatus, 6.52.

[21] Xin  xem Ruiz de la Pena, Teologa de la creacion (Santander  1988) ch. 7.

[22] P.Davies, Dios  y la nueva fsica (Barcelona 1986).

[23] Ibid., 4 s.

[24] Ibid., 6 s.

[25] Ibid. ch.  VII: "Du co ve la la lung, nhng theo thien  y cua toi, khoa hoc dan ng en vi Thien Chua  an toan hn la ton giao"; "e tm kiem Thien  Chua, th toi ngh rang khoa hoc dan loi an toan hn  la ton giao" (ibid. tr. 272)

[26] Ngon t nguyen van: ibid. 255, 271, 272.

[27] ai a so cac nha khoa hoc vu tru hoc- eu chap  nhan gia thuyet ay, cho du S. Hawking hien ang quan  niem theo mot cach kieu khac.

[28] Tr.  58; tr.257: "the gii lng t c theo tap tnh ma  thng xuyen lam phat sinh mot cai g o t bi  khong khong"; "da vao trong lc lng t,  chung ta co the tao ra c moi vat t bi khong  khong." oc gia co the t hoi khong biet viec  at quan he tng t nh the gia nguon goc cua cac  hat c ban va nguon goc cua vu tru, co thc  s nghiem chnh (ung an) hay khong; cai h khong t  o cac hat c ban phat sinh ra, co thc s la h  khong hay khong? No co h khong giong nh cai h  khong ma gia thuyet cho la "a co trc"  vu no big bang lam phat sinh ra khong gian va  thi gian, nang lng va vat chat, hay khong? Xin xem  them cac chu thch so 28 va 55 sau ay.

[29] Roi se thay trong phan trnh bay  di ay, quan iem cua ong R. Dawkins ve van e nay.

[30] Ibid., tr. 79 cac trang tiep sau. Muon tm hieu them ve van  e "cau truc phan tan," xin xem Prigogine-Stengers,  La Nouvelle Alliance... ch. 5 va 6. Chnh ong Prigogine cung  a thu nhan rang: "Van e nguon goc s song van  con la mot van e gai goc, va chung toi khong  tin la co the tm thay c mot cau giai ap n  gian (ibid., tr. 23." Lien quan en viec ap dung cac  gia thuyet nhiet ong vao trong lanh vc sinh hoc,  xin xem A. Peacocke, God and the New Biology (London 1986):  "Thermodynamics and Life," tr. 133-160.

[31] Ibid., tt. 223, 225.

[32] Ibid., 223, 225

[33] Ibid., 248-250.

[34] Ibid., 250

[35] Ibid., 258: "luat vat ly  lng t (mot cach nao o) phai co san, th mot  bc chuyen tiep lng t mi co the lam phat sinh  ra Vu tru c." Li khang nh nay i ngc  lai vi mot li khang nh khac phat bieu trc ay: xin  xem chu thch so 28 tren ay.

[36] oi vi viec co the co mot cong thc nh the,  ong Davies cung nh nhieu nha bac hoc tieng tam khac  eu gi mot thai o nghi ng ra mat. Ly do la  v tat ca cac thuyet vat ly hoc xa nay c coi la  co gia tr hoan toan chac chan, th eu a lan  lt tr thanh co lo. Gia nh cho la co  the co c mot ly thuyet chung quyet hoan hao  la mot gia nh i ngc lai vi logic cua a  nghien cu khoa hoc hang co tien ti mai; o cung  la quan iem cua Popper trnh bay trong cuon The Open Universe (London 1982); o la nhan e cua  cuon ghi lai cuoc i t thuat cua chnh Popper, Unended Quest (Lasalle, Ill. 1974), cung that la ay  y ngha...

[37] Ket qua la  cuoc nghien cu ong Davies a phat minh ra c mot loai  hoc thuyet phiem than c rap lap len vi nhng nhan  to vay mn t cac he thong t tng cua Stoa  va Aristot; v the, tieu e: "vat ly hoc mi tm ra mot thng e cu" a c chon e  at ten cho phan trnh bay nay.

[38] R. Dawkins, The blind Watchmaker (Longman, London 1986).

[39] Cung  nen nhac lai ay la nhieu nha sinh hoc va triet  ly khoa hoc rat tieng tam a nhat quyet thang tay gat  bo y kien cua Dawkins, va chap nhan nguyen tac  muc ch tnh (hoac noi tai hoac ngoai tai), th du: F.J.  Ayala-T. Dobzhanski (eds), Estudios sobre la filosofa de la biologa  (Barcelona 1983); J.Ruffie, De la biologie a la culture  (Flammarion, Paris 1983); A.Peackoke, God and the new Biology (London 1986).

[40] Ve iem nay,  cac nha khoa hoc con tranh luan va con co  nhieu quan iem khac nhau.

[41] Xin xem Ilya  Prigogine-Isabelle Stengers, Entre le temps et l'eternite (Fayard, Paris 1988) chang han.

[42] Monod cho rang hien tng-s song a  ch xay ra co mot lan khong thoi (tren qua  at nay), v xac suat cua no nho kinh khung.  Xem S.N. Bosshard, Erschafft die Welt sich selbst? (Freiburg  1987); F.Hoyle, El universo inteligente (Barcelona 1984).

[43] Trc ket qua nho  nhoi ay, oc gia se t hoi tai sao lai phai  soan ra ca mot cuon sach dai nh the; co phai  n gian va - theo phng dien tr thc ma noi -  chan thanh hn khong, neu ch can - cung vi Monod,  Popper, Thorpe, Prigogine, va nhieu nha khoa hoc khac...-  thu nhan thang than rang "ieu b an pha am" ve  nguon goc s song that la "mot hang rao chan  ng, khong sao khoa hoc vt qua c noi" (Popper, The  Open Universe (London 1982), bi v, "khong the dien  dch/phan tch ma di truyen c ma khong phai  dung en mot so hau qua cua chnh viec dien  dch ay." Hoac la cung vi Hoyle anh cuoc e  qua quyet rang s song a phat sinh t mot hanh  tinh khac; nhng roi cung van phai a ra gia  thuyet ve mot thng e theo kieu cua Davies: mot th  tr tue hng dan va ieu khien a tien hoa,  xet v "ty so xac suat qua nho e co the cho  la a tien hoa chon loc vo tri co kha nang san  xuat ra c mot ket qua hu tri (co tr thong minh)." (El Universo inteligente 216, 236-344).

[44] S.W. Hawking, A brief history  of time (Bantam, London 1988). Muon tham khao them ve con  ngi va tac pham cua Hawkins, xin xem J. Boslough,  El universo de Stephen Hawking  (Barcelona 1986); F.J. Jimenez  Ros, Dios y la historia del tiempo, (Pont. Univ. Gregoriana,  Roma 1991.

[45] Chnh v the, ma, theo Hawking,  "nam 1951, Giao hoi Cong giao a chnh thc tuyen  bo cho rang [mo mau big bang] la mo mau  an khp vi Kinh Thanh." Khong biet Hawking a tm  ra "li tuyen bo" ay au!

[46] Thi Trung  co, cac triet gia (nh Toma Aquino chang han) a tng  vach tran loi nguy bien nay roi.

[47] Penrose cung  vi ai a so cac nha vu tru hoc van tiep tuc  benh vc gia thuyet big bang; xin xem R. Penrose,  The Emperor's New Mind (Oxford Univ. Press 1989).

[48] That s  th khong phai la tac gia ch muon dien  ta khong thoi, ma con muon thau hieu cung giai thch moi s ang xay ra chung quanh chung  ta va ca chnh s hien hu cua chung ta na.

[49] Prigogine-Stengers, Entre el tiempo...,  20, 212.

[50] X. Zubiri, El hombre y Dios (Madrid 1984) 12,  283.

[51] Nhng c che  sinh hoc ay khong la g khac ngoai viec ap dung "cac  nh luat vat ly" cho cac sinh vat: tc la Dawkins  coi cac sinh vat chang khac chi la cac may ien toan.  Chu thuyet gian lc duy vat ly hien la mot gia  cac van e soi bong nhat trong triet ly ve khoa hoc:  xin xem Peacocke, op.cit. ch. 1: "The sciences and reductionism"  va ch.2: "Is biology nothing but physics and chemistry?";  J. Nunez de Castro, "El lenguage de la bioqumica: discurso  de lo humano?" trong M. Morales-M. Guirao, El universo del  cuerpo humano (Granada 1991).

[52] Ve san pham ky quac made  in USA nay, xin xem A. Montagu (ed.), Science and Creationism  (Oxford 1984); D. Lindberg-R.L. Numbers (eds.), God and Science  (Berkeley 1986).

[53] Dios y la nueva  fsica, 259

[54] Op. cit. 28

[55] e cho thay la  khong-thi gian, nang lng va vat chat a  co the phat sinh t h khong (khong khong = nada,  neant, nothing)(?), va v the ma khong can co Thien  Chua tao hoa can d vao, th Davies a cau vien en  nhng ket qua khao nghiem cua c hoc lng  t; va theo o, th hnh nh co mot vai hat  a phat sinh t h khong. Nhng cai goi la h khong lai c quan niem theo nhng cach thc khac  han nhau, trong hai trng hp sau ay: 1/ trng hp  nguon goc vu tru.; tai sao "bien thanh"  phai la "bien thanh hn"?, va 2/ trng hp nguon goc  cua mot th hat nay hay mot th hat no. Cac hat  c ban phat xuat t mot moi trng trong thc  tai vat ly a san co; nhng khi ban en nguon goc  cua khong-thi gian, cua nang lng hoac la  cua vat chat, th theo gia thuyet, lai khong co g  san co trc ca. Con Prigogine th cau vien en cai  goi la "h vo lng t" co sc "vat chat  hoa cac hat c ban," tc la lam cho chung  bien hoa t trang thai co the sang trang thai  vat chat; cai h vo ay khong trong rong, nhng  la co cha ng mot cai g o. Nhng: a la cai g o, tat phai co thc the khach quan? Thc  the khach quan ay t au ma co? o la van e:  mot li vat ly hoc khong co the giai ap  mot cau hoi sieu hnh hoc

[56] Ve Thien Chua nh la  Hu the tat hu, xin xem G. Lafont, Dieu, le temps  et l'etre (Cerf, Paris 1986).

[57] o la  ten cuon sach cua Carlos Daz, Preguntarse por Dios es  razonable (Madrid 1989).