TÖØ VÖÏNG TRIEÁT THAÀN CAÊN BAÛN

ANH VIEÄTG

Gabbatha: Gaùp-ba-tha (Neàn Ñaù: Ga 19:13)

Gabriel: Gaùp-ri-en

Gaelic: Xen-tô, Celta

Galatians: Ng. mieàn Ga-laùt, Gl

Galaxy: Ngaân haø; nhoùm tinh hoa

Galilean: Ngöôøi xöù Ga-li-leâ
The G.: Ñöùc Gieâsu

Galilee: Ga-li-leâ

Gallican: Thuoäc GH Phaùp (ngaøy tröôùc: vôùi moät soá ñaëc quyeàn ñöa tôùi choã giöõ moät vò trí phaàn naøo ñoäc laäp ñoái vôùi Toøa Thaùnh); ng. chuû tröông giöõ maõi caùc quyeàn töï do cuûa GH Phaùp (Phaùp giaùo)
g. articles, The 4: Boán ñieàu khoaûn cuûa Giaùo hoäi Phaùp (n 1682)
g. confession: baûn tuyeân tín cuûa giaùo phaùi Tin laønh Phaùp
g. rite: leã ñieån Phaùp

Gallicanism: Chuû nghóa Phaùp giaùo

Gallicism: Töø ngöõ ñaëc Phaùp

Gambling: Troø côø baïc
g.-den/house: soøng baïc

Gamete: Giao töû

Gamut: Cung baäc, thang aâm, aâm giai; toaøn boä

Garden: Vöôøn, coâng vieân
g. of Eden: vöôøn Eden (ñòa ñaøng)
g. of Gethsemane: vöôøn caây daàu (oâliu)

Gargoyle: Mieäng maùng xoái (coù taïc hình ngöôøi hoaëc thuù vaät kyø cuïc)

Gati: Luaân hoài, sanh töû

Gaudete Sunday: Chuùa nhaät "Haõy vui leân" (thöù 3 Muøa Voïng)

Gaudium et Spes: Vui möøng vaø Hy voïng (Hieán cheá muïc vuï cuûa Vaticanoâ II)

Gay: Vui veû/töôi; phoùng ñaõng; tình duïc/loaïn daâm ñoàng nam giôùi

Gazophylatium: Hoøm cuùng/ tieàn, (ñeàn thôø Gieârusalem)

Ge'ez, gheez: Tieáng Gheâ-eâz (phuïng vuï EÂthioâpia)

Gehenna: Vöïc löûa, ñòa nguïc

Gelasian Decree, Sacramentary: Saéc chæ, Saùch nghi leã cuûa ÑGH Geâlasioâ († 496)

Gematria: Phöông phaùp giaûi thích Kinh thaùnh theo soá coïng (nhö kieåu caùc thaàyRabbi hoaëc Kh 13:18 ñaõ laøm)

Gender: Gioáng; loaïi; giôùi

Gene: Gien, vi töû

Genealogy: Gia phaû, phaû heä

General: Chung, toaøn theå, toång quaùt; phoå bieán/thoâng; töôùng soaùi
g. absolution: giaûi toäi chung
g. assembly: ñaïi hoäi ñoàng
g. chapter: toång coâng/tu hoäi
g. confession: xöng toäi chung; xöng toäi cho caû ñôøi/caû naêm
g. council: coâng ñoàng chung
g. intercessions: lôøi nguyeän giaùo daân
g. judgment: phaùn xeùt chungMaster G.: Beà treân toång quyeàn (Doøng Ñaminh)
Minister G.: Beà treân toång quyeàn (Doøng Phanxicoâ)
Superior G.:
Beà treân caû/toång quyeàn (Doøng Teân)

Generalate: Chöùc/nhieäm kyø beà treân toång quyeàn; cô sôû beà treân toång quyeàn

Generality: Toång quaùt tính, ñaïi cöông tính; khaùi luaän

Generalization: Khaùi quaùt hoùa, toång quaùt hoùa, suy roäng; phoå caäp, phoå bieán

Generation: Sinh saûn, phaùt sinh; theá heä
active g.: nhieäm sinh chuû ñoäng
divine g.: nhieäm sinh (trong TC Ba Ngoâi)
g. gap: xung khaéc giaø treû
passive g.: nh. sinh thuï ñoäng
spontaneous g.: ngaãu sinh, töï phaùt sinh

Generationism: Di hoàn thuyeát

Generic(-al): Thuoäc chuûng loaïi
g. confession: xöng toäi ñaïi loaïi (khoâng keå ra töøng toäi)

Generosity: Quaûng ñaïi, haøo hieäp/phoùng; ñoä löôïng, khoan dung

Genesis: Saùch Saùng theá, St; khôûi nguyeân; caên nguyeân

Genetic: Thuoäc: caên nguyeân, phaùt sinh, sinh saûn, di truyeàn

Genetics: Di truyeàn hoïc

Geneticism: Thuyeát duy di truyeàn

Genie(-ius, -ii): Linh thaàn; thieân taøi

Genital: Thuoäc cô quan sinh duïc
g. stage: giai ñoaïn sinh duïc

Genitality: Khaû naêng sinh duïc

Genitive: Sôû höõu, thuoäc caùch

Gennesaret: Ghen-neâ-xa-reùt

Genocide: Dieät chuûng

Genome: Boä gien ñôn boäi

Genotype: Kieåu di truyeàn aån hình, kieåu gien

Genre: Theå loaïi
literary g.: theå loaïi vaên hoïc, vaên theå

Gentile: Löông daân; daân ngoaïi (khoâng Do thaùi)
apostle of the g.(s): thaùnh Phaoloâ

Gentle(-ness): Nheï nhaøng, dòu daøng, hieàn laønh, hoøa nhaõ; thuoäc doøng hoï quyeàn quyù

Genuflect(-exion): Baùi quì, baùi goái, quyø goái

Genus: Gioáng; phaùi; loaïi

Geocentric: Thuoäc: trung taâm ñòa caàu, ñòa taâm; coi quaû ñaát laø trung taâm

Geophysics: Ñòa vaät lyù hoïc

Geopolitics: Khoa ñòa chính trò

Geostatics: Ñòa tónh hoïc

Geostationary: Quó ñaïo ñòa tónh

Geosynchronous: Quó ñaïo ñoàng toác (nhö: geostationary)

Geotropism: Tính höôùng ñòa (ñaát)

Geriatry(-ics), gerontology: Laõo khoa, khoa laõo beänh

Germ: Maàm, moäng, phoâi; caên nguyeân, maàm moáng; beänh caên, vi truøng
g. warfare: chieán tranh vi truøng
germinal stage: giai ñoaïn phoâi thai, manh nha

German(-ic): Thuoäc daân Ñöùc, nöôùc Ñöùc

Gerund: Ñoäng danh töø

Gerundive: Ñoäng tónh töø

Gesta Dei: Kyø coâng/kieät taùc cuûa TC

Gestalt: Hình thöùc toaøn dieän, caáu truùc
g. therapy: taâm phaùp Gestalt
g. theory: taâm lyù hoïc hình thaùi

Gestapo: Toå chöùc coâng an maät, (Ñöùc quoác xaõ)

Gesture: Ñieäu boä, cöû chæ, ñoäng taùc

Gethsemane: Gheát-seâ-ma-ni

Ghetto: Xoùm Do thaùi; khu bieät cö

Ghibelines: Phaùi hoaøng ñeá Ñöùc (ôû YÙ thôøi trung coå)

Ghost: Tinh thaàn; ma, hoàn ma
Holy G.: Thaùnh Thaàn
to give up the g.: taét thôû

Gift: AÂn hueä, quaø taëng; thieân taøi
g.(s) of the Holy Spirit: baûy ôn Chuùa Thaùnh Thaàn
g. of tongues: ôn ngoân ngöõ

Gigantomachy: Cuoäc ñaáu cuûa caùc ngöôøi khoång loà (choáng caùc vò thaàn)

Girdle: Daây thaét löng (trong leã phuïc)

Gladiator: Ñaáu só

Glagolithic alphabet: Boä chöõ Glagoâlít (do thaùnh Cyrilloâ phaùt minh ñeå vieát tieáng Slavô)

Gland: Tuyeán, haïch

Glebe: Ruoäng ñaát; ñaát nhaø chung

Global: Toaøn caàu; toaøn theå
g. mission: söù vuï toaøn caàu
g. village: ngoâi laøng toaøn caàu

Globule: Huyeát caàu; vieân nhoû

Gloria: Kinh "Vinh danh"
Gloria Patri: Kinh "Saùng danh"

Glorified body: Theå xaùc vinh hoùa (sau phuïc sinh)

Glorify: Vinh hoùa; toân leân; taùn döông, tuyeân döông

Glorious mysteries: Naêm söï möøng

Glory: Vinh danh; vinh quang; thieân ñaøng
external g.: v. q. ngoaïi taïi
formal g.: v. q. moâ thöùc
objective g.: v. q. khaùch quan
sujective g.: v. q. chuû quan
theology of g.: thaàn hoïc v. q.

Gloss: Lôøi baøn, chuù thích/giaûi

Glossa ordinaria: Baûn chuù giaûi thöôøng duøng (ôû thôøi trung coå ñeå caét nghóa KT)

Glossator: Ngöôøi chuù giaûi

Glossolaly: Ôn ngoân ngöõ; noùi huyeân thuyeân

Gloves (episcopal): Bao tay (xöa) GM mang khi cöû haønh caùc nghi leã

Gluttony: Haùu aên, aên phaøm, aên tham

Gnomic: Thuoäc: chaâm ngoân, ngaïn ngöõ

Gnoseology: Tri thöùc luaän

Gnosis: Tri thöùc, tröïc tri; ngoä ñaïo, ngoä giaùc

Gnosticism: Ngoä ñaïo thuyeát

Goal: Muïc tieâu/ñích, ñích ñieåm

God: Thieân Chuùa, Thöôïng Ñeá; thaàn
godchild: con ñôõ ñaàu
godfather: cha/boá ñôõ ñaàuGod-is-dead-theology: thaàn hoïc khai töû TC (giaû thieát TC ñaõ cheát ñeå töø ñoù ñöa ra suy tö thaàn hoïc)
godmother: meï/maù ñôõ ñaàu
G. of the gaps: thaàn laáp keõ hôû (ñeå giaûi thích nhöõng gì khoa hoïc khoâng theå caét nghóa noåi)
godparents: cha meï ñôõ ñaàu
G's acre: nghóa ñòa
impersonal g.: thaàn linh phieám ngaõ
personal G.: TC höõu ngaõ

Godfearing: Ngoan ñaïo; kính sôï TC (ngöôøi löông giöõ ñaïo Do thaùi maø khoâng chòu caét bì)

Godhead: Thieân Chuùa, Thöôïng ñeá; thieân tính

Godhood: Thaàn/thieân tính

God-hypothesis: Giaû thuyeát Thieân Chuùa hieän höõu

Godly: Toân suøng TC, soát saéng, ñaïo ñöùc

God-man: Thaàn-nhaân

God-spell: Tin möøng (cuõ)

Goel: Keû baûo veä

Gog and Magog: Goác vaø Ma-goác (Kh 20:8, töôïng tröng cho caùc nöôùc choáng laïi Hoäi thaùnh); keû thuø quaùi gôû

Golden: Baèng vaøng; quyù baùu
g. age: hoaøng kim thôøi ñaïi
g. bull: Saéc chæ vaøng, troïng saéc vaøng
g. calf: boø vaøng (Xh 32:4)
g. jubilee: leã vaøng,

G. legend: Kim söû (lòch söû caùc Thaùnh do Jacobus de Voragineâ († 1298) bieân soaïn)
g. mean: trung dung
g. number: soá vaøng (trong naêm keå theo chu kyø Meton, ñöôïc duøng ñeå tính ngaøy Phuïc sinh trong nieân lòch)
g. rose: hoa hoàng vaøng (ÑGH laøm pheùp ngaøy Chuùa nhaät 4 Muøa Chay)
g. rule: khuoân vaøng thöôùc ngoïc (Mt 7:12)
g. sequence: ca tieáp lieân "Veni, Sancte Spiritus" (leã Hieän xuoáng)
g. wedding: leã vaøng hoân nhaân
Golgotha: Goân-goâ-tha (ñoài/nuùi soï)

Goliath: Goâ-li-aùt

Good: Toát, hay, thieän; löông thieän; söï thieän
common g.: coâng ích
g. faith: thaønh taâm, chaân thaønh
g. Friday: thöù 6 Tuaàn Thaùnh
G. News: Tin möøng
g. pleasure: yù ñònh nhaân haäu
G. Shepherd: Ñaáng chaên chieân laønh; Doøng Chuùa chieân laønh
g. works: vieäc thieän, laøm phuùc

Goodness: Thieän tính; ñöùc haïnh; loøng toát
my g.!: Trôøi ôi!
thank G.: taï ôn Chuùa; nhôø ôn Chuùa

Goods: Taøi saûn; cuûa caûi; haøng hoùa
g. of Marriage: Baûo saûn hoân nhaân (con caùi, loøng trung tín, tình yeâu beàn vöõng)

Goodwill: Thieän yù/chí, loøng toát

Gordian knot: Vaán ñeà hoùc buùa, khoù khaên nan giaûi

Gospel: Tin möøng, Phuùc aâm
social G.: Tin möøng xaõ hoäi (phong traøo ñoåi môùi xaõ hoäi theo Tin möøng: Tin laønh Myõ)
The last G.: baøi Phuùc aâm cuoái leã (xöa)

Gospeller: Ngöôøi ñoïc hoaëc haùt Phuùc aâm trong phuïng vuï

Gossip: Chuyeän: ngoài leâ ñoâi maùch, maùch leûo, nhaûm nhí

Gothic: Goâ-tích; hoang daõ

Govern: Cai quaûn, c.trò, quaûn trò; laøm chuû; höôùng daãn

Governance: Quyeàn: quaûn trò, thoáng trò

Government: Cai trò; thoáng tri; chính phuû/quyeàn; noäi caùc

Goy, goyim: Ngoaïi ñaïo (Do thaùi)

Grace: AÂn hueä; aân suûng, ôn thaùnh
actual g.: hieän suûng
antecedent g.: tieàn suûng
assisting g.: ôn trôï giuùp, trôï suûng
cooperative g.: ñoàng taùc suûng
created g.: aân suûng thuï taïo
deifying g.: ôn thaùnh hoùa
efficacious: [coâng] hieäu suûng
g. (at meals
): kinh aên côm (tröôùc hoaëc sau böõa aên)
g. of final perseverance: ôn beàn ñoã/trung thaønh ñeán cuøng
g. of happy death: ôn cheát laønh
g. of state, of office:
ôn ñaáng baäc
g. of the head: ôn thuû söï
habitual g.: thöôøng suûng
healing g.: ôn trò lieäu, döôïc suûng
initial g.: ôn sô khôûi, khôûi suûng
justifying g.: ôn coâng chính hoùa
sacramental g.: aân suûng bí tích
sanctifying g.: ôn thaùnh hoùa, thaùnh suûng
sufficient g.: tuùc [duïng] suûng
uncreated g.: aân suûng voâ taïo, (TC töï trao ban chính mình)

Gracious(-ness): Nhaân töø; töû teá; thanh lòch

Gradation: Tieäm tieán, taêng daàn

Grade: Caáp, baäc, traät, möùc, ñoä, haïng, ñaúng caáp; gia caáp, taàng lôùp
g. school: tröôøng phoå thoâng

Gradin(-e): Buïc, beä, caáp, baäc thang

Gradual: Ca tieán caáp
g. Psalms: ca khuùc/thaùnh vònh leân ñeàn

Graduale Romanum: Saùch haùt leã Roâma

Graduality Law: Luaät tieäm tieán (luaân lyù)

Graffito(-i): Hình hay chöõ vieát treân töôøng (coâng coïng)

Grail, The Holy: Cheùn thaùnh (Chuùa duøng trong böõa tieäc ly)

Grail Movement: Phong traøo Graal (saùng laäp naêm 1921, ôû Haø lan, cho giaùo daân cg)

Grammar: Ngöõ phaùp

Grand: Cao quyù; cao caáp, vó ñaïi; quan troïng, öu tuù, cöø khoâi; chính yeáu, chuû yeáu
g. aunt: baø: baùc, coâ, thím, dì...
g. child/daughter/son: chaùu, chaùu: gaùi/trai
g. father: oâng (noäi/ngoaïi)
g. mother: baø (noäi/ngoaïi)
g. parents: oâng baø (noäi ngoaïi)

Graphic: Ñoà hoïa, ñ.thò, bieåu ñoà; hoïa hìnhõ
g. language: ngoân ngöõ töôïng hình

Graphism: Caùch vieát, thuaät: ghi hoïa, veõ; buùt tính, neùt chöõ

Graphology: Khoa xem chöõ vieát, buùt töôùng, thuaät chieát töï

Gratia: AÂn suûng

Gratification: Ban thöôûng; gia ôn; haøi loøng, maõn nguyeän; tieàn thuø lao

Gratis: Bieáu khoâng, mieãn phí, nhöng khoâng
g. pro Deo: (laøm...) nhöng khoâng vì Chuùa (vì tình yeâu Chuùa)

Gratitude: Loøng bieát ôn, tri aân

Gratuitous(-ness): Nhöng khoâng, bieáu kh.; mieãn phí, voâ vò lôïi; voâ côù, vu vô
g. legal assistence: baûo trôï tö phaùp mieãn phí (ñk 1649)

Gratuity: Tieàn thöôûng (khi: veà höõu, giaûi nguõ); tieàn traø nöôùc

Gratulatory: Chuùc möøng

Gravamen(-ina): Than vaõn, oaùn traùch; chuû ñieåm caùo traïng

Grave: Phaàn moä, naám moà
Grave: Trang nghieâm, tr.troïng; töø toán; traàm troïng; traàm; daáu huyeàn (nhö: g. accent)
g. accent: daáu huyeàn; gioïng traàm
g. obligation: troïng traùch
g. sin: toäi troïng

Graven image: Thaàn töôïng

Gravestone: Bia, moä chí

Graveyard: Nghóa ñòa

Gravitation(-al): Söï huùt; söùc huùt, haáp löïc

Gravity: Trang nghieâm; nghieâm/traàm troïng; troïng löïc

Great(-ness): To lôùn, vó ñaïi; tuyeät vôøi; taøi tình
g. grandchild (-daughter): chaét
g. grandfather (-mother): oâng/ baø coá

Great Awekening: Ñaïi giaùc ngoä (phong traøo phuïc höng Tin laønh Myõ, n 1740)

Great Church: Nhaø thôø chính (Ñoâng phöông); (nay=) GH phoå quaùt

Great Schism: Ñaïi ly khai (hai yù nghóa: 1. ly khai Ñoâng-Taây n. 1054; 2. chia reõ trong GH Taây phöông n. 1378-1417)

Greca: AÙo khoaùc (cuûa giaùo só)

Grecism: Töø ngöõ ñaëc Hy laïp

Greed(-iness): Tham lam, theøm khaùt; tham tieàn, haùm cuûa

Greek: Hy laïp
g. Bible: Baûn Kinh Thaùnh Hy ngöõ (Baûn LXX)
g. calends: khoâng ñôøi naøo
g. Church: GH Hy laïp; GH Chính thoáng
g. corporal: khaên thaùnh Hy laïp (coù di tích thaùnh)
g. Rites: nghi thöùc hay leã ñieån Hy laïp (Ñoâng phöông)
g. Testament: Taân Öôùc

Gregarious: Soáng thaønh ñaøn, quaàn cö, taäp quaàn; (kieåu) ñaïi chuùng, quaàn chuùng

Gregorian calendar: Lòch Greâgoârioâ (do Ñ. Greâgoârioâ XIII caûi caùch n. 1582, töùc laø lòch chung hieän duøng)
g. chant: bình ca
g. masses: leã 30 ngaøy (caàu hoàn 30 ngaøy lieân tieáp)
g. modes: aâm phaùp bình ca
g. reform: caûi caùch Greâgoârioâ (tk 11)
g. sacramentary: saùch nghi leã Greâgoârioâ
g. water: nöôùc thaùnh cung hieán (nhaø thôø)

Gremial(-e): Khaên phuû ñaàu goái (GM duøng khi haønh leã)

Grey eminence: Taâm phuùc; möu só, quaân sö aån dieän

Grey Friars: Thaày Doøng Phanxicoâ (xöa)

Grey Nuns: Nöõ tu Baùc aùi

Grieve: Gaây ñau buoàn, laøm ñau loøng; ñau ñôùn, phieàn naõo

Grievous: Gaây ñau khoå; traàm troïng, naëng neà
g. sin: toäi naëng

Grille: Löôùi saét (toøa giaûi toäi), tuôøng chaán song (noäi caám/vi)

Grosso modo: Ñaïi khaùi, ñaïi ñeå, ñaïi theå

Ground: Maët ñaát, saøn ñaát; khoaûng/baõi ñaát; ñaùy, neàn; lyù do, caên nguyeân; cô sôû; caên cöù vaøo, döïa vaøo, ñaët cô sôû

Group: Nhoùm, taäp ñoaøn/theå; loaïi
g. conscience: yù thöùc nhoùm
g. contagion: laây lan taäp theå
g. dynamics: naêng ñoäng nhoùm
g. integration: hoäi nhaäp nhoùm
g. marriage: hoân leã: nhoùm, taäp theå (cöû haønh chung)
g. norm: quy taéc ñoaøn nhoùm
g. psycotherapy: taâm phaùp nhoùm

Guardian: Ngöôøi giaùm hoä; beà treân nhaø (Doøng Phanxicoâ)
g. angels: thieân thaàn baûn meänh

Guelfs: Phaùi Giaùo Hoaøng (Trung coå)

Guidance: Höôùng daãn, chæ ñaïo, dìu daét

Guild: Hoäi, nghieäp hoäi

Guillotine: Maùy cheùm

Guilt: Toäi, toäi loãi
collective g.: toäi taäp theå/xaõ hoäi
g. complex: maëc caûm toäi loãi
g. feeling: caûm thaáy toäi loãi; caûm giaùc toäi loãi

Guilty: Phaïm toäi, coù toäi, toäi loãi

Gulag: Traïi taäp trung (Xoâvieát)

Guru: Vò thaày linh höôùng

Gymnasium: Nhaø (phoøng) taäp theå duïc; tröôøng trung hoïc (Ñöùc, Thuïy só)

Gynaeceum: Khueâ phoøng

Gynaecology: Phuï khoa

Gynandry: AÙi nam aùi nöõ

Gyrovagus(-i): Nhaø tu haønh lang baït