Felipe Goùmez Ngoâ Minh, SJ

Trong lòch söû Giaùo Hoäi cuõng nhö trong caùc nhaø thôø coâng giaùo, ñòa vò cuûa Ñöùc Maria hieån hieän noåi baät haún. Ñoái vôùi ngöôøi khoâng coâng giaùo, xem ra ngöôøi kitoâ chuùng ta daønh cho Ñöùc Meï moät uy theá ngang haøng vôùi Thieân Chuùa, vaø dó nhieân laø höõu hình hôn. Nhöõng hoïc thuyeát hoaëc nhöõng phong traøo laïc giaùo (laïc giaùo cuõng coù nhieàu ñieàu ñuùng laém chöù!), nhaát laø Tin laønh, ñaõ nhieàu laàn lôùn tieáng chæ trích caùc khuynh höôùng quaù ñaùng aáy. Trong nhöõng thaäp kyû gaàn ñaây, coù theå nhaän ra hai hieän töôïng ñoái nghòch: moät laø boû rôi nhöõng taäp quaùn suøng moä ñaïo ñöùc ñoái vôùi Ñöùc Meï vaø bôùt giaûm söï quan taâm hoïc hoûi veà Ngöôøi treân phöông dieän tri thöùc, hai laø thaùi ñoä meâ maûi vôùi caùc vuï hieän ra vaø caùc söù ñieäp cuûa Ngöôøi; caû hai khuynh höôùng khoâng quaân bình naøy ñeàu gaây haïi cho ñôøi soáng Giaùo hoäi.

Nguy hieåm maø nhöõng khuynh höôùng noùi treân ñöa tôùi, laø thaû moài baét boùng roài cuoái cuøng ñi ñeán choã chæ coøn coi toân giaùo nhö laø moät ñieàu gì quaù ö tröøu töôïng hoaëc quaù laït leõo. Maïc khaûi toû roõ cho thaáy Ñöùc Maria ñoùng giöõ moät ñòa vò quan troïng trong moái lieân heä maø Thieân Chuùa coù ñoái vôùi loaøi ngöôøi. Vai troø aáy, coâng ñoàng Vaticanoâ II ñaõ toùm taét noùi leân khi nhaän ñònh laø: Ñöùc Maria ñaõ laõnh nhaän moät nhieäm vuï vaø vinh döï cao caû laø ñöôïc laøm meï Con Thieân Chuùa, vaø do ñoù, laøm aùi nöõ cuûa Thieân Chuùa Cha, cuøng laøm cung thaùnh cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn. Hieán Cheá Tín Lyù veà Giaùo Hoäi" soá 53.

Vaäy, thöû xem ñöùc tin vaø thaàn hoïc hieän taïi nghó gì veà Ñöùc Meï Chuùa Trôøi. Sau ñaây laø moät soá taùc phaåm caên baûn veà Maria hoïc, nhö: taùc phaåm taäp theå Kexaritomene, Meùlanges Reneù Laurentin,Paris, Descleùe 1990; Mater Dei et Fidelium, Collect Essays to honor ,Theùodore Koehler, University of Dayton, Ohio 1991. "Marie, EÙtoile de l'EÙvangeùlisation, Les XIe Congreøs Mariologique et le XVIIIe Marial Internationaux (Huelva, 18-27 Sept. 1992); K. Rahner, Mary, Mother of the Lord, 1958; E.Schillebeeckx, Mary, Mother of the Redemption, 1964; M. Thurian, Mary, Mother of All Christians, N.Y. Herder & Herder 1964; R. Laurentin, Court traiteù sur la Vierge Marie, Paris, Lethielleux 1967; Idem, Marie, Meøre du Seigneur. Les beaux textes de deux milleùnaires, Paris, Descleùe 1984; X. Pikaza, La madre de Jesuùs. Introduccioùn a la Mariología, Salamanca 1989; G. Gharib et alii, Testi mariani del primo millenio, I,II,III, Roma, Cittaø Nuova Ed. 1990; F.-X., Durrwell, Marie: Meùditation devant l'Icoâne, Paris, Meùdiaspaul 1990.

Nhöõng Vaán Naïn

Suoát nhieàu theá kyû, giaùo lyù veà Ñöùc Maria ñaõ tieäm tieán trieån phaùt song song vôùi caùch thöùc soáng ñaïo vaø leà loái cöû haønh phuïng vuï, maø khoâng gaëp phaûi moät vaán ñeà ñaùng keå naøo. Tuy nhieân, gaàn ñaây Maria hoïc ñaõ phaûi traûi qua moät côn khuûng hoaûng khaù naëng neà, vì moät soá lyù do nhö sau: tröôùc heát, thaàn hoïc veà Ñöùc Maria ñaõ taäp trung heát caû chuù taâm vaøo nôi caùc ñaëc aân cuûa Ngöôøi, laøm nhö taùch Ngöôøi ra khoûi Ñöùc Kitoâ vaø Giaùo hoäi, bieán Maria hoïc trôû thaønh moät giaùo trình thaàn hoïc ñôn laäp; theâm vaøo ñoù laïi coù aûnh höôûng cuûa phong traøo ñaïi keát: nhaïy caûm tröôùc caùc lôøi pheâ bình cuûa caùc anh chò em Tin laønh, vaø muoán phaûn öùng moät caùch goïi laø tích cöïc, nhieàu ngöôøi coâng giaùo (nhaát laø caùc hoïc giaû Kinh Thaùnh) coá nín laëng, traùnh neâu ra caùc giaû thuyeát hoaëc caùc taäp tuïc cho laø naëc muøi coâng giaùo; vaø cuoái cuøng laø söï vieäc giôùi chuù giaûi ñaõ bò chi phoái quaù nhieàu bôûi phöông phaùp pheâ bình lòch söû khi baøn veà Ñöùc Maria.

Ñaønh raèng muïc ñích cuûa loaøi ngöôøi laø soáng cho vaø trong Thieân Chuùa. Tuy nhieân, ñeå hieän thöïc tieâu ñích aáy, chính Thieân Chuùa ñaõ muoán gaëp gôõ vôùi chuùng ta qua Ñöùc Maria: Ngöôøi laø cöûa Thieân Chuùa ñi qua ñeå ñeán vôùi loaøi ngöôøi vaø ngöôïc laïi. Theo Thaùnh Kinh, Thieân Chuùa haèng ôû gaàn chuùng ta; theá maø thaàn hoïc laïi laáy caùc phaïm truø sieâu hình hoïc ñeå suy dieãn veà moät hình aûnh Thieân Chuùa raát laø xa vôøi: veà moät Ñaáng hoaøn toaøn baát bieán, baát khaû tri luaän, toaøn naêng toaøn tri, voâ caûm voâ tö, v.v., taét moät lôøi, veà moät Ñaáng khaùc haún vaø ngöôïc haún vôùi taát caû nhöõng gì thuoäc veà theá giôùi loaøi ngöôøi, khoâng theå naøo ñaït tôùi ñöôïc.

May maén thay, ñaõ coù Ñöùc Kitoâ laøm trung gian. Nhöng, moät laàn nöõa, con ngöôøi cuõng vaãn coøn hieåu laàm veà Ñaáng Trung gian: Ñöùc Gieâsu khoâng phaûi laø moät vò moâi giôùi giöõa Thieân Chuùa aáy vaø loaøi ngöôøi; Ngaøi laø trung gian, vì nôi Ngaøi chính Thieân Chuùa cuûa Thaùnh Kinh. Khi noùi veà Thieân Chuùa cuûa Thaùnh Kinh, laø ngöôøi ta muoán aùm chæ tôùi hình aûnh cuûa Thieân Chuùa toû hieän trong saùch Thaùnh; nghóa laø cuûa moät Thieân Chuùa gaàn guõi vôùi daân Ngaøi, cuûa moät Thieân Chuùa bieát phaûn öùng tröôùc caûnh khoå ñau vaø baát coâng cuûa daân Ngaøi, cuûa moät Thieân Chuùa haèng ñoái thoaïi, haèng keát giao vôùi loaøi ngöôøi, haèng bieát yeâu thöông vaø caûm thoâng saàu khoå..., töùc laø veà moät Thieân Chuùa muoán gaëp gôõ vôùi chuùng ta vaø con ngöôøi chuùng ta ñaõ trôû thaønh moät; baûn thaân Ngaøi laø chính Thieân-Chuùa-ôû-vôùi-chuùng-ta moãi ngaøy cho ñeán taän theá (Mt 28,20). Nhöng Ñöùc Kitoâ laø Ñaáng quaù cao caû, vôùi laïi Ngaøi coøn laø Ñaáng Thaåm Phaùn caùnh chung, theá neân, con ngöôøi voán thaáp heøn vaø toäi loãi vaãn caûm thaáy e deø, khoâng daùm maïnh daïn ñeán vôùi Ngaøi...

Theâm moät laàn nöõa may maén laø ñaõ saün coù Ñöùc Maria: laø ngöôøi nöõ töôïng tröng cho loøng dòu hieàn nhaân aùi, khoan dung vaø deã meán; laø Meï haèng saün loøng caàu cho ... nhöõng keû coù toäi. Keát quaû laø caùc tín höõu taáp naäp tuoân ñeán vôùi Ñöùc Meï, vì hoï quan nieäm cho Ngöôøi laø nhaân töø hôn Chuùa Kitoâ; hoï ñaët theâm nhieàu danh hieäu cho Ngöôøi, nhö Ñöùc Meï Haèng Cöùu Giuùp,Ñ. Meï Maân Coâi, Ñ. Meï Loä Ñöùc, Ñ. Meï Fatima, Ñ. Meï Lavang,v.v..., ñeán noãi moät ñaøng trong caùc nhaø thôø vaø taïi caùc nhaø rieâng, coù nhieàu töôïng aûnh khaùc nhau cuûa Ñöùc Maria hôn laø cuûa Chuùa Gieâsu, vaø ñaøng khaùc, ngöôøi ta coù caûm töôûng laø Giaùo hoäi coâng giaùo tin vaøo raát nhieàu Ñöùc Meï raát khaùc nhau. Thaùnh Beânañoâ laïi noùi raèng: de Maria numquam satis, noùi veà Ñöùc Maria thì khoâng bao giôø cho ñuû, theá neân, ngöôøi ta coù khuynh höôùng cöù naâng Ngöôøi leân cao hôn maõi, cöù taêng soá nhöõng ñaëc hueä ñaëc quyeàn cuûa Ngöôøi theâm nhieàu hôn; töïu trung, khuynh höôùng aáy cuõng laïi laøm cho Ñöùc Meï trôû thaønh quaù thaùnh thieän, quaù sieâu vieät, quaù cao caû xa vôøi...: moät Nöõ Vöông Thieân Ñaøng xa xaêm; roát cuoäc, con ngöôøi laïi ñaønh phaûi ñi tìm nhöõng vò trung gian thaáp hôn, gaàn guõi hôn nöõa: ñoù laø caùc Thaùnh!

Laø nhöõng con ngöôøi thuaàn tuùy, ñaõ soáng caûnh toäi leä nhö baát cöù ai khaùc, neân caùc Thaùnh coù theå thoâng caûm hôn vôùi nhöõng nhu caàu haèng ngaøy cuûa con ngöôøi yeáu ñuoái... Coøn coù caû nhöõng vò Thaùnh chuyeân moân lo ñieàu naøy caùi noï nöõa cô!, nhö oâng thaùnh Antoân, oâng thaùnh Maùctinoâ, hay baø thaùnh Teâreâxa, v.v... Ngöôøi ta töôûng töôïng ra moät thieân trieàu gioáng nhö trieàu ñình traàn theá, hoaëc nhö caùc cô cheá cuûa moät chaùnh phuû. Nhöng thaät ra, caùc Thaùnh khoâng gaàn chuùng ta hôn Thieân Chuùa ñaâu; traùi laïi, chính vì Thieân Chuùa gaàn chuùng ta, neân trong Ngöôøi vaø trong Chuùa Kitoâ, caùc Thaùnh môùi coù theå gaàn guõi vôùi chuùng ta ñöôïc. Neáu Ñöùc Meï nhaân töø, thì chính laø vì Thieân Chuùa, Ñaáng ñaõ döïng neân Ñöùc Meï, laø Ñaáng nhaân töø voâ cuøng.

Giaùo hoäi luoân luoân caàu nguyeän nhôø Chuùa Gieâsu Kitoâ. Neáu chuùng ta ñöôïc pheùp caàu nguyeän nhôø Ñöùc Maria, nhôø caùc Thaùnh, thì chính laø vì taát caû chi theå cuûa Ñöùc Kitoâ ñeàu lieân ñôùi vôùi nhau, nhö tín ñieàu caùc thaùaùnh thoâng coâng. Khi chuùng ta noùi laø caùc Thaùnh thoâng coâng, thì ñieàu ñoù muoán noùi laø caùc Thaùnh nhaân, töùc laø caùc chi theå cuûa Nhieäm Theå Chuùa Kitoâ, ñeàu lieân ñôùi vôùi nhau, vaø caùc ñieàu thaùnh, töùc laø caùc bí tích, coâng ñöùc, v.v..., ñeàu ñöôïc thoâng chuyeån, chia seû vôùi nhau vaø cho nhau. Caàu xin moät ñieàu gì nhôø Ñöùc Maria hoaëc nhôø caùc Thaùnh baàu cöû, aáy laø laáy coâng ñöùc cuûa caùc ngaøi cuõng nhö laø cuûa ta, hieäp vôùi coâng nghieäp cuûa Ñöùc Kitoâ, maø xin Thieân Chuùa ban ôn xuoáng cho. Ñöùc Maria khoâng coù theå ban ôn; chæ moät mình Thieân Chuùa môùi coù quyeàn ban ôn. Ñöùc Maria laø moät taïo vaät nhö chuùng ta: Ngöôøi chæ coù theå ñoùn nhaän ôn vaø caàu thay nguyeän giuùp xin Thieân Chuùa ban ôn cho chuùng ta. haèng daïy cho chuùng ta bieát. Nhieàu nhaø thaàn hoïc ñaõ tranh caõi veà thaønh ngöõ Ñöùc Maria Trung Gian; vaø duø coâng ñoàng Vaticanoâ II coù goïi Meï laø Ñaáng Trung Gian (LG 62), thì cuõng vaãn khoâng queân löu yù cho thaáy ngay raèng ñoù chæ laø moät vai troø trung gian phuï thuoäc ñoái vôùi Ñaáng Trung Gian duy nhaát laø Ñöùc Kitoâ (1Tm 2,5).

Gaàn ñaây Giaùo hoäi ñaõ minh ñònh hai tín ñieàu veà Ñöùc Maria: tín ñieàu voâ nhieãm nguyeân toäi (naêm 1854) vaø tín ñieàu moâng trieäu thaêng thieân (1950); söï vieäc ñoù ñaõ coù theå thuùc ñaåy quaù trôùn loøng suøng ñaïo cuûa moät soá ngöôøi öa nhaán maïnh ñeán caùc ñaëc quyeàn ñaëc hueä cuûa Ñöùc Maria, ñeán ñoä coù ngöôøi coâng giaùo ñaõ coi Meï nhö moät vò thaàn linh ñoäc laäp, nhö moät vò phoù Thieân Chuùa... Dó nhieân laø thaàn hoïc khoâng bao giôø queân raèng Ñöùc Meï thuoäc veà Con cuûa Ngöôøi, caùc ñaëc aân ñaëc quyeàn aáy laø ôn cuûa chính Con ban cho Meï, v.v...; nhöng trong caùch soáng ñaïo haèng ngaøy, ngöôøi ta thöôøng coù thoùi quen tröïc tieáp caàu xin vôùi Ñöùc Maria maø queân haøm chæ ñeán Con cuûa Ngöôøi; trong caùch bieåu ñaït ngheä thuaät qua hoäi hoïa hay ñieâu khaéc, laïi thaáy coù nhieàu aûnh töôïng trình xuaát moät mình Ñöùc Maria, khoâng coøn beá Con nhö thöôøng thaáy trong truyeàn thoáng ngheä thuaät thôøi xöa. Ñoù laø moät soá chi tieát laøm cho thaàn hoïc baên khoaên vaø caûm thaáy coù boån phaän caàn phaûi trình baøy laïi giaùo lyù cho ñuùng ñaén hôn veà ñòa vò vaø vai troø cuûa Ñöùc Maria trong keá hoaïch cöùu ñoä cuûa Thieân Chuùa. Vì theá, cuõng caàn nhôù laïi lôøi sau ñaây cuûa coâng ñoàng chung Vaticanoâ II: Ñöôïc cöùu chuoäc caùch kyø dieäu hôn nhôø coâng nghieäp Con cuûa Ngöôøi vaø hieäp nhaát maät thieát cuøng beàn chaët vôùi Con mình, Ñöùc Maria ñaõ laõnh nhaän nhieäm vuï vaø vinh döï cao caû laø laøm Meï Con Thieân Chuùa, vaø do ñoù, ñöôïc laøm aùi nöõ cuûa Thieân Chuùa Cha, cuøng laøm cung thaùnh cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn(LG 53).

Thaùnh Kinh Daïy Gì veà Ñöùc Maria

Thaùnh Kinh, Cöïu Öôùc cuõng nhö Taân Öôùc, vaø Thaùnh Truyeàn ñaùng kính, ñeàu trình baøy ngaøy moät saùng toû veà vai troø cuûa Meï Ñaáng Cöùu Theá trong nhieäm cuoäc cöùu roãi, vaø neâu roõ vai troø aáy ra cho chuùng ta chieâm ngöôõng (LG 55). Veà Ñöùc Maria trong Thaùnh Kinh, xin xem A. Serra, E c'era la Madre di Gesuø... Saggi diesegesi biblico-mariana (1978-1988), Milano-Roma 1989. Toaøn boä Kinh Thaùnh laø Lôøi cuûa Thieân Chuùa, nhöng luoân luoân ñöôïc noùi qua lôøi cuûa con ngöôøi. Taùc giaû chính laø Chuùa Thaùnh Thaàn, Ñaáng linh höùng cho caùc ngoân söù, caùc thi só, caùc söû gia, caùc nhaø xuaát baûn saùch thaùnh vaø cho chính vaên baûn chuùng ta ñang ñoïc baây giôø; vì theá, Kinh Thaùnh haøm xuùc nhöõng yù nghóa khaù phöùc taïp: yù cuûa thi só soaïn ra Dieãm Ca, yù cuûa nhaø xuaát baûn saùch aáy nhö laø moät phaàn cuûa boä chính luïc, vaø yù cuûa moät Giaùo Phuï kitoâ chuù giaûi veà vaên baûn aáy chöa chaéc ñaõ ñoàng nhaát vôùi nhau; nhöng Thaùnh Thaàn giuùp cho daân Chuùa trong moãi thôøi ñaïi thuï höôûng ñöôïc chaân lyù daãn ñöa ñeán cuøng ñích cöùu roãi cuoái cuøng. Khi Taân Öôùc ñoïc Cöïu Öôùc, thì vinh quang Phuïc Sinh soi chieáu cho baûn vaên baèng moät aùnh saùng môùi, vaø khi Giaùo hoäi ñoïc caû hai, thì kinh nghieäm ngaøy nay laøm cho vieäc nhaän thöùc ñaït ñöôïc ñeán nhieàu yù nghóa saâu roäng khaùc, maø nhöõng ñoäc giaû thôøi tröôùc ñaõ khoâng bao giôø ngôø. Khi nghieân cöùu veà Ñöùc Maria trong Kinh Thaùnh, thì cuõng phaûi nhôù ñeán caùc ñieåm ñaùng löu yù aáy.

A. Maria hoïc thöôøng ñoïc Cöïu Öôùc theo kieåu töôïng tröng.

Trong thaùnh söû coù nhöõng bieán coá (nhö bieán coá xuaát haønh Ai caäp), nhöõng thöïc taïi (nhö thaønh thaùnh Gieârusalem, nhö hoøm bia, chaúng haïn), nhöõng hình boùng (nhö Ngöôøi Toâi Tôù Giaveâ, ngöôøi Thieáu Nöõ Sion), coù theå ñöôïc hieåu nhieàu caùch khaùc nhau vaø aùp duïng vaøo nhieàu tröôøng hôïp cuõng khaùc nhau. Trong kinh caàu Loâreâtoâ, Giaùo hoäi xöôùng danh Ñöùc Maria baèng nhieàu töôùc hieäu khaùc nhau ñaõ ñöôïc ruùt ra töø Cöïu Öôùc; chaúng haïn nhö ôøThaùp Ñavítôû (Dc 4,4), Thaùp ngaø (Dc 7,4), Cöûa Trôøi (Tv 78,23), Sao mai (Hc 50,6), Hoøm Bia Giao Öôùc (Ñnl 10,8. 25.25, v.v.); ñieàu ñoù giuùp chuùng ta hieåu phaàn naøo veà maàu nhieäm cuûa Meï Thieân Chuùa. Trong toâng thö Marialis cultus (2-2-1974), Ñöùc Paoloâ VI ñaõ nhaéc nhôû ñeán söï vieäc nhieàu Giaùo Phuï ñaõ goïi Ñöùc Maria baèng nhöõng danh töôùc khaùc nhau, nhö Nôi cö truù cuûa Ngoâi Lôøi, Ñeàn hoaëc Nhaø Taïm cuûa Chuùa,Hoøm Bia Giao Öôùc hoaëc Hoøm thaùnh thieän, v.v... (MC, II,1).

Töôùc hieäu Hoøm Bia, chaúng haïn, thì ñi ñoâi vôùi yù nieäm veà giao öôùc. Sau khi Giaveâ keát giao vôùi daân Ítraen qua kheá öôùc treân Nuùi Sinai, Ngöôøi ñaõ ra leänh xaây moät nôi thaùnh ñeå cö nguï ôû giöõa hoï (Xh 25,8). Luùc ñaàu laø Nhaø leàu, sau laø Ñeàn thôø, nhöng caû hai phaûi che giöõ Hoøm Bia coù khaéc Möôøi Lôøi (10 giôùi raên); nhö vaäy, Hoøm Bia trôû thaønh daáu hieäu cuûa Giaveâ hieän dieän ôû giöõa daân Ngöôøi: Ta seõ ñaët Nhaø Taïm cuûa Ta giöõa caùc ngöôi, vaø seõ khoâng chaùn gheùt caùc ngöôi. Ta seõ ñi ñi laïi laïi giöõa caùc ngöôi; Ta seõ laø Thieân Chuùa cuûa caùc ngöôi, coøn caùc ngöôi seõ laø daân cuûa Ta (Lv 26,11-12). Ñeå toû roõ moät söï hieän dieän ñaëc bieät trong nhöõng cuoäc thaàn hieån, thì ñaõ coù ñaùm maây che phuû Nuùi Sinai (Xh 24,16) hoaëc Leàu Hoäi ngoä (Xh 40,34-35), hay Ñeàn thaùnh Gieârusalem (1V 8,10-12).

Caên cöù theo Phuùc AÂm thaùnh Luca, Xin xem A. Feuillet, Le Sauveur messianique et sa Meøre dans les reùcits de l'enfance de saint Matthieu et de saint Luc, Cittaø del Vaticano 1990, chaúng haïn. truyeàn thoáng coâng giaùo ñaõ aùp duïng cho Ñöùc Maria bieåu töôïng Hoøm Bia. Thaùnh Ambroâ-sioâ vieát raèng: Hoøm Bia laø gì, neáu khoâng phaûi laø Ñöùc Trinh nöõ Maria? Sermo 42.6, PL 17.689.; vaø trong vaên kieän ñöôïc goïi laø Troïng saéc vaøng Gloriosae Dominae (27-9-1748) chaúng haïn, Ñöùc Beâneâñitoâ XIV ñaõ vieát laø: [Giaùo hoäi] goïi Ngöôøi laø Hoøm Bia Giao Öôùc bí nhieäm, nôi ñoù Thieân Chuùa ñaõ thöïc hieän nhöõng maàu nhieäm hoaø giaûi chuùng ta; nhìn ñeán Ngöôøi, laø Thieân Chuùa lieàn nhôù laïi Giao Öôùc vaø khoâng theå queân ñi ñöôïc loøng thöông xoùt cuûa mình.

Nhö ñaùm maây che phuû ñaäu treân (epeskíazen) Nhaø Leàu vaø nhö vinh quang Ñöùc Chuùa xuoáng ñaày Nhaø Taïm (Xh 40,35), söù thaàn Gabriel cuõng höùa vôùi Ñöùc Maria raèng: Thaùnh Thaàn seõ ngöï xuoáng treân baø vaø quyeàn naêng Ñaáng Toái Cao seõ bao truøm che chôû baø (episkiaùsei soi) (Lc 1,35); keát quaû laø loøng daï baø seõ traøn ñaày vôùi söï hieän dieän cuûa Ñaáng thaàn thieâng, töông töï nhö Nhaø Leàu vaø Hoøm Bia khi coù ñaùm maây che phuû ñaäu treân. Sau ñoù, thaùnh Luca trình thuaät veà vieäc Ñöùc Maria ñi vieáng ngöôøi chò hoï cuûa mình, laø baø EÂlidabeùt; ñoaïn trình thuaät naøy song song vôùi chöông saùu cuûa saùch Samuen cuoán thöù hai, laø chöông thuaät laïi vieäc Ñavít chôû Hoøm Bia töø Baalah ñeán Gieârusalem: caû hai söï vieäc trình thuaät ñeàu xaåy ra taïi Giuñeâa; vaø caû hai ñeàu keå laïi nieàm haân hoan nhaûy möøng sung söôùng (2Sm 6,5-Lc 1,41); Hoøm Bia trong nhaø Obeâd-Eñoâm vaø Ñöùc Maria trong nhaø EÂlidabeùt ñeàu ñaõ mang laïi lôøi chuùc laønh (2Sm 6,12-Lc 1,41); Ñavít ñaõ keâu leân: Laøm sao Hoøm Bia Giaveâ ñeán trong nhaø toâi ñöôïc? (6,9); coøn EÂlidabeùt thì bôõ ngôõ thoát ra raèng: Bôûi ñaâu toâi ñöôïc haân haïnh Thaân Maãu Chuùa toâi ñeán vieáng thaêm? (1,43). Roõ laø Thaân Maãu Chuùa baây giôø giöõ vai Hoøm Bia Giaveâ, vì vaäy EÂlidabeùt kính phuïc Ñöùc Maria nhö xöa kia Ñavít ñaõ toû loøng kính troïng ñoái vôùi Hoøm Bia. Cuoái cuøng, Hoøm Bia ñaõ löu laïi taïi nhaø Obed-Eñoâm ba thaùng (2Sm 6,11), heät nhö Maria cuõng ñaõ ôû laïi vôùi EÂlidabeùt ñoä ba thaùng (Lc 1,56). Taét moät lôøi, khi Ñöùc Maria thöa leân lôøi Xin vaâng, laø Ngöôøi chaáp nhaän yù ñònh cuûa Thieân Chuùa ñeà ra ñeå saùng laäp giao öôùc, vaø Thieân-Chuùa-ôû-vôùi-chuùng-ta ñaõ thöïc söï hieän dieän ôû trong Ngöôøi; vaø vì ñaõ tin, neân Ngöôøi ñaõ trôû thaønh tín höõu soá moät; roài chính vì theá maø Ngöôøi ñaõ khaùnh thaønh cuoäc khai môû giao öôùc môùi. Gioan Phaoloâ II, Redemptoris Mater, soá 17.

Cuoäc thaêm vieáng naøy toû cho thaáy moät caûnh töôïng ñaày haïnh phuùc, haïnh phuùc thieân sai. Maria ñaày ôn phuùc voäi vaõ leân ñöôøng (Lc 1,39), loøng ngaäp traøn nieàm vui, ñeå nhö thaùnh Ambroâsioâ nhaän ñònh chia seû ôn vieân maõn aáy vôùi ngöôøi chò hoï. Thoaït nghe tieáng chaøo cuûa Maria, baø EÂlidabeùt ñaõ keâu lôùn tieáng (anephoânesen: laø töø chæ ñöôïc Taân Öôùc duøng ñeán coù moät laàn duy nhaát, töùc laø trong ñoaïn trình thuaät naøy), heät nhö xöa kia daân Ítraen ñaõ keâu leân tröôùc Hoøm Bia (Cöïu Öôùc baèng tieáng Hy laïp cuõng duøng ñoäng töø anaphoânein: 1Sb 15,28; 16,4.5.42; 2Sb 5,13). Toaøn boä vaên ñoaïn naøy neâu leân cho thaáy raèng Ñöùc Maria chính laø Meï Chuùa toâi vaø thaät dieãm phuùc vì ñaõ tin (Lc 1,43-45). Chuùa ñaây chính laø Ñaáng Thieân sai taát nhieân laø vôùi baûn tính sieâu vieät vaø caùc töø ñaõ tin thì aùm chæ ñeán coäng ñoàng caùc kitoâ höõu, nghóa laø Ñöùc Maria töôïng tröng cho Hoäi Thaùnh caùc tín höõu: Ñöùc Maria laø tín höõu ñaàu tieân cuûa Giaùo Hoäi. Coøn nieàm haïnh phuùc ngaäp traøn taâm loøng Ñöùc Maria thì laïi tung nnoå vang leân trong baøi ca Magnificat (Linh hoàn toâi tung hoâ chuùa) ñeå khen ngôïi Thieân Chuùa vì ñaõ laøm nhöõng ñieàu to lôùn ôû nôi moät keû beù moïn.

B. Gieârusalem laø trung taâm cuûa ñôøi soáng Ítraen:

Ñoái vôùi ngöôøi Do thaùi, Gieârusalem töôïng tröng cho Thieân Chuùa hieän dieän vaø quan phoøng, cho lôøi höùa vaø cho nieàm hy voïng. Thaønh thaùnh ñöôïc nhaân hoùa vaø ñöôïc goïi laø Thieáu nöõ (Con Gaùi) Sion. Theo kieåu noùi Hy baù, ñeå nhaân hoùa, thì moät nöôùc hoaëc moät thaønh phoá thöôøng ñöôïc goïi laø thieáu nöõ, nhö: thieáu nöõ Babylon (Tv 137,8), thieáu nöõ Ai caäp (Gr 46,11), thieáu nöõ EÂñoâm (Ac 4,21). Nuùi Sion laø ñænh cao nhaát cuûa Gieârusalem, nôi Salomon ñaõ xaây caát Ñeàn Thôø, töùc laø choã Hoøm Bia löu nguï (1V 8,1-8). Bôûi ñoù, Sion coù nghóa laø nuùi thaùnh (Is 18,7), hoaëc laø thaønh Gieârusalem (Is 37,32), vaø coù khi cuõng coøn coù nghóa laø caû toaøn boä Ítraen nöõa (Is 46,13); theo caùch noùi aáy, Thieáu nöõ Sion laø chính Gieârusalem (Gr 6,2t) vaø ñoâi khi laø caû toaøn boä daân nöôùc Ítraen (Xp 3,14).

Ñöùc Maria ñöôïc coâng ñoàng Vaticanoâ II goïi laø Thieáu nöõ Sion cao sang (LG 55), Xem E.G. Mori, Figlia di Sion e Serva di Jahweù nella Bibbia e nel Vaticano II, Ed. Dehoniane, Bologna 1970. vaø trong thoâng ñieäp Redemptoris Mater (Meï Ñaáng Cöùu Chuoäc), khi baøn veà hai lôøi chaøo cuûa söù thaàn Gabriel vaø baø EÂlidabeùt, Ñöùc Gioan Phaoloâ II vieát raèng: Trong taâm hoàn cuûa ngöôøi `Thieáu Nöõ Sion' naøy, moät caùch naøo ñoù, ñaõ hieän leân taát caû `vinh quang cuûa aân suûng' maø Thieân Chuùa Cha quyeát ñònh roäng ban cho chuùng ta nôi Con yeâu daáu (RM,8). Neân chuù yù laø trong caùc vaên kieän naøy, töø ngöõ Thieáu nöõ Sion mang moät yù nghóa khaùc vôùi yù nghóa trong Kinh Thaùnh; ôû ñaây Thieáu nöõ Sion khoâng coøn chæ veà Gieârusalem hoaëc Ítraen nöõa, nhöng laø chæ veà moät thieáu nöõ Do thaùi giöõa caùc thieáu nöõ Do thaùi khaùc. YÙ nghóa naøy coøn toû hieän roõ hôn nöõa ôû trong toâng thö Mulieris Dignitatem (15-8-1988), soá 3: Thieáu nöõ Sion laø moät trong caùc con caùi cuûa con daân Ítraen, Maria chính laø ngöôøi thieáu nöõ aáy cuûa daân ñöôïc choïn naøy...

Trong Cöïu Öôùc, coù ba saám ngoân cuûa caùc tieân tri Gioâ-en (2,21-27), Xoâ-phoâ-nia (3,14-17) vaø Da-ca-ria (2,14-15; 9,9-10) keâu môøi thieáu nöõ Sion haõy vui möøng leân vì Thieân Chuùa cö nguï ôû giöõa hoï; Mt 21,5 vaø Ga 12,15 aùp duïng lôøi cuûa Dacaria cho cuoäc Ñöùc Gieâsu khaûi hoaøn tieán vaøo thaønh Gieârusalem. Nhieàu nhaø chuù giaûi nhaéc nhôû laïi raèng trong vaên baûn cuûa Luca, Ñöùc Maria cuõng ñöôïc giuïc giaõ ñeå vui leân: Haõy vui leân, hôõi ai ñaày aân suûng! (khaireâ, keâkharitoâmeâneâ!); caùch teá nhò, thaùnh Luca ñaõ soaïn ra moät thöù miñrash (duï ngoân giaûi thích) ñeå aùp duïng caùc saám ngoân aáy cho baûn thaân Ñöùc Maria. Nhö vaäy, thaùnh Luca ñoàng nhaát hoùa Trinh nöõ Nadareùt vôùi Thieáu nöõ Sion, laø Gieârusalem môùi, töôïng tröng cho toaøn theå Ítraen; noùi caùch khaùc, Ngöôøi laø phaàn kieân trung coøn laïi cuûa Ítraen, Trong Cöïu Öôùc, yù nieäm phaàn coøn laïi(reste, remnant) bieåu tröng cho loøng trung thaønh cuûa Giaveâ. Duø Thieân Chuùa coù phaït daân baát trung; nhöng vaãn coøn coù moät nhoùm kieân trung giöõ Luaät, vaø nhôø hoï, maø Thieân Chuùa xoùt thöông taát caû: xem Ds 14; Is 1,9; 4,3; 6,13; 7,3; Gr 24; Ed 48; Dcr 8,11t; Mk 5,6. hieän thaân cuûa phaàn daân heøn moïn, khieâm haï, chæ bieát caäy troâng vaøo loøng xoùt thöông haûi haø cuûa Thieân Chuùa maø thoâi (xem Xp 3,12-13): Ñöùc Maria laø hieän thaân cho nieàm hy voïng aáy cuûa daân Chuùa.

Gieârusalem cuõng ñöôïc goïi laø Meï cuûa muoân daân. Vì baát trung vôùi Giao Öôùc, daân Ítraen bò phaùt taùn (xem Ñnl 4,25-27; 28,62-66) vaø trôû thaønh con caùi taûn maùc cuûa Thieân Chuùa. Khi thôøi löu ñaøy keát thuùc, Thieân Chuùa ñoaøn tuï hoï laïi, vaø höùa seõ tuoân ñoå Thaàn Khí cuûa Ngaøi treân hoï, laøm cho hoï nhaän bieát Ngaøi laø Thieân Chuùa cuûa hoï (Ed 39,26-29); hôn nöõa, Giaveâ cho daân ngoaïi gia nhaäp coäng ñoàng Ítraen vaø ñöôïc thôø phöôïng Ngaøi (Is 14,1: 60,3t): Ngaøy aáy, ñoâng ñaûo caùc quoác gia seõ quyeán luyeán Giaveâ, vaø hoï seõ laø daân cuûa Ta, vaø Ta seõ löu nguï ôû giöõa ngöôi (Dcr 2,15). Nhö vaäy, thaønh Gieârusalem ñöôïc coi nhö laø loøng daï ngöôøi meï vôùi Ñeàn Thôø laøm nguoàn soáng cho voâ soá con caùi ñeán phuïng töï Thieân Chuùa duy nhaát (xem Is. 60,1-9; Tv 87; Tb 13,11-13).

Nhöõng hình boùng aáy ñöôïc aùp duïng cho Ñöùc Kitoâ vaø Meï cuûa Ngaøi. Theo Gioan, Ñöùc Gieâsu cheát laø ñeå thaâu hoïp caùc con caùi taûn maùc cuûa Thieân Chuùa, caû Do thaùi laãn daân ngoaïi (Ga 11,51-52), vì nhöõng ai ñoùn nhaän Ngaøi, thì ñöôïc quyeàn laøm con Thieân Chuùa (1,12); hoï taäp hôïp trong thaønh Gieârusalem môùi, maø thaùnh Phaoloâ goïi laø Gieârusalem treân cao, meï chuùng ta (Gl 4,26). Trong Gieârusalem naøy, Ñeàn thôø laø chính Chuùa Kitoâ (xem Ga 2,19-22; Kh 21,22). Con caùi cuûa Gieârusalem môùi laø caùc moân ñoà cuûa Ñöùc Gieâsu. Vaø nhö tieân tri ñaõ töøng noùi vôùi Gieârusalem cuõ laø: Haõy nhìn caùc con caùi ngöôi ñöôïc thu hoïp töø nôi maët trôøi laën cho tôùi nôi maët trôøi moïc (Br 5,5; x.4,37; Is 60,4), thì Ñöùc Kitoâ cuõng noùi vôùi Meï mình laø: Hôõi baø, naøy laø con baø (Ga 19,26-27), lôøi maø truyeàn thoáng haèng khoâng ngöøng hieåu laø coù yù nghóa chæ veà söï vieäc Ñöùc Maria laø Meï cuûa toaøn theå caùc moân ñoà Ñöùc Gieâsu, cuûa toaøn theå Giaùo hoäi vaäy. Nhöõng töôùc hieäu cuûa baø meï Gieârusalem xöa kia, baây giôø ñöôïc aùp duïng cho baø meï Maria. Trong toâng thö Ineffabilis Deus (8-12-1854), khi minh ñònh tín ñieàu Ñöùc Maria ñaõ ñöôïc thuï thai voâ nhieãm nguyeân toäi, Ñöùc Pioâ IX cuõng ñaõ nhaéc laïi veà söï vieäc caùc Giaùo Phuï thöôøng duøng lôøi cuûa caùc tieân tri maø goïi Ñöùc Maria vôùi nhieàu danh hieäu khaùc nhau, nhö Boà caâu traéng baïch, Gieârusalem thaùnh thieän,ôû Ngai cao tinh tuyeàn cuûa Thieân Chuùa, v.v...

Qua baøi ca Magnificat, Ñöùc Maria khoâng chæ caûm taï vì nhöõng kyø coâng Thieân Chuùa ñaõ thöïc hieän nôi Ngöôøi, maø coøn trong caû toaøn boä lòch söû cuûa Ítraen nöõa. Baøi ca aáy ñi song song vôùi baøi ca cuûa baø Anna trong Cöïu Öôùc (1Sm 2,1-10): phaàn moät (Lc 1,46-50) ñeà caäp ñeán tình traïng baûn thaân Ñöùc Maria; coøn phaàn hai (Lc 51-55) thì noùi leân nhöõng lôøi cuûa ngöôøi Thieáu nöõ Sion caùnh chung, töùc laø xaùc nhaän cho thaáy raèng nhöõng gì daân Chuùa hy voïng mong chôø baáy laâu, ñaõ trôû thaønh hieän thöïc ôû nôi mình: Chuùa ñoä trì Ítraen, toâi tôù cuûa Ngaøi, nhö ñaõ höùa cuøng cha oâng chuùng ta... Töø nay, nhöõng ai laø heøn keùm, khieâm haï, ñoùi ngheøo seõ nhìn ñeán vaø ca khen Nöõ tyø naøy, vì nhöõng vieäc kyø dieäu Chuùa ñaõ laøm cho Ngöôøi.

C. Theo Kinh Thaùnh, Ñöùc Maria laø ngöôøi phuï nöõ tuyeät vôøi.

Ñöùc Gioan Phaoloâ II thöôøng duøng danh töôùc ngöôøi Phuï Nöõ cuûa Kinh Thaùnh maø chæ veà Ñöùc Maria, vaø ñaõ ñaëc bieät caên cöù theo St 3,14; Ga 2,4; 19,26, ñeå toùm keát tö töôûng cuûa ngaøi nhö sau: Söï hieän dieän ñaëc bieät cuûa Meï Thieân Chuùa trong maàu nhieäm Hoäi Thaùnh, laøm cho chuùng ta nghó ñeán moái lieân heä ñaëc tröng giöõa ngöôøi `phuï nöõ' naøy vaø toaøn theå gia ñình nhaân loaïi. Mulieris Dignitatem, soá 2.Lòch söû cöùu chuoäc baét ñaàu taïi trong vöôøn ñòa ñaøng, vôùi lôøi höùa: Ta seõ ñaët haän thuø giöõa ngöôi vaø ngöôøi phuï nöõ, giöõa doøng gioáng ngöôi vaø doøng gioáng baø. Doøng gioáng baø seõ ñaïp ñaàu ngöôi, coøn ngöôi thì seõ taùp laïi goùt chaân (St 3,15). Theo nghóa ñen, lôøi naøy noùi veà ngöôøi phuï nöõ Evaø vaø doøng gioáng baø, töùc laø veà nhöõng con ngöôøi seõ trung thaønh theo ñöôøng loái Chuùa vaø nhôø theá, seõ thaéng ñöôïc caùc löïc löôïng toäi aùc. Trong baûn dòch Hy laïp (LXX), doøng gioáng duøng ôû soá ít, muoán aùm chæ veà moät caù nhaân; coøn baûn dòch Aram cuûa targum Palestin thì hieåu doøng gioáng aáy laø Ítraen trung kieân giöõ Luaät Moâseâ. Trong Taân Öôùc, saùch Khaûi huyeàn, chöông 12, ñaõ ñoïc laïi ñoaïn St 3,15 theo aùnh saùng cuûa Kitoâ hoïc vaø Giaùo hoäi hoïc: con raén laø ma quyû (Kh 12,9), coøn doøng gioáng cuûa Baø laø nhöõng keû naém giöõ lònh truyeàn cuûa Thieân Chuùa vaø mang ôû nôi mình daáu chöùng cuûa Ñöùc Gieâsu (12,17). Taùc giaû trình taû veà ngöôøi phuï nöõ ñang thai ngheùn vaø keâu la ñau ñôùn vì quaèn quaïi sinh con (12,2); con trai Baø ñaõ sinh ra ñöôïc caát boång leân nôi Thieân Chuùa (12,5). Ñoù laø ai? Caùc nhaø chuù giaûi so saùnh ñoaïn naøy vôùi Ga 16,21-22, vaø keát luaän raèng: Baø ñau ñôùn sinh con töôïng tröng cho maàu nhieäm Vöôït qua, giôø cuûa Ñöùc Kitoâ chòu cheát vaø soáng laïi. Hôn nöõa, theo Coâng vuï caùc Toâng ñoà, Giaùo hoäi ñaõ duøng caùc Tv 2 vaø 110 ñeå giaûi thích roõ veà maàu nhieäm phuïc sinh; theá thì, gioáng nhö caùc caâu môû ñaàu Tv 2,8.9 vaø 110,1, Kh 12,5 chæ veà Ñöùc Kitoâ leân Trôøi vinh hieån. U. Vanni coøn ñeà nghò moät caùch giaûi thích khaùc: Baø sinh con aáy laø moãi moät coäng ñoàng kitoâ trong lòch söû, ñang chòu khoå giöõa nhöõng gian truaân baùch haïi, ñeå sinh ra Ñöùc Kitoâ cho xaõ hoäi (xem Kh 12,13-18). Ugo Vanni, La decodificazione del `grande segno' in Apocalisse 12,1-6 trong Marianum 40 (1978) 121-152.

Trong hình aûnh ngöôøi phuï nöõ Khaûi huyeàn aáy, coù coøn choã cho Ñöùc Maria hay khoâng? Truyeàn thoáng cuûa Giaùo hoäi ñaõ traû lôøi laø coù. Ñöùc Gioan Phaoloâ II minh nhieân aùp duïng daáu laï vó ñaïi treân trôøi trong saùch Khaûi huyeàn cho Ñöùc Meï hoàn xaùc leân trôøi, nhö vaãn ñoïc thaáy trong ca nhaäp leã ngaøy 15 thaùng 8. Xem Redemptoris Mater, soá 50. Thaàn hoïc thì neâu roõ nhöõng ñieåm sau ñaây: a) Neáu Baø cuûa Kh 12 aùm chæ veà giôø cuûa Ñöùc Kitoâ, thì cuõng caàn phaûi nhôù raèng beân caïnh thaäp giaù, trong giôø aáy, ñaõ coù Ñöùc Maria ñöùng ñoù cuøng vôùi moân ñeä daáu yeâu ñaïi dieän cho caùc moân ñoà cuûa Chuùa; b) Baø coù maët trôøi bao quanh taát seõ laøm cho lieân töôûng ñeán vaø thaät söï coù lieân quan vôùi Ñöùc Trinh Nöõ ñaày ôn suûng (Lc 1,28), Ngöôøi Trinh nöõ coù tình yeâu cuûa Maët Trôøi coâng chính laø Thieân Chuùa bao phuû; c) neáuu Baø sinh con cuûa Kh 12 aùm chæ daân Chuùa, laø daân ñaõ sinh ra Ñaáng Thieân Sai, thì trong lòch söû, chính Ñöùc Maria, ngöôøi Thieáu Nöõ Sion, ñaõ thöïc söï sinh haï Ñaáng Meâsia; theá neân, bieåu töôïng aáy cuõng coù theå chæ veà ngöôøi nöõ ñang sinh Con taïi Beâlem; d) neáu Baø ñau ñôùn aáy töôïng tröng cho caùc tín höõu phaûi chòu khoå vì ñöùc tin, thì Ñöùc Maria, ngöôøi ñaõ tin tröôùc heát vaø moät caùch ñaëc thuø, cuõng ñaõ chòu löôõi göôm ñaâm thaâu (Lc 2,35), vì loøng tin aáy coù khi ñaõ khoâng hieåu thaáu ñöôïc thaân phaän cuûa Con mình (xem Lc 2,48-50); e) Kh 12,1t töôïng tröng cho Giaùo hoäi bò aùp böùc; nhöng cuõng ñöøng queân raèng Ñöùc Maria laø phaàn töû ñaëc tröng cuûa Giaùo hoäi Gieârusalem (Cv 1,14), moät Giaùo hoäi ñaõ phaûi chòu truy haïi raát sôùm (Cv 4,4t; 5,17t; 6,9t,vv); f) cuoái cuøng, moãi moät laàn nhìn leân meï-Giaùo hoäi, hieàn theâ cuûa Con Chieân vaø laø Gieârusalem treân trôøi (Kh 21,1t), laø hieån nhieân trong hình aûnh aáy, bao giôø ngöôøi tín höõu cuõng nhaän ra boùng daùng Ñöùc Meï hoàn xaùc leân trôøi, ñaïi dieän cho toaøn boä coäng ñoaøn tín höõu kitoâ beân ngai Thieân Chuùa.

Nhö theá, Ñöùc Maria laø ngöôøi phuï nöõ cuûa thôøi khôûi nguyeân cuõng nhö cuûa luùc keát cuïc chöông trình cöùu chuoäc. Vaø caû nôi taâm ñieåm cuûa chöông trình ñoù nöõa, cuõng vaãn coù maët cuûa ngöôøi phuï nöõ aáy. Trong thö göûi giaùo ñoaøn Galata, thaùnh Phaoloâ vieát: Khi thôøi gian tôùi hoài vieân maõn, Thieân Chuùa ñaõ sai Con mình ñeán, sinh laøm con cuûa moät ngöôøi phuï nöõ... (Gl 4,4). Nhö vaäy, Kinh Thaùnh ñaõ muoán aùm chæ ñeán vai troø cuûa Ñöùc Maria theo tö caùch laø phuï nöõ, trong coâng trình cöùu roãi cuûa Ñöùc Kitoâ. Phuùc AÂm thaùnh Gioan neâu roõ vieäc can thieäp cuûa ngöôøi phuï nöõ (Ga 2,4) beân caïnh Ñöùc Kitoâ taïi Cana, khi Ngaøi baét ñaàu cuoäc ñôøi coâng khai, vaø cho thaáy vieäc can thieäp aáy laøm cho giôø cuûa Ñöùc Kitoâ duø chöa tôùi luùc ñeán, thì cuõng ñaõ phaûi ñeán tröôùc kyø haïn; roài moät khi giôø ñaõ tôùi thaät söï vaø coâng trình ñaõ hoaøn taát (Ga 19,30), thì Ngaøi phoù thaùc moân ñoà yeâu daáu (töôïng tröng cho toaøn theå coäng ñoaøn kitoâ) cho baø (caâu 26). Ñaõ ñaønh, ñoù laø moät vai troø laøm trung gian; nhöng, neáu ñaõ nhaán maïnh nhieàu nhö theá ñeán tính caùch baø, thì chaéc haún Kinh Thaùnh muoán neâu baät cho thaáy nöõ tính chính laø ñaëc ñieåm cuûa vai troø Ñöùc Maria ñoùng giöõ trong phöông aùn cuûa Thieân Chuùa. Vaø coù leõ vì nöõ tính thöôøng mang phaåm chaát thi vò, caûm thuï, tröïc giaùc, hôn laø duy lyù, cho neân caùc ñoaïn vaên aùm chæ veà Ñöùc Maria thöôøng ñöôïc caáu keát theo theå daïng boùng baûy, ña nghóa, haøm yù, vaø nhöõng keát luaän thaàn hoïc thì thöôøng ñöôïc ruùt ra töø nhöõng caûm nhaän tröïc nghieäm hôn laø töø caùch thöùc suy dieãn chaët cheõ. Ñuùng nhö Ñöùc Gioan Phaoloâ II nhaän ñònh, Ñöùc Maria laø ngöôøi phuï nöõ ñaïi dieän vaø nguyeân maãu cuûa toaøn theå nhaân loaïi: laø baûn theå cuûa chính nhaân tính maø heát thaûy moïi con ngöôøi trong nhaân loaïi ñeàu coù chung ...Mulieris Dignitatem,soá 4; nhöng ñaøng khaùc, Ngöôøi cuõng laø bieåu töôïng neâu cao nöõ tính cuûa chính Thieân Chuùa.

Meï Ñoàng Trinh

Trong laõnh vöïc naøy, tín ñieàu caên baûn laø chính meänh ñeà sau ñaây cuûa kinh Tin kính: [Ñöùc Kitoâ] ñaõ sinh ra nhôø Chuùa Thaùnh Thaàn, bôûi Ñöùc Trinh Nöõ Maria (DS 10: ...natus est de Spiritu Sancto ex Maria virgine). Ñöùc Maria laø Meï cuûa Ñöùc Gieâsu: ñoù laø ñieàu hieån nhieân. Nhöng hôn nöõa, Giaùo hoäi laïi coøn tin raèng Ngöôøi laø Meï Thieân Chuùa, vaø laø Meï ñoàng trinh.

Meï Thieân Chuùa

Lôøi chaøo cuûa söù thaàn Gabriel baùo cho bieát laø haøi nhi saép sinh ra seõ ñöôïc goïi laø Ñaáng Thaùnh, laø Con Thieân Chuùa (Lc 1,35); noùi caùch khaùc: laø Ñaáng Thieân sai, Ñaáng Meâsia. Nhöõng töôùc hieäu cao caû (caâu 32) vaø thaùnh (c.35) chæ veà tính chaát sieâu vieät, cuõng nhö lôøi cuûa baø EÂlidabeùt thoát leân thaân maãu Chuùa toâi (c.43): taát caû ñeàu laøm cho ñoäc giaû kitoâ hieåu raèng Ñaáng aáy phaûi laø moät Ñaáng cao caû hôn Vò thieân sai Do thaùi. Giaùo hoäi haèng suy nghieäm nhö theá naøy: Ñöùc Maria laø meï cuûa Ñöùc Gieâsu; maø Ñöùc Gieâsu laø Thieân Chuùa; thaønh thöû Ñöùc Maria laø Meï Thieân Chuùa. Lieân heä meï con laø lieân heä cuûa ngoâi vò ñoái vôùi ngoâi vò, chöù khoâng phaûi laø lieân heä giöõa hai baûn tính: moät ngöôøi meï khoâng phaûi laø meï cuûa xaùc theå hoaëc cuûa baûn chaát con mình, nhöng laø meï cuûa chính caù nhaân ngöôøi con; cuõng vaäy, Ñöùc Maria laø Meï cuûa Ñöùc Gieâsu, laø Ngoâi Lôøi, laø Ngoâi Hai trong Tam Vò Thieân Chuùa, laø Meï Thieân Chuùa vaäy. Ñeå öùng ñoái vôùi laïc giaùo Nestoârioâ, coâng ñoàng EÂpheâsoâ (naêm 431) ñaõ ñònh tín Ñöùc Maria laø Meï Thieân Chuùa, vaø ñaõ duøng ñeán moät tónh töø nghe qua hôi choùi tai laø theotoùkos (sinh Thieân Chuùa) haàu nhaán maïnh ñeán chaân lyù aáy. DS 251; sau ñoù, tín ñieàu ñaõ ñöôïc coâng ñoàng Canxeâñoân nhaéc laïi (DS 301), cuõng nhö ñaõ ñöôïc coâng ñoàng Vaticanoâ II trình baøy trong Hieán cheá tín lyù veà Giaùo hoäi, chöông VIII. Xin xem theâm thoâng ñieäp Redemptoris Mater, soá 4, 31-32, vaø toâng thö Mulieris Dignitatem, soá 4. Ñoù laø tín ñieàu ñaëc tröng cuûa Giaùo hoäi coâng giaùo caû beân Taây laãn beân Ñoâng phöông. Xem A. Kniazeff, La Meøre de Dieu dans l'EÙglise Orthodoxe, Paris, Cerf 1990.

Trong thôøi ñaïi chuùng ta, ñeå traùnh nhöõng ngoä nhaän baát lôïi töø phía caùc anh chò em khoâng coâng giaùo, coù leõ toát hôn laø neân duøng danh hieäu Meï Ñöùc Kitoâ hôn laø danh hieäu Meï Thieân Chuùa. Nhöng theá naøo ñi nöõa, thì cuõng phaûi yù thöùc raèng caùc ñaëc aân ñaëc quyeàn heát thaûy cuûa Ñöùc Maria ñeàu phaùt nguyeân töø nguoàn suoái thieân chöùc laøm Meï Thieân Chuùa, vaø neáu chuùng ta coù taùn döông, chuùc tuïng, coù keâu khaán ñeán Ngöôøi, thì chính vì Thaùnh Maria laø Ñöùc Meï Chuùa Trôøi vaäy.

Ñoàng Trinh

Ngaøy nay maø noùi veà moät ngöôøi meï ñoàng trinh, thì seõ gaëp phaûi vaán naïn phaûn öùng nhieàu hôn laø ngaøy tröôùc. Vieäc trinh saûn xem coù veû thaàn thoaïi, vaø nhöõng ngöôøi choáng ñoái thöôøng neâu leân khoâng bieát bao nhieâu laø tröôøng hôïp töông töï gaëp thaáy trong lòch söû caùc toân giaùo. Ngaøy xöa, Pharaoâ, vua Ai caäp, cuõng ñaõ töï xöng laø Con Trôøi; coù truyeän keå laïi raèng Zoâroâastroâ, vò saùng laäp baùi haûo giaùo, cuõng ñaõ sinh ra töø moät ngöôøi meï ñoàng trinh; roài truyeàn thuyeát veà Ñöùc Phaät cuõng trình thuaät töông töï nhö theá; coøn veà Ñöùc Gieâsu thì sao? Caùc baøi töôøng thuaät cuûa Taân Öôùc thì ñaõ keát tinh ngay khi nhieàu ngöôøi töøng quen bieát Ñöùc Gieâsu tröôùc kia vaãn coøn soáng: khoù maø giaû maïo ñöôïc. Caùc taùc giaû trình thuaät ñeàu laø ngöôøi Do thaùi, ñeàu quan nieäm veà moät Thieân Chuùa hoaøn toaøn sieâu vieät, khoâng theå naøo hoøa laãn vôùi taïo vaät ñöôïc; hôn nöõa, hoï gôùm gheùt nhöõng chuyeän thaàn thoaïi, coi ñoù nhö laø nhöõng gì ñaùng gheâ tôûm; maãu möïc cuûa hoï laø lòch söû Cöïu Öôùc: nhöng trong Cöïu Öôùc thì chaúng coù moät tröôøng hôïp naøo noùi veà moät ngöôøi meï ñoàng trinh caû, vaø quan troïng hôn nöõa khoâng moät lôøi tieân tri naøo, khoâng moät nieàm hy voïng naøo mang boùng daùng aùm chæ tôùi söï vieäc ngöôøi meï cuûa Ñaáng Thieân sai seõ laø ñoàng trinh. Vaäy, sôû dó hoï ñaõ trình thuaät nhö theá, thì chính laø vì hoï ñaõ ñích thaân nghe taän tai, thaáy taän maét nhöõng ngöôøi laøm chöùng nhö vaäy.

Phuùc AÂm thaùnh Luca (1,35t) noùi roõ veà vieäc Ñöùc Maria seõ thuï thai moät caùch kyø dieäu: Ngöôøi noùi mình khoâng bieát ñeán, khoâng coù (lieân heä vôùi) ngöôøi nam, nhöng söù thaàn traán an noùi raèng: Thaùnh Thaàn seõ ñeán treân Ngöôøi vaø quyeàn naêng Ñaáng Toái Cao seõ rôïp boùng treân Ngöôøi, aùm chæ tôùi ñaùm maây bao phuû Nhaø taïm vôùi Hoøm bia giao öôùc (Xh 40,35); cho neân, ñieàu maø loaøi ngöôøi khoâng theå laøm noåi (thuï thai khoâng coù ngöôøi nam, hoaëc do moät ngöôøi nöõ son seû), thì Thieân Chuùa coù thöøa söùc ñeå laøm (c.37). Coù nhöõng nhaø chuù giaûi, sau khi ñem so saùnh vôùi Ga 1,13, ñaõ hieåu caâu 35b: toø gennoâmenon haùgion: söï sinh ra thaùnh nhö laø moät lôøi haøm chöùa yù nghóa cuûa söï vieäc sinh saûn kieân trinh. I. de la Potterie, Il parto verginale del Verbo incarnato: `non ex sanguinibus..., sed ex Deo natus est' (Gv 1,13), trong Marianum 45(1983) 127-174; xem P. Hofrichter, Nicht aus Blut sondern monogen aus Gott geboren, Echter Verlag, Wuerzburg 1979.

Thaùnh Maùttheâu 1,18-25 khaúng ñònh roõ raøng raèng: tröôùc heát, thaùnh Giuse khoâng phaûi laø cha ñeû cuûa Ñöùc Gieâsu, maëc daàu thaùnh söû cho bieát Ñöùc Gieâsu laø con cuûa Ñavít bôûi doøng toäc cuûa Giuse (1,16); trong baûn gia phaû, Mt ñaõ ñeàu ñaën neâu leân söï vieäc oâng naøy sinh oâng noï; nhöng laï thay, khi ñeán löôït Giuse, thì Mt khoâng noùi tieáp: Giuse sinh..., maø laïi ñoåi caùch noùi thaønh: Giuse laø baïn cuûa baø Maria... Vaø caâu 18 coøn löu yù roõ hôn nöõa ñeå noùi raèng duø ñaõ keát hoân vôùi nhau, thì tröôùc khi hai oâng baø veà chung soáng, baø ñaõ coù thai do quyeàn naêng cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn. Duø sau naøy ngöôøi ta coù giaûi thích theá naøo ñi nöõa, thì khoâng moät ai coù theå phuû nhaän ñöôïc laø Mt 1,18t ñaõ thöïc söï khaúng ñònh roõ veà ñieåm naøy. Trong cuoán noåi tieáng mang nhan ñeà The Virginal Conception and Bodily Resurrection of Jesus, (New York 1973), R.Brown ñaõ keát luaän raèng neáu chæ nghieân cöùu Kinh Thaùnh moät caùch thuaàn tuùy khoa hoïc maø thoâi, thì khoâng theå naøo giaûi ñaùp ñöôïc vaán naïn naøy; nhöng ñöùc tin vaãn coøn coù chöùng taù cuûa truyeàn thoáng nöõa. Ñaùng chuù yù nöõa laø caâu Mt 1,23: Naøy, trinh nöõ seõ thuï thai..., tröng daãn lôøi Is 7,14. Trong tieáng Hy pri, coù töø `almah', nghóa laø thieáu nöõ vaø aùm chæ tôùi söï vieäc Abia, vôï cuûa vua Akhaz, seõ thuï thai laøm meï cuûa EÂdeâkya (2V 18,2); Mt aùp duïng saám ngoân aáy cho tröôøng hôïp cuûa Ñöùc Kitoâ, laø Emmanuel thaät, vaø daãn lôøi theo baûn LXX ñaõ coá yù dòch töø `almah' ra `parthenos', nghóa laø ñoàng trinh: Meï cuûa Ñaáng Emmanuel laø moät trinh nöõ.

Duø nhaän laø Trinh nöõ Maria ñaõaõ thuï thai Ñöùc Kitoâ, thì trong soá cuõng coøn coù nhieàu ngöôøi vaãn khoâng chòu nhaän Ñöùc Meï laø troïn ñôøi ñoàng trinh. Lyù do theo hoï, laø vì Taân Öôùc ñaõ noùi ñeán caùc anh chò em cuûa Ñöùc Gieâsu. Xem caùc caâu: Mc 3,31-32ss; 6,3ss; Cv 1,14; 1Cr 5,5; Gl 1,19. Sôû dó Giaùo hoäi tuyeân tín veà Ñöùc Maria troïn ñôøi ñoàng trinh, laø vì töø nhöõng theá heä ñaàu tieân, ngay khi nhöõng ngöôøi quen bieát Ñöùc Gieâsu vaãn coøn soáng, caùc tín höõu kitoâ ñaõ khoâng ngöøng tin nhaän vaø tuyeân xöng nhö vaäy. Trong phuïng vuï, Giaùo hoäi duøng töø aeiparthenos trong tieáng Hy laïp, vaø töø semper virgo trong tieáng Latinh, ñeå xöôùng danh Ñöùc Meï; caû hai töø aáy ñeàu coù nghóa laø troïn ñôøi ñoàng trinh (xem Vaticanoâ II, LG 52). Giaùo lyù aáy ñaõ töøng ñöôïc coâng ñoàng Coânstan-tinoáp II chuaån nhaän (naêm 552: DS 427) vaø coâng ñoàng Lateâranoâ (naêm 649: DS 503) tuyeân daïy. Anh chò emôû Taân Öôùc noùi tôùi ñaây, laø anh chò em hoï, nhö coù theå thaáy roõ trong tröôøng hôïp cuûa Giacobeâ vaø Giuse (Mt 13,55) laø hai ngöôøi con cuûa Maria khaùc (Mt 27,56); ngoaøi ra, neáu Ñöùc Maria ñaõ coù nhöõng ngöôøi con khaùc nöõa, thì Ñöùc Gieâsu seõ khoâng theå laøm moät haønh ñoäng baát hieáu nhö theá, töùc laø phoù thaùc Meï mình cho Gioan laø moät ngöôøi khoâng phaûi anh em ruoät thòt trong gia ñình mình. Veà ñieåm giaùo lyù naøy cuûa Giaùo hoäi, xin xem Giaùo Lyù Giaùo Hoäi Coâng Giaùo, caùc soá 496-507. Ñoù laø chöa noùi tôùi söï vieäc trong Cöïu Öôùc, Abraham ñaõ noùi vôùi Lot, ngöôøi chaùu goïi oâng baèng baùc, laø: Chuùng ta laø anh em maø! (St 13,8). Thöïc ra, ñoù khoâng phaûi laø moät vaán naïn ñoái vôùi ngöôøi Chaâu AÙ haèng quan nieäm raèng: Töù haûi giai huynh ñeä.

Maria: Keû ñaõ tin

Phuùc AÂm coøn muoán cho chuùng ta chuù yù tôùi moät ñaëc neùt khaùc cuûa Ñöùc Maria: ñoù laø loøng tin. Baø EÂlidabeùt ñaõ thaùn phuïc thoát leân: Em thaät dieãm phuùc vì ñaõ tin... (Lc 1,45). Hôn caû Abra-ham, toå phuï cuûa nhöõng keû coù loøng tin, Maria laø hieän thaân cuûa loøng tin hoaøn haûo. Xem Ibid. soá 148. Neáu khoâng coù ñöùc tin, thì duø coù laøm Meï Thieân Chuùa cuõng chaúng ñöôïc lôïi ích gì. Khi moät baø kia keâu leân: Phuùc thay baø meï ñaõ cöu mang vaø cho Thaày buù môùm!, Ñöùc Gieâsu lieàn traû lôøi ngay raèng: Phaûi, nhöng phuùc coøn lôùn hôn nöõa cho nhöõng ai bieát nghe vaø noi giöõ lôøi cuûa Thieân Chuùa (Lc 11,27-28). Truyeàn thoáng thöôøng nhaéc laïi lôøi sau ñaây cuûa thaùnh AÂugutinoâ: Khi tin nhaän Ñaáng Kitoâ, thì Maria coù phuùc hôn laø khi ñoùn nhaän xaùc theå cuûa Ñöùc Kitoâ. De sancta virginitate, 3.

Traân troïng chaøo möøng: Kính möøng, hôõi ai ñaày aân suûng! (kekharitoâmeùneâ) laø thieân söù Gabriel veùn môû cho thaáy keát quaû cuûa loøng tin nôi Ñöùc Maria, cuûa nieàm tin töôûng ñaët caû ôû nôi Thieân Chuùa. Ñoäng töø kharitoùoâ (kekharitoâmeùneâ laø ñoäng tính töø quaù khöù thuï ñoäng) coù nghóa laø laøm cho ai ñaùng ñöôïc suûng aùi (xem Ep 1,6); vì vaäy, Ñöùc Maria ñöôïc chaøo kính nhö moät ngöôøi ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa thanh luyeän, Thaùnh Soâphroânioâ, Oratio II in Annuntiatione, 25, PG 87/3,3248. ñaõ ñöôïc thaùnh hoùa noùi theo leà loái dieãn ñaït cuûa truyeàn thoáng nhôø ôn trinh khieát haàu söûa soaïn cho Ngöôøi trôû neân Meï Ñaáng Thieân sai. Lôøi noùi raèng: toâi khoâng bieát ñeán ngöôøi nam, ñeå loä thöïc traïng hieän sinh cuûa ñôøi Ñöùc Maria, thöïc traïng soáng ñoàng trinh, vaø vì tin töôûng vaøo Thieân Chuùa, neân Ngöôøi ao öôùc ñöôïc tieáp tuïc soáng nhö vaäy. Loøng trinh tieát aáy laø bieåu töôïng cuûa ñöùc tin, cuûa nieàm xaùc tín tin raèng chaúng coù gì maø Thieân Chuùa khoâng laøm ñöôïc (Lc 1,37 ñoái chieáu vôùi Mc 9,22); coøn ñöùc tin nôi Maria laø thaønh quaû cuûa chính ôn suûng Thieân Chuùa ban, laø phaàn haønh ñoäng cuûa töï do con ngöôøi öùng ñaùp ñoái vôùi ôn thaùnh, laø phaàn con ngöôøi hôïp taùc vaøo trong coâng trình hieän thöïc hoùa maàu nhieäm nhaäp theå.

Baáy giôø Maria môùi coù theå thöa Xin vaâng. Lôøi naøy thaâu toùm toaøn boä kinh nghieäm ñöùc tin cuûa Cöïu Öôùc. Tinh tuùy cuûa ñöùc tin Ítraen laø thaùi ñoä ñoùn nhaän giao öôùc: Sau khi laéng nghe Moâseâ trình baøy veà caùc ñieàu khoaûn trong kheá öôùc giaùo keát vôùi Giaveâ, toaøn daân ñoàng thanh ñaùp thöa: Taát caû nhöõng gì Giaveâ ñaõ phaùn baûo, chuùng toâi xin laøm theo (Xh 19,8; 24,3.7). Ñoù chính laø lôøi fiat/xin vaâng cuûa Ítraen, laø lôøi ñaõ laøm cho daân Ítraen trôû neân hieàn theâ ñính öôùc cuûa Giaveâ (xem Ed 16,8); vaø Thieân Chuùa chæ muoán coù moät ñieàu duy nhaát ôû nôi hoï, laø hoï trung thaønh giöõ lôøi theà höùa aáy (Ñnl 5,28-29). Nhö Giaveâ ñaõ duøng Moâseâ laøm trung gian maø trao ñoåi giao dòch vôùi Ítraen, thì Ngaøi cuõng duøng söù thaàn Gabriel laøm trung gian ñeå hoûi yù Ñöùc Maria. Nhö xöa kia daân Ítraen ñaõ öùng ñaùp: Chuùng toâi xin vaâng giöõ lôøi Ngaøi ñaõ truyeàn, Gs 24,24; xem nhöõng coâng thöùc bieåu ñaït töông töï nhö nhau trong Xh 19,8; 24,3.7; Er 10,12; Nkm 5,12v vaø 1Mcb 13,9. thì baây giôø, ngöôøi Thieáu Nöõ Sion laø Maria, hieän thaân cuûa Ítraen trung tín, cuõng thöa leân: Toâi xin vaâng nhö lôøi söù thaàn truyeàn, vaø nhö theá laø giao öôùc môùi khôûi ñaàu.

Töï baûn chaát, ñöùc tin thì toái taêm vaø haèng ñaët taâm trí vaøo trong tình traïng töï huûy (kenosis). Sau nhöõng ngaøy Beâlem traøn ngaäp aùnh saùng, Maria beá Con vaøo Ñeàn Thôø ñeå chu taát Leà Luaät (Xh 13,2.11-16): laø nöõ tì cuûa Chuùa thì phaûi giöõ Luaät, khoâng yû vaøo caùc ñaëc quyeàn maø thoaùi thaùc; ôû ñaáy, Ngöôøi phaûi nghe saám ngoân u aån cuï giaø Symeâon noùi: Naøy! Con baø... seõ laøm daáu gôïi leân choáng ñoái, vaø hoàn baø, muõi göôm seõ ñaâm thaâu... (Lc 2,34-35). Lôøi kia, lôøi tieân baùo maø Ñöùc Gioan Phaoloâ II goïi laø lôøi truyeàn tin thöù hai cho Ñöùc Maria, Redemptoris Mater, soá 16. aùp duïng cho Ñöùc Meï saám ngoân cuûa EÂdeâkien noùi vôùi Ítraen, Tieân tri leân tieáng choáng laïi Ítraen toäi loãi: Neáu toâi ñem göôm ñeán phaït xöù aáy vaø baûo: Göôm haõy raûo khaép xöù... 14,17. vaø ñeå loä cho thaáy hai maët cuûa ñöùc tin: boä maët röïc rôõ (tin vaøo Thieân Chuùa toaøn naêng), vaø boä maët öu saàu (caûm nghieäm veà söùc naêng taùc haïi cuûa toäi loãi). Lôøi tieân baùo kia khoâng nhöõng aùm chæ tôùi caùc noãi thoáng khoå caù nhaân cuûa Meï vì Con mình phaûi chòu khoå naïn hoaëc laø vì daân Chuùa choái töø Ñaáng Thieân sai, maø coøn vaø nhaát laø aùm chæ ñeán vieäc Ñöùc Maria seõ thoâng phaàn vaøo trong kinh nghieäm chia reõ ñau thöông cuûa daân mình: göôm töùc laø phaân caét, chia taùch giöõa ñöùc tin (Lc 1,45) vaø thaùi ñoä bôõ ngôõ (2,33.47) khoâng hieåu (2,49t); tuy nhieân, trong khi vì ñoù maø Ítraen sa vaøo caûnh nghi ngôø baát trung, thì Maria laïi vaãn kieân vöõng trung tín. Trong ñôøi soáng haèng ngaøy, Maria ñaõ phaûi chòu caûnh khoâng thaáy ñöôïc caùc lôøi höùa seõ öùng nghieäm nhö theá naøo, khoâng hieåu thaáu ñöôïc Con mình: luùc ôû nhaø Nadareùt thì Ñöùc Gieâsu xem ra chaúng laøm gì to taùt; khi ra cuoäc ñôøi coâng khai, thì cuõng khoâng coù gì löøng laãy, laïi coøn coù veû teä hôn, bôûi coù luùc laøm nhö ngöôøi maát trí (Mc 3,21).

Khi khoâng hieåu, thì Maria suy nieäm. Sau kinh nghieäm Beâlem (Lc 2,19), sau côn lo Gieârusalem (2,51), Maria khoâng hieåu, nhöng Ngöôøi ghi chaët moïi kyû nieäm aáy trong loøng. Lôøi naøy cho thaáy Ñöùc Maria luoân aâm thaàm tieán böôùc moät caùch kyø dieäu theo linh ñaïo cuûa Ítraen. Trong Cöïu Öôùc, Giaveâ thöôøng nhaéc nhôû raèng: Haõy giöõ mình heát söùc keûo laõng queân ñi caùc ñieàu chính maét ngöôi ñaõ thaáy, keûo caùc ñieàu aáy luoät khoûi loøng ngöôi... (Ñnl 4,9.23.32). Ngöôøi Do thaùi suøng ñaïo phaûi maõi maõi nhôù laïi nhöõng kyû nieäm Thieân Chuùa ñaõ laøm cho daân hoï. Ñoù laø khoân ngoan thaät, nhö Beân Sirah (Hc 44,1t), nhö Giuñitha (8,26.29), nhö kyù luïc ñaïo ñöùc (Hc 39,1-6) ñaõ khaúng ñònh vaø neâu göông. Suy gaãm veà kyø coâng cuûa Chuùa seõ giuùp cho thaáu bieát Ngaøi hôn: hoài töôûng laïi söï vieäc Giaveâ söûa phaït loãi toäi mình trong sa maïc, Ítraen seõ yù thöùc raèng Ngaøi ñaõ haønh ñoäng nhö moät ngöôøi cha daïy doã con mình (Ñnl 8,2.5); hoài nieäm laïi nhöõng ñieàu Thieân Chuùa ñaõ laøm cho mình, laø bieát mình caàn phaûi laøm gì cho keû khaùc (Ñnl 5,14-15). Nhö Philoâ thaønh Alexanñria (öõ naêm 45) ñaõ vieát: Loøng tin ôû töông lai phaùt sinh töø caùc bieán coá ñaõ xaûy ra trong quaù khöù. De vita Moysis II,288. Trong luùc gian truaân thöû thaùch, Ítraen vaãn vöõng loøng caäy troâng vì bieát nhôù ñeán lòch söû cöùu ñoä trong thôøi toå tieân. Xem Tv 22,5-6; 44,2; 77,6.12; 143,5; Is 63,11; Hc 2,10; 51,8; 1Mcb 2,61, chaúng haïn Ñöùc Maria tieán böôùc theo quaù trình aáy vaø thöøa höôûng linh ñaïo cuûa daân mình. Ñöùc tin cuûa Ngöôøi cuõng phaûi ñi qua nhöõng böôùc tieán phaùt ñeå lôùn leân ñeán möùc tröôûng thaønh; vì neáu Ñöùc Kitoâ ñaõ phaûi tieán boä qua nhöõng ñôït thöû thaùch (xem Dt 5,8), thì Meï Ngaøi ñaâu coù theå ñi theo moät con ñöôøng naøo khaùc. Cöû chæ thaùi ñoä cuûa Con mình luùc gaëp laïi trong Ñeàn Thôø xem ra khaùc thöôøng, khoâng hieåu noåi (Lc 2,49), nhöng Maria thì cöù tieáp tuïc ngaãm xeùt vaø haèng suy ñi nghó laïi maõi trong loøng symbaùllousa: ñoái chieáu caùch tích cöïc, nhö Luca ñaõ vieát nghóa laø loøng tin cöù töôûng nieäm luoân maõi ñeå trôû thaønh ngaøy caøng phong phuù, saâu saéc vaø hieäu löïc hôn; ñoù laø caùch Ñöùc Trinh Nöõ tieán böôùc trong cuoäc löõ haønh ñöùc tin (LG 58). Giöõa luùc ñen toái nhaát, khi Con mình bò treo treân thaäp giaù, khi caùc moân ñeä ñeàu boû chaïy troán thoaùt, khi aùnh saùng lôøi höùa coù veû nhö taét ngaám, vaø... laøm nhö Thieân Chuùa ñang boû rôi Ñaáng Thieân sai, thì Ñöùc Maria vaãn ñöùng vöõng beân caïnh Con mình, döôùi chaân thaùnh giaù, suy nieäm vaø tin yeâu...

Ñöùc Maria vaø chuùng ta

Giaùo hoäi xaùc tín raèng Ñöùc Maria giöõ moät vai troø voâ song trong keá hoaïch cöùu ñoä, nghóa laø Ngöôøi coù nhieäm vuï chæ nam ñaëc thuø trong coâng cuoäc daãn daét con ngöôøi ñeán cuøng Ñöùc Kitoâ, ñeán cuøng Thieân Chuùa. Ngöôøi laø phaàn töû hoaøn haûo ñoäc nhaát voâ nhò cuûa Hoäi Thaùnh (LG 53). Vì theá, Ngöôøi neân maãu göôngg cho caùc phaàn töû khaùc, Xem R. Cantalamessa, Maria, uno specchio per la Chiesa, Milano, AØncora 1989. Ngöôøi cuõng laø Meï cuûa Giaùo hoäi, töùc laø Meï cuûa toaøn theå daân Chuùa, Phaoloâ IV, Dieãn vaên ngaøy 21-11-1964 (ñaây laø laàn ñaàu tieân danh töôùc Meï cuûa Giaùo hoäi ñöôïc duøng ñeå chæ veà Ñöùc Meï); xem theâm Kinh Tin Kính cuûa Daân Thieân Chuùa, soá 15, (30-6-1968), AAS 60 (1968)438-9. vaø nhôø ñoù, Ngöôøi coù söùc aûnh höôûng höõu hieäu ñôøi soáng cuûa caùc tín höõu. Vai troø cuûa Ñöùc Maria laø vai troø trung gian; Huaán quyeàn ñaõ giaûi nghóa caån thaän veà vai troø naøy:

Coâng ñoàng Vaticanoâ II ñaõ ra söùc nghieäm xeùt ñeå hieåu cho roõ hôn veà nhöõng khía caïnh khaùc nhau cuûa vaán ñeà laøm trung gian noùi treân. Xem Hieán Cheá Tín Lyù veà Giaùo Hoäi, chöông VIII, iii. Nguyeân taéc caên baûn ñaõ ñöôïc ñaët ra trong 1Tm 2,5-6: Trung gian giöõa Thieân Chuùa vaø loaøi ngöôøi chæ coù moät, ñoù laø con ngöôøi Ñöùc Gieâsu Kitoâ; Ngaøi laø Ñaáng Trung gian höõu theå. Tuy nhieân, xeùt vì baûn chaát nhaäp theå vaø lòch söû cuûa noù, vai troø laøm trung gian naøy khoâng mang tính chaát ñôn ñoäc, chuyeân nhaát, traùi laïi, coù khuynh höôùng laøm naåy sinh neân nhieàu moái trung gian khaùc. Duø laø Lôøi thaàn linh, thì cuõng phaûi vaø chæ ñöôïc nghe bieát qua trung gian lôøi noùi cuûa moät ngöôøi khaùc (Lc 10,16; trong Cöïu Öôùc, trung gian maïc khaûi laø Moâseâ hoaëc laø caùc tieân tri, v.v.; trong Taân Öôùc, ñaõ coù caùc toâng ñoà, caùc giaûng vieân, v.v.); vaø duø laø Vò Cöùu Tinh quyeàn naêng, thì cuõng chæ hoaït ñoäng qua trung gian cuûa lòch söû (Cv 9,6; 10,4-6; trong Cöïu Öôùc, ñaõ thaáy coù caùc thaày tö teá phuïc vuï Ñeàn thôø; trong Taân Öôùc, thì coù caùc bí tích, caùc cô cheá Giaùo hoäi, caùc thöøa taùc vieân, vv); ñoù laø moät ñieåm hieån nhieân trong giaùo lyù thaàn hoïc coâng giaùo.

Theá thì Giaùo hoäi quan nieäm nhö theá naøo veà vai troø trung gian cuûa Ñöùc Maria? Giaùo hoäi xaùc ñònh raèng: ñoù laø moät vai troø trung gian phuï thuoäc vaøo Ñaáng Trung gian duy nhaát laø Ñöùc Kitoâ, vaø ñaâm reã saâu vaøo nôi maãu tính cuûa Ñöùc Maria. Tröôùc heát, Ngöôøi laø trung gian cuûa Chuùa Cha trong maàu nhieäm Nhaäp Theå: Chuùa Cha tieàn ñònh Ngöôøi laøm meï Con cuûa mình (phaàn cuûa phía thaàn linh), vaø yeâu caàu Ngöôøi chaáp nhaän phöông aùn aáy (lôøi xin vaâng töï do laø phaàn cuûa phía Ñöùc Maria). Ñoù laø vieäc phuïc vuï thöù nhaát cuûa Ngöôøi: toâi laø nöõ tyø cuûa Chuùa; Ngöôøi laø trung gian trong vieäc caáu thaønh Ñaáng Trung gian duy nhaát. Trong lòch söû, Ñöùc Maria laø trung gian ñaøo luyeän Ngoâi Lôøi trong söï nghieäp laøm ngöôøi (thôøi gian Nadareùt); trong thôøi gian coâng khai rao giaûng Tin Möøng, Ngöôøi laøm trung gian caàu giuùp cho ngöôøi khaùc, chaúng haïn nhö vuï can thieäp taïi tieäc cöôùi Cana, laøm cho Ñöùc Kitoâ dôøi giôø cuûa mình leân sôùm hôn. Trong thôøi gian cuoäc soáng Giaùo hoäi, Ñöùc Meï laø trung gian cuûa Con mình ñeå chaêm lo cho caùc moân ñoà: Thöa baø, ñaây laø con baø (Ga 19,26): Maria chaêm lo cho caùc moân ñeä nhö ñaõ töøng saên soùc cho chính Con mình vaø nhö chính Ñöùc Gieâsu ñaõ chaêm lo cho hoï. Tröôùc khi veà vôùi Cha, Ñöùc Gieâsu ñaõ höùa vôùi caùc moân ñoà: Thaày seõ khoâng ñeå anh em moà coâi (Ga 14,18); lôøi höùa naøy ñaõ thöïc söï öùng nghieäm qua söù meänh cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn (phaàn phía thaàn linh) vaø qua trung gian göông maãu ñaïo ñöùc cuûa Ñöùc Maria: Meï laøm trung gian trong vieäc caáu thaønh Nhieäm theå; ñaõ laø Meï cuûa Thaày, thì cuõng laø Meï cuûa troø, cuûa caùc moân ñoà; ñaõ laø Meï cuûa Ñaàu, thì cuõng laø Meï cuûa caùc chi theå, cuûa caùc em Con mình. Di huaán cuûa Meï aã lôøi cuoái cuøng Meï ñeå laïi trong Phuùc AÂm nhaén nhuû laø: Ngöôøi coù baûo gì, thì cöù laøm theo, (Ga 2,5) laøm cho lieân töôûng ñeán nhöõng lôøi Ítraen ñoan höùa seõ giöõ troïn Giao öôùc keát laäp vôùi Giaveâ (xem Xh 19,8; 24,3.7; Ñnl 5,27). Ñöùc Maria khuyeán khích caùc toâi tôù Chuùa (ñeå dieãn ñaït yù nieäm toâi tôù, Ga 2,5 duøng töø diaùkonoi: ngöôøi haàu, chöù khoâng phaûi töø douõloi: noâ leä) gia nhaäp laøm thaønh vieân Giao öôùc môùi cuûa Con Meï, ñeå phuïc vuï maø hôïp taùc vôùi Ñaáng Cöùu Ñoä traàn gian.

Ñöùc Maria thoâng phaàn vaøo trong söù maïng trung gian cuûa Ñöùc Kitoâ. Do töø nguoàn sung maõn cuûa Ngaøi maø taát caû chuùng ta ñaõ laõnh nhaän ñöôïc heát ôn naøy ñeán ôn khaùc (Ga 1,16). Trong coâng taùc laøm trung gian naøy, caàn phaûi laõnh nhaän tröôùc ñaõ, roài sau ñoù môùi coù ñeå maø chia seû. Ñöùc Kitoâ ñaõ laõnh nhaän ôn thuû söï (gratia capitis laø chính thöïc kieän Ngoâi Hieäp, unio hypo-statica) laø nguoàn suoái cuûa moïi aân suûng trong keá hoaïch cöùu ñoä. Ñöùc Maria laø con ngöôøi ñaàu tieân thuï höôûng ñöôïc ôn cuûa Ñaáng Kitoâ nguoàn aân suûng aáy: tröôùc heát laø vì Ngöôøi ñöôïc cöùu chuoäc theo caùch thöùc tieân phoøng (redemptio praeventiva), maø keát quaû laø ôn voâ nhieãm nguyeân toäi; thöù hai laø vì Ngöôøi ñöôïc cöùu chuoäc moät caùch hoaøn bò: keát quaû laø Ngöôøi ñöôïc ñöa leân trôøi caû hoàn laãn xaùc (thoâng phaàn troïn veïn vaøo trong maàu nhieäm Phuïc Sinh). Ñöùc Maria coù ñöôïc gì, thì ñeàu laø nhôø vaø do Ñöùc Kitoâ maø coù. Coù leõ chaúng ai dieãn taû ñaëc ñieåm kia cuûa Ñöùc Maria cho yù vò vaø chính xaùc cho baèng thi haøo Ñanteâ khi ñaët vaøo mieäng thaùnh Beânarñoâ lôøi ca khen naøy: Baø laø AÙi nöõ cuûa Con Baø. Dante Alighieri, Figlia del tuo Figlio, Divina Comedia, Paraiso XXXIII,1. Nhieäm vuï laøm trung gian laø moät thaønh phaàn trong söù meänh cöùu ñoä. Caùc vò trung gian phuï thuoäc (nhö caùc thaùnh, chaúng haïn) coù ñöôïc vai troø laøm trung gian, chính laø vì hoï thoâng phaàn vaøo trong söù meänh cöùu ñoä cuûa Ñöùc Kitoâ: Nhö Cha ñaõ sai Thaày, thì baây giôø Thaày cuõng sai anh em (Ga 20,21); ñôøi soáng sieâu nhieân trong Giaùo hoäi laø thaønh quaû cuûa söù meänh lieân tuïc noái tieáp nhö vaäy. Luùc phaùi göûi Con Moät mình vaøo trong theá gian, Thieân Chuùa Cha laøm nhö noùi vôùi Con mình raèng: Ñaây laø Meï Con, Con haõy chaáp nhaän vaø trôû thaønh moät con ngöôøi trong loaøi ngöôøi; vaø khi sai moân ñeä mình ñi vaøo giöõa theá gian, ñi vaøo trong töông lai cuûa lòch söû, Chuùa Con cuõng baûo: Ñaây laø Meï con vaø Gioan ñaõ nhaän Maria vaøo trong söù meänh cuûa mình. Söù meänh vaãn laø moät, vaø trong ñoù Ñöùc Maria vaãn giöõ cuøng moät vai troø ñaõ ñöôïc uûy thaùc vaø nhaän laõnh.

Truyeàn thoáng thöôøng öa so saùnh Ñöùc Maria vôùi baø Evaø. Saùch Giaùo Lyù Giaùo Hoäi Coâng Giaùo, soá 411; chuû ñeà naøy cuõng ñöôïc nhaéc laïi nhieàu laàn ôû caùc ñoaïn khaùc; Mulieris Dignitatem daønh heát caû chöông IV ñeå baøn veà chuû ñeà naøy. Nhö Ñöùc Kitoâ ñöôïc goïi laø Añam môùi (1Cr 15,45), Ñöùc Maria cuõng ñöôïc coi nhö laø ngöôøi thay theá Evaø trong phöông aùn coâng cuoäc taùi taïo cuûa Thieân Chuùa, theo tö theá trinh nöõ vaø hieàn maãu. Thaùnh Ireâneâoâ ñaõ dieãn giaûi nhö theá naøy: Vì trinh nöõ Evaø khoâng vaâng lôøi, neân con ngöôøi ñaõ bò troïng thöông, guïc ngaõ vaø cheát; thì cuõng vaäy, vì trinh nöõ Maria ñaõ bieát vaâng lôøi Thieân Chuùa, neân con ngöôøi ñaõ ñöôïc hoài sinh vaø, qua Söï Soáng [laø Ñöùc Kitoâ], ñaõ laõnh nhaän ñöôïc söï soáng...; vaû laïi, caàn phaûi nhôø Trinh nöõ [Maria] phuïc hoài nguyeân traïng cho trinh nöõ Evaø, ngoõ haàu moät trinh nöõ baûo trôï cho trinh nöõ kia, vaø loøng vaâng phuïc cuûa moät trinh nöõ tieâu huûy vaø xoùa saïch thaùi ñoä baát tuaân cuûa trinh nöõ kia. Deùmonstration de la preùdication apostolique, 33, Sources Chreùtiennes 62, 83-86: xem A.H. V, 19,1. Noùi caùch khaùc: nhö Evaø ñaõ laøm trung gian cho sinh linh trong cheá ñoä cuõ, thì Ñöùc Maria cuõng ñoùng cuøng moät vai troø aáy trong keá hoaïch môùi cuûa Thieân Chuùa, töùc laø keá hoaïch cöùu chuoäc; Xem LG 56, vôùi chuù cöôùc 8 vaø 9. Evaø laø meï keû soáng (St 3,20), thì Maria laø Meï cuûa Ñaáng haèng soáng (x. Kh 1,18; Dt 7,25).

Laø Evaø môùi, Ñöùc Maria tieâu bieåu cho lyù töôûng cuûa phuï nöõ. Xem U. Casale, Benedetta fra le donne. Saggio Teologico sulla Mario-logia e la Questione Femminile, Leumann, Elli Ci Di 1989. Evaø ñöôïc döïng neân theo hình aûnh cuûa Thieân Chuùa, nhöng toäi loãi ñaõ laøm cho hình aûnh aáy nhô nhuoác ñi; nôi Maria voâ toäi, hình aûnh aáy laïi saùng röïc leân. Coù leõ vì theá maø trong Kitoâ giaùo, Ñöùc Maria ñaõ laøm nguoàn linh höùng cho caùc ngheä só ñi tìm thieän myõ: taát thaûy moïi vieän baûo taøng ngheä thuaät trong khaép theá giôùi ñeàu nhaát trí laøm chöùng veà ñieàu ñoù. Vì toäi loãi maø phuï nöõ bò choàng thoáng trò (St 3,16); Ñöùc Maria voâ nhieãm vaø khoâng bieát ñeán ngöôøi nam (Lc 1,34) laø kim chæ nam, laø sao mai daãn loái ñöa ñeán con ñöôøng giaûi phoùng: Ñöùc Trinh Nöõ voâ toäi laø lyù töôûng cuûa töï do ñích thöïc trong theá giôùi môùi. Trong lòch söû giao chieán giöõa doøng gioáng con raén vaø mieâu dueä ngöôøi phuï nöõ, Ñöùc Maria laø trung gian chieán thaéng nhôø Con cuûa mình; cuoäc giao chieán naøy seõ keùo daøi cho ñeán giaây phuùt keát cuïc lòch söû loaøi ngöôøi (Kh 12); tröïc giaùc cuûa truyeàn thoáng ñaõ caûm nhaän ra vai troø then choát maø Ñöùc Maria ñoùng giöõ trong caûnh thaûm kòch naøy. Xem Saùch Giaùo Lyù...soá 2853. Vaø xöa nay, daân môùi cuûa Thieân Chuùa haèng keâu leân cuøng Ñöùc Meï: Caàu cho chuùng con laø keû coù toäi, vì yù thöùc raèng vai troø trung gian cuûa Meï laø chuyeån caàu baàu cöû cho con ngöôøi tröôùc nhan Con cuûa mình.

Taét moät lôøi, Ñöùc Maria laø ñaáng laøm trung gian giöõa chuùng ta vaø Con cuûa Ngöôøi, ñeå daãn chuùng ta veà vôùi Ñöùc Kitoâ; vai troø cuûa Ngöôøi laø phuïc vuï. Neáu thöû so saùnh, thì seõ thaáy vai troø trung gian cuûa Ñöùc Meï khaùc vôùi söù maïng laøm trung gian cuûa Ñöùc Kitoâ theo gioáng loaïi, vaø khaùc vôùi vai troø trung gian cuûa caùc Thaùnh theo möùc ñoä. Haønh ñoäng cuûa Ñöùc Kitoâ coù giaù trò voâ cuøng vaø tuyeät ñoái; coøn haønh ñoäng cuûa Ñöùc Maria thì xeùt theo gioáng loaïi cuõng gioáng nhö cuûa taát caû chuùng ta, nghóa laø cuõng chæ coù giaù trò giôùi haïn vaø töông ñoái. Haønh ñoäng laøm trung gian thì cuõng theá.

Vì caùc lyù do treân ñaây, Giaùo hoäoäi toân kính Ñöùc Maria moät caùch ñaëc thuø, töùc laø theo caùch thöùc bieät toân; nhö theá laø öùng nghieäm lôøi tieân tri Ngöôøi ñaõ noùi: Töø nay, heát moïi ñôøi seõ khen toâi dieãm phuùc (Lc 1,48). Töø choái khoâng toân kính Ñöùc Meï laø xuùc phaïm ñeán Maïc khaûi. Giaùo hoäi ñaõ soáng maïnh vaø bieåu döông loøng toân kính aáy ngay töø nhöõng buoåi sô khai, nhö thaáy ñöôïc qua nhöõng böùc tranh neà trong caùc hang toaïi ñaïo ôû Roma. Caû Taây laãn Ñoâng phöông ñeàu laäp ra nhöõng ngaøy leã kính möøng Ñöùc Maria vaø xaây neân nhöõng thaùnh ñöôøng cung hieán leân Ñöùc Nöõ Trinh. Loøng bieät toân daønh cho Ñöùc Meï thì cao caáp hôn caùch thöùc toân kính caùc thaùnh; tuy nhieân töï baûn chaát, caùch suøng kính bieät toân naøy vaãn khaùc bieät haún vôùi vieäc thôø phöôïng ñoái vôùi Ngoâi Lôøi Nhaäp Theå, ñoái vôùi Chuùa Cha vaø Chuùa Thaùnh Thaàn (LG66); bôûi vì ngoaøi Thieân Chuùa, khoâng moät ai ñaùng ñöôïc toân thôø caû: Ngöôi phaûi baùi laïy Chuùa, Thieân Chuùa cuûa ngöôi, vaø chæ thôø phöôïng moät mình Ngöôøi (Mt 4,10; Lc 4,8; Ñnl 6,13).

Keát Luaän

Nhö ñaõ thaáy, Ñöùc Maria coù nhöõng quan heä lieân ñôùi chaët cheõ vôùi töøng giai ñoaïn trong phöông aùn cöùu ñoä cuûa Thieân Chuùa, vaø tích cöïc tham gia hôïp taùc vaøo trong söù maïng cuøng ñôøi soáng cuûa Giaùo hoäi, khoâng phaûi töø beân ngoaøi nhö laø moät taùc nhaân giaùn tieáp hoaëc ôû caáp treân nhìn xuoáng, nhöng laø töø beân trong nhö laø moät phaàn töû soáng ñoäng: phaàn töû soáng ñoäng xuaát saéc ñeán ñoä ñaõ trôû thaønh hieän thaân cuûa chính lyù töôûng Giaùo hoäi. Maãu tính cuûa Giaùo hoäi phaûn aûnh maãu tính cuûa Ñöùc Maria. Söï hieän dieän cuûa Ñöùc Maria trong Giaùo hoäi laøm noåi baät nöõ tính vaø saéc dieän nöõ giôùi cuûa Hoäi Thaùnh. Ñöùc Maria nhaéc nhôû cho nhôù raèng ñeå ñôøi soáng kitoâ coù ñöôïc quaân bình caàn thieát, thì khoâng phaûi chæ bieát nhaán maïnh ñeán caùc chaân lyù maø thoâi, nhöng coøn caàn phaûi bieát gìn giöõ caùc giaù trò Thieän vaø Myõ sao cho caân xöùng vôùi caùc Chaân lyù nöõa. Xin ñöôïc keát thuùc vôùi lôøi saùch boån sau ñaây cuûa cha Ñaéc Loä:

   "Sau heát ta cuõng phaûi laïy raát thaùnh ñoàng thaân, maø cuùi ñaàu xuoáng ñaát moät laàn nöõa: vì chöng daãu ta ñaõ bieát thaät ñöùc Chuùa Baø ñoàng thaân chaúng phaûi ñöùc Chuùa    trôøi, song le, vì laø ñöùc Meï ñöùc Chuùa trôøi, thì coù pheùp caû caàu cuøng ñöùc Con, thaät    laø ñöùc Chuùa trôøi, maø ta caäy ñöùc Chuùa Baø caàu cho ta khoûi heát moïi toäi."

 

Fr. Alexandre de Rhodes,

(Pheùp Giaûng Taùm Ngaøy, Ngaøy thöù baûy, ñoaïn cuoái.)